|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
ئەمریكا و فەرەنسا.. ململانێی سیاسی لەسـەر
هاوكاریی مرۆیی بۆ یەكـەم وڵاتی رەشپێست
لەجیهاندا
"گراندی" و "ئاندی" هەردوو پێشكەشكاری
بەرنامەی "گراندی ئەند ئاندی" لەرادیۆی “WELM”
لەواشنتۆن بەر لەچەند رۆژێك لەبارەی
"هایتی"یەوە دەیانگوت:
ئاندی: دەزانی فەرەنسییەكان چیان گوتوە؟
گراندی: دواجار سوپاسیان كردین لەسەر ئەوەی
لەجەنگی دووەمی جیهانی لەدەست هیتلەر رزگارمان
كردن؟
ئاندی: نا گوتیان دەیانەوێت لەرێگای هاوكارییە
مرۆییەكان بۆ قوربانیانی بومەلەرزەكە، هایتی
داگیر بكەنەوە!
گراندی: باشە ئەوان چیان دەكرد، گەر ئێمە دوای
رزگاركردنی فەرەنسا داگیرمان بكردبانەوە؟
ئاندی: گەر وامان بكردبایە، ئەوا پێشمان
دەخستن و لەو هەستكردن بەكەموكوڕییە رزگارمان
دەكردن!
گراندی: ئەوكاتیش "هایتی"شمان داگیر دەكرد و
بەرەوپێشمان دەبردن و ئێستاش خەڵكەكەی
بەئینگلیزی قسەیان دەكرد!
ئاندی: ئەمەش پڕۆسەی رزگاركردنی قوربانیانی
ئاسانتر دەكرد، چونكە ئێستا زمان كێشەیە،
هێزەكانمان بەئینگلیزی و ئەوان بەفەرەنسی قسە
دەكەن!
ئەو گفتوگۆ تێپەڕە هەستی ئەمریكییەكان
بەرامبەر بەهایتی و بەتایبەتریش بەرامبەر
بەفەرەنسا دەردەخات، یەكەم: فەرەنسیەكان
بەرپرسیاریەتی هەژاریی و گەندەڵیان لەو
وڵاتەدا لەئەستۆدایە، دووەم: كارەساتی
بومەلەرزەكە دەرفەتێك بوو بۆ ئەمریكییەكان تا
بیسەلمێنن لەرووی هاوكاریكردنی "هایتی"یەوە
لەفەرەنسییەكان باشترن.
لەراستیدا فەرەنسییەكان خۆیان هۆكار بوونە
لەدروستبوونی ئەو بۆچوونە لای ئەمریكییەكان.
دوای كارەساتەكە، "نیكۆلا ساركۆزی" سەرۆكی
فەرەنسا گوتی "ئێستا دەرفەتێك هەیە بۆ
رزگاركردنی هایتی لەو نەفرەتەی چەندین سەدەیە
لەسەریانە". ئەمریكییە راستڕەو و
ناڕاستڕەوەكان ئەمەیان بەبۆچوونێكی
"رەگەزپەرستانە" لێك دایەوە. گۆڤاری "نیشن"ی
لیبڕاڵی ئەمریكیش نوسیویەتی "چ جیاوازیەك
لەنێوان ساركۆزی و قەشە ئەمریكی "رۆبنسۆن"دا
هەیە؟ جیاوازی چیە لەنێوان ئەوەی دەڵێ
"نەفرەت" و ئەوەی دەڵێ "ئەهریمەن"؟" بەڵام
دواتر (بێرنارد كۆشنەر)ی وەزیری دەرەوەی
فەرەنسا داوای كۆنگرەیەكی نێودەوڵەتی بۆ
بنیاتنانەوە و گەشەپێدانی هایتی كرد، ئەمەش
لەخۆشەویستی هایتیەكان نەبوو، بەڵكو بۆ
تەحەداكردنی ئەمریكییەكان.
بەهۆی ئەو بوومەلەرزەیەی بەهێزی 7 پلەی رێختەر
وڵاتی هایتی هەژاند، وەزیری ناوخۆی ئەو وڵاتە
(ئەنتوانی باین ئیمی) پێشبینی كرد ژمارەی
قوربانیان بگاتە 200 هەزار كەس و تا ئێستاش
دەیان هەزار جەستە دەرهێنراون و نێژراون.
