|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
لەوەتەی دواین هەوڵی تیرۆریستی شكستخواردووی
تەقاندنەوەی فڕۆكە ئەمریكییەكەوە، كۆمارییەكان
"باراك ئۆباما" بەرامبەر بەپرسەكانی ئاسایشی
نەتەوەیی بەخەمسارد و نەرمگیر تۆمەتبار دەكەن،
"دیك چینی" جێگری جۆرج بۆشی سەرۆكی پێشووی
ئەمریكا دەپرسێت "بۆ ئەو (ئۆباما) نایەوێت دان
بەوەدا بنێت، كە ئێمە لەجەنگداین؟".
لەهەمان كاتدا دیموكراتییەكان هەست بەدڵەڕاوكێ
و نائارامی دەكەن، كاتێك مشتومڕەكان دەگەنە
ئەو پرسیارە. ئەوان خەریكە لەگەڵ ئەو شێوازی
رەخنەگرتنەی نەیارەكانیان رادێن و دەقیان
پێوەگرتووە. وێنای "كۆتر" یا "خەڵكانی لاواز"
بۆ دیموكراتییەكان بەكار دەهێنن، لەكاتێكدا
كۆمارییەكان خۆیان وەك "هەڵۆ" و خەڵكانی بەهێز
و مكوڕ لەبارەی كاروباری بەرگرییەوە وەسف
دەكەن. بەڵام چاوگێڕانەوەیەك بەمێژووی 60 ساڵی
رابردووی ئەمریكادا دیمەنی جۆراوجۆر دەردەخات،
تێیدا زۆر لەسەركردە و بەرپرسی هەڵۆئاسا
لەدیموكراتییەكان و زۆری تری شێوە كۆتریش
لەكۆمارییەكاندا دەبینین:
یەكەم: زۆر لەسەركردەكانی حیزبی "كۆماری"
خۆیان بە"هەڵۆ" وەسف دەكەن، بەڵام ئەوان
هەمیشە بەو وەسفە كۆتاییان پێنایەت. "دوایت
ئایزنهاوەر" ساڵی 1953 وەك پاڵەوانی جەنگ بۆ
پۆستی سەرۆكی ئەمریكا هەڵبژێردرا، بەدرێژایی
ماوەی سەرۆكایەتیكردنی هەوڵی كەمكردنەوەی
خەرجی جەنگەكانی دا. ماوەی سەرۆكایەتییەكەشی
بەوتارێك كۆتایی پێهێنا و تێیدا هۆشداری دا،
لەئەگەری بوونی ئەمریكا بەكۆمەڵگایەكی
پیشەسازیی سەربازی.
لەساڵانی پەنجاكاندا "ریچارد نیكسۆن"ـی جێگری
ئایزنهاوەر وەك كەسایەتییەكی سیاسیی توندڕەو
بەرامبەر شیوعیەت ناسرابوو، لەشێستەكاندا
رەخنەی توندی لە"لیندۆن جۆنسۆن"ـی سەرۆكی
ئەمریكا دەگرت، كە هەموو توانایەكی سەربازی بۆ
جەنگی ڤێتنام بەكار نەهێناوە. كاتێكیش بووە
سەرۆكی ئەمریكا، بازنەی كردەوە سەربازییەكانی
لە"كەمبۆدیا" و "لاوس" فراوانتر كرد و مۆڵەتی
بۆمبارانكردنی ڤیتنامییەكانی باكووری دا.
بەڵام لەگەڵ هەڵبژاردنەوەی بۆ جاری دووەم
لەساڵی 1972ـدا هەڵوێستێكی تر لە "نیكسۆن"ـدا
تێبینی كرا. لەو ماوەیەدا لەرێگای
بەكۆتاهێنانی ململانێكان هەوڵی لاوازكردنی
بزووتنەوەی نەیارانی جەنگی دا، پاشانیش
وردەوردە هێزەكانی ئەمریكای لەڤێتنام كێشایەوە
و خزمەتی زۆرەملێی سەربازی بەكۆتاهێنا. رەنگە
گرنگترین سیاسیەتیش نیكسۆن پێڕەوی كردبێت،
سیاسەتی كرانەوەی ئەمریكا بوو، بەئامانجی
هێوركردنەوەی بارگرژییەكانی جەنگی سارد لەگەڵ
سۆڤیەتدا.
