سڤیل: تەیار عادل گۆران

دەوڵــەمەنــدەكانی دەلـــهی: نــە هێنــــــدۆسین نەموسڵمانین پارە ئیمانمانە

وڵاتی هیندستان بەپێشەنگی فرە ئاینی و دابونەریتە كۆمەڵایەتیەكان لەجیهاندا ئەژمار دەكرێت و خەڵك و دانیشتوانی ئەو وڵاتە جگە لەزمانی هیندی بەچەندین جۆر زمانی ترەوە قسە دەكەن و ئەمە جگە لەزۆری شێوەزارەكان و ئاینی جیاوازەوە، كچە رۆژنامەنوسێكی هندی لە لێدوانێكیدا بۆ (سڤیل) وڵاتەكەی بە پڕ سەیر و سەمەرە وەسف دەكات.
كچە رۆژنامەنووسی هیندی نیها ریكا ئەچەریا بۆ (سڤیل) گوتی "هیندستان بە پڕ سەیر و سەمەرەترین وڵاتی جیهان ناسراوە، ئەوەش لەرێگای شتە تایبەتمەندییەكانەوەیەو هەركاتێك شوێنێك یان وڵاتێك چەندین ئاین و هۆز و زمان و شتی تری لەو جۆرەی تێدا بەدی كرا، ئەوە بەشێوەیەكی راستەوخۆ شتی سەیروسەمەرە لەو شوێنە یان ئەو وڵاتە بەدی دەكرێت". ئەو ئافرەتە رۆژنامەنووسە شێوازی پیرۆزی ئاینی و پەرستنی خوداوەندی هەریەك لەئاینەكانی بەنموونە هێنایەوەو گوتی "لەزۆر شوێن و لەشارەكانی هیندستان مزگەوتێك و كلێسایە و پەرستگایەكی بوزایەكان و سیخیەكان بەدی دەكرێت كە لەتەنیشت یەكەوەن و لەكاتی مەراسیمی ئایینی هەر كەسە و بچێتە شوێنی ئاینی خۆی بۆ پەرستنی خواداوەندەكەی".
ئەو رۆژنامەنووسە هیندیە بۆ (سڤیل) باسی ئەوەی كرد، كە جاران شەڕ و شۆڕی زۆر لەنێوان ئایین و تایفەكانی تری هیندی روویدەدا و كار دەگەیشتە ئەو رادەیەی كە زۆر لەهیندۆسەكان و ئیسلامەكان پەرستگا و مزگەوتی یەكتریان تێك دەدا، بەڵام بەهۆی بەرەو پێشوەچوونی بزاڤی رۆشنبیری و زانستی لەو وڵاتە ئێستاكە جۆرە شۆڕشێك پەیدا بووە خەڵكی وڵاتەكە جیاوازی ئایین و خێلایەتی ناكانە بەهانە بۆ بەستنی پەیوەندی هاوڕێیەتی و هاوكاری و تەنانەت بەستنی هاوسەرگیریش، ئەگەر بەبەراورد لەگەڵ ساڵانی پێشوو سەیر بكەین، دەبینیت ئێستاكە زۆر لەكچ و كوڕە ئیسلام و هیندۆسییەكان پەیوەندی هاوسەرگیری پێكەوە دەبەستن و زۆر جاری واش هەیە هەر كەسەیان لەسەر ئاین و بیروباوەڕی خۆیان دەمێننەوە، بەڵام مەرجی سەرەكیان ئەوەیە كە لەسەر سیستەمی هەردوو ئایینەكانیان هاوسەرگشیریەكە ببەستن، واتە دەبێت (مەلا) و (پاندیت) لەسەر هەردوو جۆر ئایین لێكیان مارە بكەن.
سەید مەجد حوسێنی كە توێژەرێكی كۆمەڵایەتییە لەلێدوانێكیدا بۆ (سڤیل) گوتی "كە ئێستاكە زمان و ئاین لەهیندستان كێشە نین، چونكە ئێستاكە چەندین ئاین و زمانی جۆراوجۆر هەیە و ماوە ماوەش خەڵك دەناسم كە لەسەر ئاینی جیاوازن لەزۆرینەی خەڵكەوەو ئەوەی كە تاكی خەڵكی هیندستانی پێكەوە بەستۆتەوەو بەرزی هەستی نیشتیمانی و ئاڵاكە و ناوی هیندستانە و هەموو پەیوەندییەكان لەسەر ئەو ئەساسەوە دەبەسترێن".
