|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
ناردەنی راستەقینەی چینی تەنیا 7%ی داهــاتی
گشـــتی ئەو وڵاتە پێك دێنێت
وادەزانرێ، كە سەرەڕای ئەو قەیرانە داراییەی
جیهانی گرتۆتەوە، وڵاتی چین بەهۆی ئەو هێز و
توانایەی لەماوەی گەشەكردنی ئابوورییەكەیدا
بەدەستی هێناوە، كە بەر لە30 ساڵ دەستی
پێكردووە، هێشتا ئابوورییەكەی
لەبەرەوپێشچووندایە. لەراستیدا دوای ئەوەی
پەكین توانی دواین قەیرانی جیهانی بەر لە10
ساڵ ببڕێت، ستایشی سەركردایەتیكردنی
لێهاتووانەی كرا، بۆ دەربازبوون لەو قەیرانە،
بۆیە شتێكی سروشتیە، كە چاودێران پێیان وابێت
چینی زلهێز نەتوانێت لەكاتی ئێستادا بەخێرایی
رێچكەی خۆی بگۆڕێت، بەتایبەت كە ئابوورییەكەی
لەگەشەكردنێكی بەردەوام دایە، لەكاتێكدا
ئابووریی وڵاتانی تر روو لەپاشەكشێیە.
بەڵام ئەم قەیرانە گەورەتر و زیانبەخشترە
لەهەر قەیرانێكی تری پێشوو و تاقەتپروكێنە و
گۆڕانكاری لەزۆربەی لایەنەكانی نمونەی
فەرمانڕەوایەتی چینیدا دەسەپێنێت، لەرووی
دەوڵەتی دامەزراو لەسەر بنەمای تاكە حیزب و
بەڕێوەبردنی زیرەكانی ئابووریی و گەشەی
پشتبەستوو بەناردەنی و چینی بەكاربەرو كەرتی
تایبەتی گەشەسەندوو و جەختكردنەوەی توند لەسەر
گەشەسەندن، بەچاوپۆشین لەزیانە ژینگەییەكان و
دامەزراندنی كۆمپانیای جیهانی. لەنمونەی ئەو
تێڕوانیە هەڵانەی لەبارەی چینەوە هەن:
یەكەم: ناتوانرێت حیزبی شیوعی بهەژێنرێت
نەخێر، ئەو قەیرانە داراییە حیزب دابەش دەكات،
شیوعییە میللیە دێنشینەكان رووبەڕووی ئەو
شارنشینانە دەكاتەوە، كە پاڵپشتی لەگەشەسەندن
دەكەن، جا بەهەر نرخێك بێت. میللیەكان
خەڵكانێك لەخۆدەگرن، كە لەئێستای وڵاتدا
هێزێكی زۆریان هەیە، لەنێوانیاندا سەرۆك "هۆو
جانتاو" و سەرۆك وەزیران "وین جیاباو"، ئەو
دوو كەسەی لەگەڵ گەشەی هێورتردان، بەجۆرێك كە
بەشێوەیەكی یەكسانتر بەسەر ناوچە هەژارە
دێهاتنشینە رۆژئاواییەكانی وڵاتیشدا دابەش
ببێت و بنەماكانی پاراستنی ژینگە زیاتر
لەبەرچاو بگرێت و كەمتر پشت بەبازاڕی ئازاد
ببەستێت. لەبەرامبەریشدا گرووپێكی نوخبەوی
لەشارە كەنارییەكاندا هەن، هەرە دیارترینیان
"شەنگەهای"، گەشەسەندنێكی خێرایان دەوێت، كە
پشت بەبازاڕی ئازاد ببەستێت و یارمەتی زیاتریش
پێشكەش بەكەرتی تایبەت و بەڵێندەران بكات.
بەڵام لەو قۆناغەدا هێشتا زووە بزانرێت كام
لایەنەیان براوە دەبن.
دووەم: شیوعیەكان بەڕێوەبەری ئابووریی
سەركەوتوون
لەو رۆژەوەی كۆمپانیای "لیمان برادز"
لەئەیلولی 2008دا هەرەسی هێناوە، چین خەریكی
پلانێكی خێرای هاندانە بەبڕی 600 ملیار دۆلار.
دەرەنجامەكان لەچیندا بەرێژەیەكی زۆرتر
لەتێكڕای جیهانی لەگەشەسەندن دان، كە دەگاتە
8%. ئەمە ناودەنگی شیوعیەكانی وەك خەڵكانی
شارەزا لەبەڕێوەبردنی ئابووریدا بەهێزكردوە.
