سڤیل: مەریوان عومەر

80%ی نەوتی كەنداو بۆ جیهان بە تێكڕای 17 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا بە گەرووی هورمزدا تێپەڕ دەبێت

لە بۆچوونەكانی "ئەمیر سعود فەیسەڵ"ی وەزیری دەرەوەی سعودیەوە باشتر لە هەڕەشەكانی ئێران سەبارەت بە داخستنی گەرووی هورمزی دەروازەی ئاوی نێوان كەنداو و جیهان تێدەگەین، كاتێك باس لەوە دەكات ئەو هەنگاوەی ئێران "راگەیاندنی جەنگێكی ترسناكە"، چونكە دەروازەی ئاوی گەرووی هورمز بایەخێكی زۆری هەیە و 80%ی نەوتی كەنداو بۆ وڵاتانی جیهان بەو دەروازە ئاویەدا تێپەڕ دەبێت.
گەرووی هورمز دەروازەی ئاوی كەنداوی عەرەب و ئاوی دەریا و ئۆقیانوسە نێودەوڵەتییەكانە، مەودای پانیەكەی لە 56 كیلۆمەتر (26 میل) زیاتر نابێت، لە لایەنی وڵاتانی عەرەبی كەنداوەوە، هەردوو وڵاتی ئیمارات و عومان سنورەكانیان دەكەوێتە سەر ئەو گەرووە، لە بەرەكەی تری كەنداویشەوە، وڵاتی ئێران بەسەر گەرووی هورمزدا دەڕوانێت.
دكتۆر عەلی ئەلتەواتی پسپۆری ستراتیجی سعودی دەڵێت "ئێستا لایەنی رۆژهەڵاتی گەرووی هورمز بە تەواوەتی لە ژێر كۆنتڕۆڵی ئێران دایە، دوای ئەوەی سەفەویەكان لە سەرەتای سەدەی حەڤدەدا ئەمارەتی "لینجا"ی عەرەبیان داگیر كرد، كە دەكەوتە بەری رۆژهەڵاتی كەنداوی عەرەب و گەرووی هورمزەوە".
ئێستا تەواوی بەری رۆژهەڵاتی كەنداو لە سەرەتای دەستپێكی كەنداوەوە لە نزیك سنورەكانی پاكستانەوە تا كۆتاییەكەی و سنوری عێراق لە ژێر كۆنتڕۆڵی ئێران دایە. تاران دەتوانێت جموجۆڵ و هاتوچۆكانی ئاوەكانی كەنداو پەكبخات، بە داخستنی دەروازە ئاویەكەی، كە گەرووی هورمزە، هەروەك لە ماوەی جەنگی نێوان عێراق و ئێراندا ئەنجامی دا.
لە كۆتاییەكانی جەنگی نێوان عێراق و ئێراندا بە هۆی رووداوێكەوە جموجۆڵی ئاویی كەنداو كێشەی تێكەوت، كاتێك مینێكی دەریایی ئێرانی بە كەشتیەكی جەنگی ئەمریكیدا تەقیەوە. دوای ئەو رووداوەش هێزە دەریاییەكانی ئەمریكا وەك كاردانەوەیەك دوو كەشتی جەنگی ئێرانیان نغرۆ كرد.
بەڵام ئایا لە كاتی ئێستادا ئەگەری ئەوە هەیە ئێران گەرووی هورمز دابخات، لە كاتێكدا گەورەترین زیانمەدی ئەو هەنگاوەی ئێران وڵاتی چین دەبێت؟!
دكتۆر عەلی پێیوایە جگە لە ئەمریكا و وڵاتانی رۆژئاوا، چین و وڵاتانی تری رۆژهەڵاتی ئاسیاش لەو هەنگاوەی ئێران بێدەنگ نابن، چونكە ئەوان گەورەترین زەرەرمەند دەبن. ئەو هەنگاوەی ئێران هەموو وڵاتانی جیهان لە دژی خۆیدا دەخاتە سەنگەرێكەوە، وەك چۆن لە ماوەی جەنگەكەی لەگەڵ عێراقدا هەوڵی داخستنی گەرووی هورمزی دا و تەواوی جیهان لە دژیدا وەستانەوە. دكتۆر عەلی زیاتر دەڵێت "بۆیە گەر ئێران كارێكی لەو شێوەیە بكات، ئەوا جەنگێكی جیهانی رادەگەیەنێت، كە دواتر ناتوانێت شانبداتە بەری، چونكە جموجۆڵی جیهانی نەوت و بارزگانی نێودەوڵەتی پەك دەخات".
