سڤیل: مەریوان عومەر

یاخیبوونی حوسیەكان هەڕەشە لەئەمریكــــــــــــا و سەقامگیری دوورگەی عەرەبی دەكات

ئەمریكا دوور نییە لەو رووداوانەی لەیەمەندا دەگوزەرێن، لەیاخیبوونی حوسیەكان لەباكووری وڵاتداو بزووتنەوەی جوداخوازەكانیش لەباشووردا. هەروەها لەبڵاوبوونەوەیەكی بەرفرەوانی ئەندامانی رێكخراوی ئەلقاعیدە لەنێو كۆمەڵگای یەمەنیدا، بە جۆرێك كە "سەنعا" ببێتە پێگە و داڵدەیەكی گرووپە تیرۆریستیە بێسنوورەكان، ئەوانەی ئەمریكا لەپاكستان و ئەفغانستان لەدژیاندا دەجەنگێت. ئەمریكا بەرژەوەندی نەتەوەیی روون و ئاشكرای لەناوچەی نەوتیی نیمچە دوورگەی عەرەبیدا هەیە، بۆیە ئاساییە كە رێگا بەهیچ هەڕەشەیەك لەدژی ئارامی و سەقامگیریی نیمچە دوورگەی عەرەبی نەدات.
ئێستا یەمەن لەبارودۆخێكی ناسەقامگیریی ئەمنی و سیاسیدا دەژی، كە كاریگەرییەكانی تەنیا لەیەمەندا قەتیس نەبووە، بەڵكو دەوروبەریشی گرتۆتەوە. هیچ گومانێك لەوەدا نییە، كە ئەمریكا ترسی لەكەوتنی دەوڵەتی یەمەن هەیە، چونكە ئەمە دەرەنجامی مەترسیداری لەسەر ئاسایش و سەقامگیریی نیمچە دوورگەی عەرەبی دەبێت.
لەگەڵ زیادبوونی تێچووی هەردوو جەنگی عێراق و ئەفغانستان، ئەمریكا حەز ناكات رووبەرووی كێشەی زیاتر ببێتەوە. هەردوو توێژەری ئەمریكی "ئاندرۆ ئەكسوم" و "ریچارد فۆنتین" لەناوەندی تازەی ئاسایشی ئەمریكی تایبەت بە راپۆرت و لێكۆڵینەوە بۆ پاڵپشتیكردنی بەرژەوەندی و بەها ئەمریكییەكان، مانگی تشرینی دووەمی رابردوو راپۆرتێكیان لەژێر ناوی "لەلێواری دۆزەخدا: ناسەقامگیریی یەمەنی و هەڕەشەكردن لەبەرژەوەندیەكانی ئەمریكا" بڵاوكردەوە. لەراپۆرتەكەدا ئاماژە بەوە كراوە، كە بارودۆخی شڵەژاوی یەمەن و كاردانەوەی لەسەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا، وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هان دەدات، كە گرنگی زیاتر بە رووداوەكانی یەمەن بدات. ئەو گرنگیدانەش مەرج نییە بەشێوەی كردەی سەربازی بەرفرەوان بێت، وەك ئەوەی لەعێراق و ئەفغانستاندا ئەنجامی دا، بەڵام رەنگە ستراتیجیەتێكی گشتگیر پێڕەو بكات، كە زۆر رەگەزی جۆراوجۆر لەخۆی بگرێت، لەنمونەی نەهێشتنی تیرۆر و یارمەتی مرۆیی و گەشەپێدان و فشاری دیپلۆماسی.
هەردوو توێژەر لەراپۆرتەكەیاندا تیشك دەخەنە سەر كۆمەڵگای یەمەنی و كۆمەڵێك داتا و ئاماریان خستۆتە روو، كە رادەی نەهامەتی و مەینەتییەكانی كۆمەڵگای یەمەنی دەردەخات، بە جۆرێك كەشێكی لەبار و شیاوی بۆ میلیشیا ئیسلامیەكان تێدا دروست بووە. هەروەك پێشیان وایە لەداهاتوودا یەمەن لەسێ ئاستدا توشی كێشە دەبێت. یەكەم: لەئاستی ئابوورییدا حكومەتی یەمەنی پشت بەداهاتی گومرگ و بەرهەمی نەوتی دەبەستێت. بەرهەمی نەوتی یەمەنی لە460 هەزار بەرمیلی رۆژانە لەساڵی 2002دا بۆ 300 هەزار لەساڵی 2007دا دابەزیوە. چاودێرانیش پێیان وایە بەرهەمە نەوتییەكانی یەمەن لەساڵی 2017دا بە یەكجاری نەمێنێت، لەگەڵ ئەوەشدا حكومەت هیچ پلانێكی بۆ قۆناغی دوای نەمانی نەوت نییە.
دووەم: لەرووی دانیشتوانەوە، راستیەكە باوەڕكردنی زەحمەتە، كاتێك دەزانین 45% دانیشتوانی یەمەن لەخوار تەمەنی 15 ساڵیەوەن، رێژەی بێكاری 40%ە و چاوەڕوان دەكرێت لەساڵی 2035دا دوو هێندەی لێبێت. سەرەڕای ئەوەی، كە خەڵكی یەمەن هەژارترین گەلی نمیچە دوورگەی عەرەبین. سێیەمیان: لەئاستی ژینگەییدا. لێرەشدا توێژەرەكان ئاماژە بەوە دەكەن، كە زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی ئەو وڵاتە سەرچاوە ئاوییەكان زیاتر بە فیڕۆدەدات، لەبنەماشدا 90%ی ئەو سەرچاوە ئاوییانە لەپڕۆژەی كشتوكاڵی بێسووددا بەهەدەر دەدرێت.