وەزارەتی تەندروستی ئەو وڵاتەش قوربانیانی
بە250 هەزار كەس و خەڵكانی ئاوارە و
دەربەدەریش بەملیۆن و نیوێك مەزەندە كرد.
بەڵام لایەنێكی تر لەرووداوەكەدا كێشەی
(ئەمریكا-هایتی)یە. لەبەر ئەوەی هایتییەكان
خەڵكی بەرەچەڵەك ئەفریقی و هەژارن و
ئاینەكەشیان تێكەڵێكی كاسۆلیكی و ئاینە رەسەنە
خێڵەكیەكەی خۆیانە "فۆدۆ"، ئەمریكەكانیش
بەچاوێكی ئیجابیەوە تەماشایان ناكەن، بۆیە
دوای رووداوەكە، كە باراك ئۆباما رایگەیاند،
هەموو كۆششێك دەكات بۆ هاوكاریكردنی
هایتییەكان، سیاسیی و رۆژنامەنوس و
راستڕەوەكان وتیان، كە ئۆباما، یەكەم: هەست
دەكات هایتییەكان وەك ئەو رەشپێستن، دووەم:
پارەیەكی زۆر لەهایتیدا خەرج دەكات، لەكاتێكدا
ئەمریكا لەكارەساتێكی ئابووریدا دەژیت. سێیەم:
دەیەوێت وێنای خۆی لەبەر چاوی ئەمریكییەكان
جوان بكات.
(راش لیمبۆ) پێشكەشكاری بەرنامەیەكی رادیۆییە
و كەسێكی راستڕەوە، گوتبووی "ئۆباما دەیەوێت
وێنای خۆی لەبەر چاوی رەشپێستەكانی ئەمریكا
چاك بكاتەوە، كە رەخنەیان لێدەگرت و پێیان
دەگوت خزمەتێكی ئەوتۆیان پێشكەش ناكات.
لەوەتەی فەرەنسیەكان "هایتی"یان بەوێرانی و
هەژاری جێهێشتووە، ئێمە هەر خەریكی
هاوكاریكردنی خەڵكی هایتین". قەشە (بات
رۆنسۆن)یش دەڵێت "ئێمە لەو كارەساتەی هایتی
بەرپرس نین، دوو لایەن لێی بەرپرسن: یەكەم
فەرەنسا، كە لەسەردەمی ناپلیۆندا شكستی هێنا و
بڕیاری سزادانی ئەوانەیدا، كە شكستیان پێهێنا،
دووەم: شەیتانە، چونكە كۆنتڕۆڵی خەڵكی
وڵاتەكەی كردوە". كە مەبەستی بڵاوبوونەوەی
ئاینی (فۆدۆ)ی خەڵكی هایتیە. بەڵام رۆژنامەی
"بۆستن گڵۆب"ی لیبڕاڵی رەخنەی لەو تۆمەتانە
گرتوە و نوسیویەتی "دەبێ بیرماننەچێ خەڵكی
راستەقینەی هایتی رەشپێست نەبوون، بەڵكو
دانیشتوانی رەسەنی ئەمریكا، هیندیە سورەكان
بوون. بەڵام ئەوروپیەكان داگیریانكردن و
رەشپێستیان بۆ هێنا. ئێستا گەر هەر شەیتانێك
لەهایتیدا هەبێت، ئەوا ئەوروپیەكانن یا سپی
پێستەكانن، فەرەنسیەكان لەسەدەی رابردوو و
ئەمریكیەكانیش لەو دواییەدا". بەڵام لەو جەنگی
راگەیاندنەی ئەمریكا و فەرەنسادا، خەڵكی هایتی
باجەكە دەدەن، تا ئێستا بارودۆخی مرۆیی
لەدۆخێكی كارەسات ئامێزدایە، گەیشتن و
دابەشكردنی یارمەتیە مرۆییەكان زۆر لەسەرخۆیە،
بارودۆخی ئەمنی ناسەقامیگرە، نە دەوڵەت هەیە
نە ژێرخان.
