|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
داهێنانی یەكەم بۆمبی ئەتۆمی لە جیهاندا
نهێنیەكی سەیر بوو، رۆژئاوا بە شاراوەیی
هێشتیەوە، تەنانەت ئەو كاتەش كە پڕۆژەی ئەتۆمی
ئەمریكی بە رادەیەكی گەورە گەشەی كرد و زیاتر
لە 100 هەزار كەس كاریان تێدا دەكرد و
خەرجیەكەشی گەیشتە 2 ملیار دۆلار. لە كۆتایی
ساڵی 1943دا باڵەخانەی "ئۆك ریدج" لە ویلایەتی
"تێنسی" هەرە گەورەترین باڵەخانە بوو لە
جیهاندا. بەڵام تاقیگەی "لۆس ئالاموس" لە
ویلایەتی "مەكسیكۆ" ژمارەیەك لە هەرە زانا
گەورە و بەتواناكانی تێدا كرابوویەوە، بەڵام
كەم كەس دەیزانی لە نێو ئەو تاقیگەیەدا چ
دەگوزەرێت.
دوای مردنی سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا "فرانكلین
رۆزڤێڵت" لە ساڵی 1945 بە هۆی خوێبەربوونی
مێشكەوە، تەنانەت "هاری ترومان" جێگری رۆزڤێڵت
و سەرۆكی تازەش بەر لەو كاتە هیچ شتێكی لە
بارەی پڕۆژەی "مانهاتن" و بڕیاری ئەمریكا بۆ
پەرەپێدانی بۆمبی ئەتۆمی نەدەزانی. ترومان
تەنها چوار مانگ دوای دەسبەكاربوونی بڕیاری
هێرشی بۆمبی ئەتۆمی بۆ سەر هەردوو شاری یابانی
"هێرۆشیما" و "ناكازاكی" دا.
نهێنی بەرهەمهێنانی چەكی ئەتۆمی لە لایەن
ئەمریكاوە هەموو جیهانی سەسام كرد. دواتر
پسپۆران و داهێنەران و سینەماكاران و
هونەرمەند و ئەندازیار و زانایان دەستیانكرد
بە گفتوگۆكردن سەبارەت بە ئەگەری بەكارهێنانی
ئاشتیانەی وزەی ئەتۆمی. ترومان لە 1946دا
لێژنەی وزەی ئەتۆمی (AEC) وەك لێژنەیەكی
مەدەنی دامەزراند، تا شوێنی پڕۆژەی مانهاتن
بگرێتەوە.
بەكارهێنانی یەكەم بۆمبی ئەتۆمی، هەموو
یۆرانیۆمی پیتێندراوی عەمباركراوی نێو
ئەمریكای تێدا سەرف كرا. دروستكردنەوەی
بۆمبێكی هاوشێوەی بۆمبەكەی جەنگی دووەمی
جیهانی بڕێكی ئیجگار زۆر یۆرانیۆمی خاوی
پێویستە، بەڵام پەرەپێدانی بۆمبی ئەتۆمی
تازەتر، بڕێكی زیاتر لەو كانزایانەی پێویستە.
لە هەموو جیهاندا چەند شوێنێكی كەم هەیە، كە
بڕێكی ئەوتۆ یۆرانیۆمی لێ هەبێت. ئەمریكا لە
ماوەی جەنگی جیهانی دووەمدا، هەموو ئەو بڕە
یۆرانیۆمەی پێویستی بوو، لە وڵاتی "كۆنغۆی
بەلیجیكی" دەستی دەكەوت، كە تا ئێستاش
دەوڵەمەندترین سەرچاوەی یۆرانیۆمی خاوە لە
جیهاندا. دوای ئەویش وڵاتانی رۆژهەڵاتی
ئەوروپا، كە هیتلەر داگیری كردبوو.
بەڵام لەگەڵ ئەو بڕە زۆرە یۆرانیۆمەشدا، كەچی
هێشتا یۆرانیۆمی یەدەگ پێویست بوو، بۆ ئەو
مەبەستەش حكومەتی فیدڕاڵی ئەمریكا بە ئاشكرا
هانی هەڵمەتەكانی گەڕان و پشكنینی بە دوای
یۆرانیۆمدا دا. لە ساڵی 1948دا لێژنەی وزەی
ئەتۆمی نرخێكی دیاریكراوی بۆ یۆرانیۆم دانا و
بڕی پاداشتی 10 هەزار دۆلاریشی دەدا بە هەر
كەسێك، لە زەویەكی تایبەت یا موڵكی گشتیدا
یۆرانیۆم بدۆزێتەوە. ئەو پاداشتە لە ساڵانی
پەنجاكاندا بووە 35 هەزار دۆلار. بە هۆی
ئەمەشەوە هەزاران كەسی پیشەوەر و پشكنەر و
جەربەزە روویان لە رۆژئاوای ئەمریكا كرد، بۆ
گەڕان بە دوای یۆرانیۆمدا. لە نێوانیاندا
رەنگە چیرۆكی "چارلی ستین" لە بەسەرهاتی
ئەوانی تر سەرنجڕاكێشتر بێت. چارلی ساڵی 1948
وازی لە كارەكەی خۆی هێنا و بە خاووخێزانەوە
رووی كردە رۆژئاوای وڵات. كاتێك هەموو ئەو
پارەیەی هەیبوو خەرجی كرد لە گەڕان بە دوای
یۆرانیۆمدا و خێزانەكەشی بە فاسۆلیای وشك
دەژیان، لە دوا ساتدا چارلی سەرچاوەیەكی
كانزایی دۆزیەوە، كە زێڕ و بە نرخترین جۆری
یۆرانیۆمی تێدابوو. لە ساڵی 1955 چارلی بوو بە
دەوڵەمەندترین كەسی ولایەتی "یۆتا" و
سامانەكەی بە 130 ملیۆن دۆلار مەزەندە دەكرا.