بەڵام زۆربەی زانا ئابوورییەكان كۆكن لەسەر
ئەوەی كە "پەكین" زیرەكانە توانیویەتی
كێشەكانی لەماوەیەكی كورتدا چارەسەر بكات،
ئەمیش بەهێشتنەوەی تێكڕای گەشەسەندن لەئاستێكی
بەرزدا، تا بەهۆیەوە قەرەبووی تێكڕای ئاستی
بەرزی بێكاری و پشێوی سیاسی بكەنەوە. گومانی
زیاد و بەردەوامیش لەوە هەیە، كە ئەو پاڵپشتی
و هاندانە گەورەیەی حكومەت ببێتە هۆی شێواندنی
ئابووریی وڵات لەماوەیەكی درێژدا. ئابووریی
چین بەشێوەیەكی نیمچە تەواو پشت بەوەبەرهێنانی
حكومی دەبەستێت، كە لەنیوەی ساڵی 2009دا 88%ی
تێكڕای داهاتی ناوخۆی وڵاتی پێكدەهێنا، كە
ئەمەش رێژەیەكە زەحمەتە لەهیچ وڵاتێكی تر و
لەهیچ كاتێكدا ببینرێت.
مەترسیەكانی ئەو گەشەسەندنە ناهاوسەنگە مەترسی
راستەقینەن، كورتهێنانی میزانیەی چین، كە
پێشتر زۆر كەم بوو، ئێستا گەیشتۆتە نزیكەی 30%
تێكڕای داهاتی ناوخۆ. بەڵام هەندێك
لەئابووریناسانی رۆژئاوا پێیان وایە رێژەی
راستەقینەی كورتهێنان لەمیزانیەی چیندا دەگاتە
70%، هەرچەندە ئەم رێژەیە هێشتا كەمترە
لەوڵاتانی رۆژئاوا. تێكڕای داهاتی تاكەكەس
لەچیندا نزیكەی 2 هەزار دۆلارە، كە زۆر كەمترە
لەناوچە دێهاتنشینەكان.
سێیەم: سەرمایەداری لەگەشەسەندن دایە
ئەمە تائەمساڵ كەمێك راست بوو. ژمارەی
دامەزراوە تایبەتییەكان لەساڵی(1990)ەوە تاكو
2008 لە20 ملیۆنەوە بۆ 40 ملیۆن زیادی كردوە.
بەڵام لەمساڵدا بەهۆی ئیفلاسبوونی زۆر
لەپیشەسازیكارانی كەرتی تابەت، ئەم رێژەیە كەم
بۆتەوە بۆ 38 ملیۆن. لەمساڵدا دامەزراوەكانی
كەرتی گشتی گرنگیدانی زیاتریان بەخۆوە بینیوە،
كۆمپانیاكانی كەرتی گشتی بەئاسانی دەتوانن
لەبانكە حكومیەكان بەرێژەی 3% قازانج قەرز
وەربگرن، لەكاتێكدا ئەو سووەی كۆمپانیاكانی
كەرتی تایبەت دەیدەن، لە10% زیاترە، بۆیە
زۆرجار ناچار دەبن پەنا ببەنە بەر سەرچاوەی
ناحكومی، بۆ بەدەستهێنانی قەرز و یارمەتی.
لەساڵی (1992)ەوە وەبەرهێنانەكانی كەرتی
تایبەت ساڵانە بەرێژەی 10% گەشەسەندنیان
بەخۆیانەوە بینیوە، لەبەرامبەر 20-50% بۆ
كەرتی گشتی.
چوارەم: ئابووریی چین پشت بەناردەنی دەبەستێت
گەر ئەمە راست بێت، چۆن لەمساڵدا رێژەی
ناردەنی 20% كەمی كردوە، لەكاتێكدا گەشەی
ئابووریی بەرێژەی 8% زیادی كردوە؟ "فانغ
شینگهای" بەڕێوەبەری خزمەتگوزاری دارایی
لەشەنگەهای دەڵێت "هەرچەندە ناردەنیەكان بۆ
چین گرنگن، وەك چۆن بۆ یابان و ئەڵمانیا
گرنگن، بەڵام هێشتا تاكە رەگەزی سەرەكی
ئابووریی وڵات نییە".