لەبارەی ئەو هەڕەشانەی یاخیبوونی حوسیەكان لەسەر بەرژەوەندی ئەمریكا لەناوچەكەدا دروستی دەكات، ئاماژەیان بە دوو خاڵ داوە. یەكەم: ئەم دۆخە یەمەن دەكاتە داڵدە و پەناگەیەك بۆ ئەو تیرۆریستانەی هیچ سنورێك بۆ كار و چالاكیەكانیان نییە، ئەوانەی ئەمریكا لەعێراق و ئەفغانستان لەدژیاندا دەجەنگێت، بۆیە رەنگە یەمەن ببێتە بەرەی سێیەم و تێیدا ئەمریكا لەدژی تیرۆریستان بجەنگێت. دووەم: ئەمریكا سوورە لەسەر ئەوەی نەهێڵێت ئەو شڵەژان و ناسەقامگیرییە بپەڕێتەوە ناوچەكانی تری دوورگەی عەرەبی، كە ئەمریكا بەرژەوەندی تێیاندا هەیە، بە تایبەت سعودیە، كە هەرە دیارترین هاوپەیمانی ئەمریكایە.
هەردوو توێژەر ئامۆژگاری بەرپرسە ئەمریكییەكان دەكەن، كە بە چاوی كێشەی نەهێشتنی تیرۆر تەماشای یەمەن نەكەن، بەڵكو جۆرێك لەپەیوەندی فرەلایەنە لەگەڵ ئەو وڵاتە ببەستن، كە گەشەپێدانی ئابووریی و هاوكاری حكومەت بۆ چاكردنی بەڕێوەبردن و هەوڵی بەدیهێنانی سەقامیگریی ناوخۆ بگرێتەوە.
رۆژنامەی گاردیانی بەریتانی وتارێكی "سیمیۆن تسیدال"ی لەژێر ناوی "پارچە پارچەكردنی یەمەن" بڵاوكردۆتەوە. تێیدا نوسەر باس لەو مەترسیانە دەكات، كە جەنگی حكومەتی یەمەنی لەدژی زەیدیە شیعییە یاخیبووەكان بەسەرۆكایەتی "عەبدولمالك ئەلحوسی" لەسەر بەرژەوەندی وڵاتانی رۆژئاوا دروستی دەكات. نوسەر باس لەمەترسی بڵاوبوونەوەی ئەو جەنگە بە نیمچە دوورگەی عەرەبیدا دەكات، كە هەردوو لایەن لەبری ئێران و سعودیە ئەنجامی دەدەن. بەڵام چاودێران لەدیمەنێكی تر سەریان سوڕماوە، ئەویش سوودمەندبوونی جیهادییەكانی ئەلقاعیدە و ئوسوڵیە توندڕەوەكانە بە لاوازبوونی یەمەن.
حوسیەكان رژێمی یەمەن بە دەستبەرداربوونی سەروەری وڵات بۆ بەرژەوەندی وڵاتانی رۆژئاوا تۆمەتبار دەكەن، لەبەرامبەریشدا سعودیە ئێران و هاوپەیمانە شیعیەكانی لەعێراقدا "موقتەدا سەدر" بە هاوكاریكردنی حوسیەكان تۆمەتبار دەكات.
لەرۆژنامەی "ئیندیپێندەنت"یشدا (جین میریك) و (كیم سینجۆتا) وتارێكیان لەژێر ناونیشانی "یەمەن: ئەو وڵاتەی چەك تێیدا لەژمارەی خەڵكەكەی زیاترە"، تێیدا ئاماژە بەوە دەكەن، كە سەدان هەزار كەس بە هۆی جەنگی حكومەتی یەمەن و یاخیبووە حوسیەكانەوە دەربەدەر بوونە. چەكدارە حوسیەكان لەباكووری وڵاتدا خەڵكی گوندەكانیان ناچار كردوە ماڵ و حاڵی خۆیان جێبهێڵن. رۆژنامەكە نوسیویەتی "ململانێ لەو وڵاتە عەرەبیە ناسەقامگیرەی رێژەی نەخوێندەواری تێیدا 50%یە، 150 هەزار كەس بە هۆی جەنگەوە دەربەدەربوونە".
چەند سەرچاوەیەكی نزیك لەحوسیەكانیش ئاشكرایان كردوە، كە چەكدارە حوسیەكان خەڵكی مەدەنی ناچار دەكەن لەریزەكانیاندا چەك هەڵبگرن و بجەنگن، یا دووچاری ئەشكەنجە و مردن دەبنەوە.
هەروەك رۆژنامەكە ئاماژەی بەوەش داوە، كە بارودۆخی یەمەن زەنگی مەترسی بۆ واشنتۆن و لەندەن و سعودیە لێداوە، سەرچاوە ئاگادارەكانیش هۆشداریان داوە، لەوەی بارودۆخی ئەو وڵاتە وەك سۆماڵ و ئەفغانستانی لێبێت.
ئیلاف-بی بی سی