دوای ئەو هەموو هاندان و تەرخانكردنی پاداشتە،
لە ماوەی 10 ساڵدا هەڵمەتەكانی گەڕان بە دوای
یۆرانیۆمدا گەیشتە لوتكە و بڕێكی ئیجگار زۆری
لی دۆزرایەوە، چەندین سەرچاوەی تازەش لە
جیهاندا دۆزرانەوە.
لە كاتی ئێستاماندا جیهان گەڕانەوەیەكی بەهێز
بۆ پشكین و گەڕان بە دوای یۆرانیۆمدا بەخۆیەوە
دەبینێت، لە كاتێكدا مەترسیەكانی زیادبوونی
پلەی گەرمی زەوی و زیادبوونی داواكاری لەسەر
وزەی ئەتۆمی وەك سەرچاوەیەكی وزەی پاك لە
زیادبوون دایە. بەڵام تا چەند دەتوانرێت وزەی
ئەتۆمی بە وزەیەكی سەوز و پاك لە قەڵەم بدرێت؟
لەگەڵ ئەوەشدا بنیادنانی دامەزراوە و كارخانەی
تازەی بەرهەمهێنانی یۆرانیۆم، نرخی ئەو
كانزایەی زۆر بەرزتر كردۆتەوە. لە ساڵی 2002دا
یەك رەتڵی ئینگلیزی یۆرانیۆم بە 10 دۆلار
دەرفرۆشرا، ئێستا نرخی رەتڵێك گەیشتۆتە 100
دۆلار. زیادبوونی نرخەكەشی خەڵك بۆ گەڕانی
زیاتر بە دوای یۆرانیۆمدا هان دەدات.
لە سەرەتای 2003دا لە ئەمریكا لە ناوچەیەكی
"گراند كانیۆن"دا كە نیوەتیرەكەی تەنیا 5 میل
دەبێت، 10 داواكاری بۆ گەڕان بە دوای
یۆرانیۆمدا هەبوو، لە مانگی ئاداری 2008دا
گەیشتە 1100 داواكاری لە هەمان رووبەردا. لە
نیسانی 2009دا لە هەمان ناوچە و رووبەردا
نوسینگەی ئیدارەی زەویە فیدڕاڵیەكانی ئەمریكا
مۆڵەتی زیاتری دا بە هەڵمەتەكانی پشكنین و
گەڕان بە دوای یۆرانیۆمدا.
ئێستا ئەمریكیەكان جارێكی تر بوژانەوەیەكی
بەهێز لە بواری یۆرانیۆم بە خۆیانەوە دەبینن،
كە ئەمەش بەشی كۆتایی چیرۆكی ئەفسانەیی
یۆرانیۆمە. چاوەڕوان دەكرێت ئەو نەتەوەیەی بۆ
یەكەمین جار پەرەیان بە بۆمبی ئەتۆمی دا و
تاكە نەتەوە بوو رێگە بە خۆی بدات بەكاری
بهێنێت و دۆزەخێكی ترسناكی لە جەنگدا پێ
بهێنێتە كایەوە، دواجار تێدەگات، كە لە
پەیوەندیەكەیدا لەگەڵ وزەی ئەتۆمی
خەڵەتێندراوە. لە كۆتایی ساڵانی چلەكان و
سەرەتای پەنجاكاندا، ئەمریكا ئاڵوودەی
ئەگەرەكانی سوودوەرگرتن لە وزەی ئەتۆمی ببوو.
دواتر پاشەكشەی بە خۆیەوە بینی، دواتر جارێكی
تریش رووی كردەوە یۆرانیۆم. ئێستا جیاوازی لە
نێوان ئەو هەوڵانەدا چییە؟ چۆن دەتوانرێت وزەی
ئەتۆمی لە بواری ئاشتی و مەدەنیدا سوودی لێ
وەربگیرێت، گەر مرڤ خۆشی نەبێتە بەشێك لە
سووتەمەنیەكەی؟ پێدەچێت ئەتۆم "گەردیلە" ئێمەی
بۆ خۆی كێش كردبێت و بە خۆمان نەزانیبێت، جا
گەر دەرەنجامێكی باش یا خراپی هەبێت. رەنگە
داهاتوشمان تێكەڵێك لە فزوڵ و دیمەنی ترسێنەر
و سامناك بێت.
ئیلاف
|