ئەو توێژەرە كۆمەڵایەتیە هیندیە بۆ (سڤیل) ئاماژەی بەوەكرد كە ئێستاكە رەوتی سەرمایەگوزاری كاریگەری بەسەر زۆر شتەوە هەیە لەهیندستاندا و نمونەی بۆ قسەی خۆشی بەوتەیەكی پیاوە سەرمایەدارەكانی دێلهی هێنایەوە كە دەڵێن (هەم نە هیندۆ نە موسڵمان، پێسا هێ ئیمان) واتە ئێمە نە هیندۆسین و نە موسڵمان پارە ئیمانمانە. سەید مەجد باسی رێژەی ئاینە جۆراوجۆرەكانی كردو گوتی "ئایینی هیندۆسی بەزۆرینەی ئاینی خەڵكی وڵات دادەنرێت و 83% ی خەڵكی هیندستان لەسەر ئەو ئاینەیە و دوای ئەوەش ئاینی ئیسلام دێت كە 12% خەڵكی ئیسلامن و 2،5% مەسیحی و 2% سیخی و 0،71% بۆزی و بەشەكەی تریش لەسەر ئاینە جۆربەجۆرەكانی ترن. بەپێی سەرژمێری گشتی ساڵی 2003 سەرنشینانی وڵاتی هیندستان پێك هاتووە لە 940 ملیۆن كەس و رووبەڕووی وڵاتەكەشی (3،287،590) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە".
جگە لەزمانی سەرەكی هیندی كە 30% خەڵكی ئەو وڵاتە قسەی پێدەكەن و لەخوێندنگاكانیش زمانی سەرەكی خوێندن ئینگلیزییە چەندین زمانی تری جۆراوجۆری وەكو (بنگالی، تیلۆجۆ، ماراتهی، تامیل، ئۆردۆ، گوجراتی، مالایالم، كانادا، ئەوریا، بنجابی، ئەسامی، كەشمیری، سندی، سنسكریتی، هیندوستانی) لەوڵاتی هیندستان قسەی پێدەكرێت، كە كۆنترینیان زمانی سنسكرێتیە لەهیندستاندا و سەرەتا هیندییەكان بەو زمانە قسەیان كردووە.
رۆهێت شارما تەمەن 30 ساڵان كە پەیامنێری بەشی كۆمەڵایەتییە لەرۆژنامەی دێلهی تایمز و وەكو رۆژنامەنووسێكی هیندی پێی وابوو كە رۆژ لەدوای رۆژ سیستەمی ئایینگەری و دابونەریتی عەشائیری لەنێو دەچێت و خەڵكی هیندستان رۆژ لەدوای رۆژ بەرەو پێشەوە دەچن، روهێت باس لەشێوازی ژیانی خەڵكی باشووری هیندستانی كرد گوتی "لەبەشی باشووری وڵات رەنگە تارادەیەكی زۆر چەمك و بیروڕای كۆنەپەرستی لە نێو خەڵكیدا مابێت و زۆر جاری واش هەبووە كە خەڵكی ئەو ناوچانە لەسەر ئایین و زمانی جیاوازەوە بەشەڕ راچوونە و كار گەیشتۆتە ئەو رادەیەی كە یەكتریان كوشتوە. ئێمە لەرۆژنامەكاندا چەندین جار هەواڵی لەو جۆرەمان بڵاو كردتەوە سەرەڕای ئەو نەهامەتیانەی كە كردوویانە هەستاون بەهەڕەشەكردنی ئێمە كە دەبێت بۆ ژمارەی داهاتوو داوای لێبوردنێك یاخود پۆزش بنوسین بۆیان و زۆرجار رۆژنامەنووس كوژراوەو بووەتە قوربانی دواكەوتوویی مێشك لەهیندستاندا".
روهێتی رۆژنامەنووس بە (سڤیل)ی گوت "خاڵی سەرەكی كە بەلای خەڵكەوە پەسەند بێت شێوازی هەڵسوكەوتكردنی خەڵكی هیندستانە لەگەڵ گەشتیاران و خەڵكی بێگانە لەهیندستان و كاتێك گەشتیارێك بێتە نێو هیندستان خەڵكی وڵاتەكە زۆر هاوكاری دەبن و بە هەموو شێوەیەك رێنیشاندەری دەبن و كارئاسانی بۆ دەكەن بۆ دۆزینەوەی شوێنەكان و تەنانەت ئەگەر بچێتە باشووری هیندستانیش بە هەمان شێوە هاوكاریت دەكەن و بەلایانەوەش گرنگ نییە كە تۆ لە سەر چ جۆرە ئاینێكی و ئەوان دەڵێن لەپێناو ویژدان و هەستی مرۆڤایەتی ئەو كارە دەكەن". ئەو رۆژنامەنووسە هیندیە باس لەبابەتێكی سەرەكی نێو كۆمەڵگا دەكات كە پابەندبوونیانە بەئاینی خۆیانەوە، ئەو گوتی "خەڵكی هیندستان لەسەر هەر چ جۆرە ئاینێك بێت، ئەوا زۆر بەدڵسۆزی و پیرۆزیەوە رێوشوێنەكانی ئاینی خۆی بەجێدەگەیەنێت و بەجدیەوە خوداوەندی خۆیان دەپەرستن جا چ موسڵمان بێت یان مەسیحی و بوزی و لەسەر هەر ئاینێكی تر بن و ئەوەی كە ئاشكراشە هیچ كامێك لەو ئایینانە دژی مافی مرۆڤایەتی نین و هیچ كاتێك سەیری مرۆڤە بێدەسەڵاتەكان ناكەن، وەكو بەندە هەر بۆیەش كە خەڵكی هیندستان زۆر رێز لەمرۆڤ و مافی مرۆڤایەتیەوە دەگرن".