دوای ئەوەی سەرۆكی ئەمریكا "گەورەترین پڕۆسەی
رزگاركردن"ی بۆ كارەساتەكەی هایتی راگەیاند و
داوای لەهەردوو سەرۆكی پێشووی ئەمریكا (جۆرج
بۆش) و (بێڵ كلنتۆن) كرد، كە هاوكاری بۆ
قوربانیانی كارەساتەكەی هایتی كۆبكەنەوە و
ئیدارەی "سندوقی كلینتۆن-بۆش لەپێناو هایتی"
وەربگرن، دواتریش ئەمریكا نزیكەی 10 هەزار
سەربازی رەوانە كرد، بۆ پێشكەشكردنی یارمەتی و
كۆنتڕۆڵكردنی فڕۆكەخانەی "بۆرت ئۆبرنس"ی
پایتەخت، ئەوكات وڵاتانی وەك فەرەنسا و
نیكاراگوا و فەنزوێلا و زۆری تریش
هاوكارییەكانی ئەمریكایان بەهاوكاری سیاسی
وەسف كرد. فەرەنساش داوای لەنەتەوە
یەكگرتووەكان كرد، كە رۆڵی وڵاتە
یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەفریاكەوتنی هایتی
دیاری بكرێت و جەختیشیان لەسەر ئەوە كردەوە،
كە "ئەوەی پێویستە هاوكاری هایتیە نەوەك
داگیركردنی!"، بەڵام ئایا ئەمریكا دەیەوێت
لەرێگای هاوكارییە مادییەكانەوە هایتی داگیر
بكات و بیكات بەویلایەتی ژمارە (51)؟ بۆ
تێگەیشتن لەمە دەبێ چاو بەمێژووی نێوان ئەو
دوو وڵاتەدا بگێڕینەوە. هایتی رووبەرەكەی
(27.750) كیلۆمەتر چوارگۆشەیە و دەكەوێتە
دەریای كاریبی و سێیەكی رۆژئاوای دوورگەی
"هسپانیولا" لەرۆژهەڵاتی "دۆمینیكان"، دەریای
كاریبی لە"كوبا" و "جامایكا" و "وڵاتە
یەكگرتووەكان"ی جیا دەكاتەوە.
هایتی لەوەتەی ساڵی (1492) و دۆزرانەوەی
لەلایەن "كریستۆف كۆڵۆمبس"ەوە لەوڵاتێكی
داگیركارەوە بۆ یەكێكی تر دەگوازرێتەوە.
سەرەتا كۆڵۆنیەكی ئیسپانی بوو، تا فەرەنسا
لە1697 داگیری كرد و ژمارەیەكی زۆر كۆیلەی
ئەفریقی بۆ گواستەوە. ساڵی 1790 "شۆڕشی
كۆیلەكان" دەستی پێكرد و لە1804دا سەربەخۆیی
بەدەستێهێنا و بوو بەیەكەم وڵاتی رەشپێست
لەكۆیلایەتی و كۆڵۆنیالی ئازاد بووبێت. بەڵام
ئەمریكا دانی بەسەربەخۆیی هایتیدا نەنا، بەهۆی
ئەوەی لەسەر دەستی خەڵكانی كۆیلەی پێشوو
دامەزرابوو. تا ساڵی 1862 "ئەبراهام
لینكۆڵین"ی سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا
دانیپێدانا. ساڵی 1915 و لەكاتی سەرقاڵبوونی
ئەوروپیەكان بەجەنگی یەكەمی جیهانیەوە، "ویدرۆ
وڵسن"ی سەرۆكی ئەمریكا بڕیاری داگیركردنی ئەو
وڵاتەیدا و داگیركاریەكە بۆ 19 ساڵ بەردەوام
بوو و ساڵی 1934 ئەمریكا لەهایتی كشایەوە.
ئەو وڵاتە پشێوی و ئاڵۆزی ناوخۆیی تێدا بووە،
بەهۆی ئەمەوە ساڵی 1994 "بیڵ كلینتۆن" بڕیاری
ناردنی 20 هەزار سەربازی هێزەكانی مارێنزیدا
بۆ هایتی و ساڵی 1998 هێزە ئاشتیپارێزەكان
لەوڵاتەكە كشانەوە. ساڵی 2004یش بەهۆی لادانی
سەرۆكی كۆماری وڵاتەكە، "جۆرج بۆش" لەژێر ناوی
هێزە ئاشتیپارێزەكان بڕیاری ناردنی 8 هەزار
سەربازی مارێنزی بۆ هایتی دا.
ئاژانسەكان
|