گەر تەماشای ناردەنیەكانی چین بكەین، دەبینین
كە داینەمۆی گەشەی ئابووریی وڵاتەكە نییە،
بەڵكو تێكڕای ناردەنیەكانی ئەو وڵاتە كەمتر
لە40%ی ئابووریی وڵات پێكدەهێنێت. ئەم رێژەیەش
روون نییە، "ئاندی رۆسمان" پسپۆری ستراتیجی
كۆمپانیای “CLSA” دەڵێت "زۆربەی ئەو كاڵایانە
لەچیندا بەستراون، پارچەكانیان لەكۆریای
باشوور و تایوان و وڵاتانی دەوڵەمەندی تر
دروستكراون، بۆ نمونە ئامێری "ئای بۆد"
نرخەكەی 299 دۆلارە، لەكارخانەیەكی بەستنی
چینیدا بە150 دۆلار دەفرۆشرێت، لەمەشیاندا
تەنیا 5% واتە 7.5 دۆلاری حەقدەستی چینیە،
واتە لەمەیاندا تەنیا 7.5 دۆلار ناردەنی
راستەقینەی چینیە و بەگشتی 7% كەمتری كۆی
داهاتی گشتی چینی پێك دەهێنێت.
پێنجەم: كۆمپانیا چینیەكان فەرمانڕەوایەتی
جیهان دەكەن
راستە زۆر لەكۆمپانیا گەورە حكومیە چینیەكان
بەكەلوپەلی كەمنرخ جیهیانیان تەنیوە، بەجۆرێك
وەهمێكی دروست كردوە، كە شێوازی كاركردنیان
تموحی بازرگانی جیهانی چینی بەهێزتر بكات،
بەڵام زۆربەی ئەو كۆمپانیا حكومیە مەزنانە
لەكەرتی نەوت و كانەكاندا كار دەكەن و
لەوڵاتانی گەشەسەندوودا بەدوای كەرەسەی
هەرزاندا دەگەڕێن. ئەگەرێكی زۆر لاوازیش هەیە،
كە ئەو كۆمپانیایانە ببنە خاوەنی ناوبانگ و
شكۆی جیهانی. "مایكل بیتس" مامۆستای زانكۆی
پەكین دەڵێت "زۆر بەسادەیی، داهێنانی دەگمەن و
توانای برەوپێدان لەچیندا لاوازە".
شەشەم: چین قازانج لەپاراستنی ژینگە بەگرنگتر
دەزانێت
مەیل و حەزی چین بۆ جۆرێكی تایبەت لەهێزی
بزوێنەری بازاڕەكان كاریگەرییەكی
چاوەڕواننەكراوی هەبووە، وەك تەكنەلۆجیای
خاوێن. بەدرێژایی چەندین ساڵ وڵاتی چین
بەرەنگاری داواكاریی سنورداركردنی
دەرهاویشتەكانی كاربۆن بۆتەوەو سوور بووە
لەسەر گرنگی و پێویستی وڵاتەكەی بۆ گەشەكردنی
ئابوورییەكەی، چونكە داهاتی تاكەكەسی وڵاتەكەی
زۆر كەمترە لەداهاتی تاكەكەس وڵاتانی رۆژئاوا.
بەڵام كاتێك زانی كە وڵاتەكەی و هاووڵاتیانی
گەورەترین زیانمەندی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی
و تێكچوونی كەشوهەوای گۆی زەوی دەبن، دەستیكرد
بەسوودوەرگرتن لەجۆرێك كەرەسەی خاو، كە جگە
لەچین لەهەر وڵاتێكی تردا ئەستەم بێت سوودی لێ
وەربگیرێت. بەهاوكاری و دەسكراوەیی حكومەت،
كۆمپانیا چینیەكان رۆڵێكی سەرمەشقانەیان گێڕا
لەبەرهەمهێنانی خانە هەتاوییەكان و پێشكەوتن
لەزۆر بواری تریشدا. لەو پایزەشدا سەركردە
چینیەكان ئامانجی تریان لەسنورداركردنی
دەرهاوێشتە كاربۆنییەكان راگەیاند، بەجۆریك
لەساڵی 2020دا چین بكاتە پێشڕەوی ئەو وڵاتانەی
كار بۆ رێگەگرتن لەگۆڕانكارییە ژینییەكان
دەكەن.
رنا فروهار-نیوزویك
|