تاران لەسەر زاری "یەحیا رەحیم سەفەوی" سەركردەی دیاری هێزە سەربازیەكانی پاسەوانانی شۆڕش و راوێژكاری ئایەتوڵڵا عەلی خامەنائی، نیازی داخستنی گەرووی هورمزی دەرخستووە، كاتێك وتی "ئێران دەسەڵاتی بەسەر گەرووی هورمزدا هەیە و لە داخستنیشیدا دوودڵ نابێت، گەر دووچاری هەر دەستدرێژیەك ببێتەوە!".
دكتۆر ئەنوەر عەشقی سەرۆكی بنكەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ لێكۆڵینەوە ستراتیجی و یاساییەكان پێیوایە "تەنیا ئەو قسانەی سەفەوی دەبێ بە جدی وەربگیرێت، چونكە ئەم هەنگاوە زۆر جێگای نیگەرانیە".
رۆژانە 20-30 كەشتی گواستنەوەی نەوت بە گەرووی هورمزدا تێپەڕ دەبن، كە 17 ملیۆن بەرمیل نەوت دەگوازنەوە، ئەمەش وایكردووە گەرووی هورمز هەرە گرنگترین گەرووی جیهان بێت.
لە بارەی رووی باكووری گەرووی هورمزەوە، دكتۆر عەلی دەڵێت "ئێران هەردوو دوورگەی (تونب ئەلكوبرا و تونب ئەلسعوغرا)ی داگیر كردوە، چونكە لە رۆژهەڵاتی ئەو دوو دوورگەیشەوە هاتوچۆی ئاوی كەشتی بچووك و مامناوەند هەیە".
هەرچەندە ئێران خۆشی زەرەرمەندێكی گەورەی داخستنی گەرووی هورمز دەبێت، بەڵام وەك دكتۆر ئەنوەر دەڵێت، رەنگە ئێران بۆ زیانگەیاندن بە دووژمنەكانی ئەو كارە بكات.
دكتۆر ئەلتواتی دەڵێ "ئێران هێندە نەزان نیە لە كاتی سەپاندنی سزاكان بەسەریدا ئەو دەروازە ئاویە دابخات، چونكە ئەوكات هەموو وڵاتانی جیهان بۆ لێدانی دەبن بەیەك، ئەمەش ئەو هەلەیە ئەمریكا دەیەوێت".
بەشێك لە چاودێران هەڕەشەكانی ئێران بە داخستنی گەرووی هورمز بە پێی دوو سیناریۆ لێك دەدەنەوە. لە یەكەمدا گەر بە هۆی هەڵگیرسانی جەنگەوە بێ، ئەوا یەكەمین و دواهەمین دۆڕاو وڵاتی ئێران خۆی دەبێت. سیناریۆی دووەم، رەنگە داخستنەكە بچێتە خانەی بارگرژی و ئاڵۆزیە سیاسیە رۆژئاوایی و جیهانیەكان، سەبارەت بە دۆسیەی ئەتۆمی ئێران.
هەرچەندە چاودێران لەو باوەڕەدا نین ئێران هەنگاوی لەو شێوەیە بهاوێت، بەڵام دكتۆر ئەنوەر پێیوایە دەبێ بۆ وەستانەوە لە دژی ئەگەرێكی لەو شێوەیە، پێویستە وڵاتانی كەنداو بۆ ناردنە دەرەوەی نەوت بە دوای دەروازەیەكی تردا بگەڕێن. سعودیە دەتوانێت لە رێگای دەریای سوور و بەندەرەكانی سوریا و لوبنانەوە نەوتی خۆی بۆ دەرەوە بنێرێت، پێویستیشە بیر لە كردنەوەی چەن كەناڵێكی تری ناردنە دەرەوەی نەوت بكرێتەوە، لە رێگای كەنارەكانی وڵاتانی یەمەن و عوممان.