دووەم: كە دەگوترێت ئەمریكییەكان هەمیشە
سەركردەی "هەڵۆ" ئاسا بەباشتر دەزانن، ئەمەش
جێگای هەڵوەستەیە. زۆر سەركردە هەبوونە
لەململانێكاندا ئەڵتەرناتیڤیان بۆ هێزی
سەربازی دۆزیوەتەوە و هەر وەك سەركردەیەكی
جەماوەریش ماونەتەوە. "جۆن كەنەدی" ئامۆژگاری
سەركردە سەربازییەكانی رەتكردەوە، كە لەكاتی
قەیرانی موشەكەكانی سۆڤیەتدا هانیان دا، هێرش
بكاتە سەر "كوبا". لەساڵی (1963)ـشدا رێكەوتنی
قەدەغەكردنی تاقیكردنەوەی چەكی ئەتۆمی ئیمزا
كرد.
زۆرجاریش دیموكراتەكان هێرش و هەڵمەتی
پڕوپاگەندەی توندیان كردۆتە سەر هەڵۆ و
كۆمارییەكان. "جۆنسۆن" لەراگەیاندراوێكی
تەلەفیزیۆنیدا هۆشداری دایە ئەمریكییەكان، كە
"باری جۆڵدۆتەر"ـی پاڵێوراوی كۆمارییەكان بۆ
سەرۆكایەتی ئەمریكا وڵات بەرەو جەنگی ئەتۆمی
دەبات. ساڵی (2008)ـیش "ئۆباما" خۆی وەك
پاڵێوراوێك ناساند، كە شێوازی جەنگی دژەتیرۆر
دەگۆڕێت. لەكاتێكدا "جۆن مەكین" وەك
"هەڵۆ"ـیەك و جەنگاوەرێكی پێشووی جەنگی ڤێتنام
چووە نێو كێبڕكێكانی هەڵبژاردنەوە و پشتگیری
زیادكردنی هێزەكانی ئەمریكای لەعێراقدا كرد.
سێیەم: دەگوترێت سەركردە كۆمارییەكان
لەململانێكاندا باوەڕیان بەبەكارهێنانی تەواوی
توانا سەربازییەكان هەیە. بەپێچەوانەی ئەم
بۆچوونەوە، كۆمارییەكان زۆر گرنگی
بەبەكارهێنانی تەواوی توانا و هێزی سەربازی
نادەن. لەسەرەتای جەنگی ساردەوە جەختیان لەسەر
ئەوە كردۆتەوە، كە ئەمریكا دەتوانێت بێ ئەوەی
قوربانی گەورە بە هاووڵاتیانی بدات، لەجەنگدا
سەركەوتن بەدەست بهێنێت، هەمیشە بەكارهێنانی
هێزی ئاسمانیان لەهێزی وشكانی و سوپایەكی
پڕۆفیشناڵی سنوورداریان لەخزمەتی زۆرەملێی
سەربازی بەباشتر زانیووە. هەمیشەش ویستوویانە
سەركەوتن بەباجێكی كەم و بێ ئەرك و
پەیوەستبوونێكی درێژخایەن بەدەست بهێنن.
"بۆش"ـی باوك لەهەردوو هەڵمەتی سەربازیی
دەسگیركردنی "مانوێك نۆریجا"ـی سەركردەی
"پاناما" و رزگاركردنی وڵاتی كوێت لەدەست
عێراق سەركردایەتی وڵاتی كرد. بۆش ئەوكات كاری
بەبۆچوونەكانی "كۆڵن پاوڵ" نەكرد، كە پێی
وابوو هەمیشە دەبێ ئەمریكا هێزێكی سەربازیی
زەبەلاح بەكاربهێنێت، تەنانەت گەر ئامانجەكەش
دیاریكراو بوو. بەڵام لەجەنگی كوێتدا بۆشی
باوك لەسەرەتاوە رایگەیاند، كە گرنگی بەگۆڕینی
رژێمی عێراق نادات و بەڵێنەكەی خۆشی
بەجێگەیاند، كە تەنیا سەركەوتنێكی خێرا و
رزگاركردنی كوێت بوو.
چوارەم: تا ئێستا وا دەزانرێت كە "بۆش"ـی كوڕ
هەڵۆی هەرە گەورەی كۆشكی سپی بووە. هیچ
گومانێك لەوەدا نییە، كە "دیك چینی" و ئەو
راوێژكارە پارێزگارە تازانەی دەوری بۆشیان
دابوو، لەماوەی یەكەمی سەرۆكایەتی بۆشدا هەوڵی
زۆریان دا بۆ كاردانەوەی توند و سەختی ئەمریكا
بەرامبەر بەهێرشەكانی 11ـی سێپتەمبەر و
پشتگیری باوەڕی "بۆش"ـیان كرد، لەگۆڕینی چەند
رژێمێك و پچڕاندنی پەیوەندی لەگەڵ رژێمە
نەیارەكاندا، كە ئەو بۆچوونەش هەر دەرهاوێشتەی
فشار و هەوڵەكانی ئەوان بوو و ئەمریكای خستە
نێو دوو جەنگەوە. بەڵام لەماوەی دووەمی
سەرۆكایەتیەكەیدا، بۆش خەریك بوو لەهەندێك
لەهەڵوێستەكانی پاشەكشەی دەكرد، كاتێك هەڕەشەی
بەكارهێنانی هێزی سەربازی لەدژی ئێران و
كۆریای باكوور كەمكردەوە. بەگوێرەی هەندێ
راپۆرتیش دیك چینی لەزیادبوونی دەسەڵاتی
وەزیری دەرەوەی ئەوكاتی ئەمریكا "كۆندالیزا
رایس" زۆر نیگەران و بێزار بووە، هەروەها
لەگۆڕانی هەڵوێستی بۆش، لەهەڵوێستێكی توندەوە
بەرامبەر بەتیرۆر، بۆ هاوكاری و
هەماهەنگیكردنی زیاتر لەگەڵ هاوپەیمانەكانیدا.
هەروەك بۆش "رامسفێڵد"ـی وەزیری بەرگری و
دۆستی "دیك چینی" بە "رۆبەرت گەیتس" گۆڕی،
ئەمەی دواییان كە پێی وابوو جەنگی عێراق
سەركەوتنی بەدەست نەهێناوە و پێویستە چاو
بەستراتیجیەتی ئەمریكادا بگێڕدرێتەوە.
دواجاریش "بۆش" رەزامەندی لەسەر خشتەی زەمەنی
كێشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لەعێراق و
گێڕانەوەی دەسەڵات بۆ عێراقییەكان دەربڕی،
لەكاتێكدا ساڵی 2007 فەرمانی بەزیادكردنی
ژمارەی هێزە ئەمریكییەكان لەعێراقدا دابوو.
پێنجەم: دەگوترێ "دیموكراتییەكان" خۆیان وەك
"هەڵۆ" دەردەخەن، بەڵام هەر بە"كۆتر
دەمێننەوە". بەپێچەوانەوە، دیموكراتییە
هەڵۆكان نەریتێكیان هەیە و شانازی پێوە دەكەن،
"هاری ترومان"ـی سەرۆكی ئەمریكا (1945-1960)
بەهاوكاری لەگەڵ كۆنگرێسی كۆمارییدا لەماوەی
جەنگی سارددا دەوڵەتی ئاسایشی نەتەوەیی
دامەزراند. پاشانیش ئەمە پەرەی پێدرا و وەك
"عەقیدەی ترومان" ناسرا، كە ستراتیجیەتێك بوو
و لەمیانەیدا ئەمریكا لەسەرتاسەری جیهاندا
هاوكاری هێزە نەیارەكانی شیوعیەتی دەكرد.
لەگەڵ ئەمەشدا بەلەبەرچاوگرتنی
ئامۆژگارییەكانی سیناتۆر "ئارسەر فاندنبێرگ"
گوتارێكی توندڕەوانە كاری پێكرا، كە "وروژاندن
و شپرزەكردنی شەقامی ئەمریكی" بۆ ئەم حاڵەتە
بەپێویست دەزانی.
لەلایەن خۆشیەوە "بیڵ كلنتۆن" تواناكانی
حیزبەكەی لەبواری ئاسایشی نەتەوەییدا چالاك
كرد، لەرێگای مۆڵەتدان بەكردەوە سەربازییەكانی
ئەمریكا لە"بۆسنە" و "كۆسۆڤۆ" و چەند جارێك
موشەكبارانكردنی عێراق. هەروەك چەند گورزێكی
پێشوەختەشی لەرێكخراوی "ئەلقاعیدە" لەسودان و
ئەفغانستان وەشاند، دوای تەقاندنەوەی هەردوو
باڵوێزخانەی ئەمریكا لەئەفریقا لەساڵی 1998.
نیوزویك
. |
