سڤیل: مەریوان عومەر

دوای ئەوەی دۆسیەی دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران چووە قۆناغێكی تازەوە، كە رەنگە سەر بكێشێتە سەر وەشاندنی گورزێكی سەربازی لەو كورە ئەتۆمیانە لەلایەن رۆژئاواوە، بەتایبەت كە ئێران دەستیكردوە بەپێڕەوكردنی سیاسەتێكی توند لەبەرامبەر رۆژئاوادا، هەموو ئەو پێشهاتانە جێگای بایەخ و لێكۆڵینەوەی دەسەڵاتدارانی سوریا بووە، كە ئەمیش لەلایەن خۆیەوە دەستی بەجموجۆڵ كردوە، بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەر پێشهاتێكی چاوەڕوانكراو لەبارگرژی نێوان ئێران و رۆژئاوادا.
هەرچەندە سوریا پەلەی كرد لەپشتگیریكردنی ئێران، دوای بڵاوكردنەوەی سیستەمی موشەكی ئەمریكی لەكەنداودا، وەك وەزیری بەرگری سوریا "عیماد حەبیب" وتی "دوژمنمان یەكە، دەیەوێت ئێران و سوریا و گروپە بەرگریكارەكان بكاتە ئامانج"، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا سوریا پێیوایە ئەو هەنگاوەی ئەمریكا لاسەنگكردنێكی گەورەی هاوكێشەی هێزەكانە لەناوچەی كەنداودا، كە لەبەرژەوەندی هاوپەیمانە ستراتیجیەكەی و پشتیوانە سەرەكیەكەی (ئێران)دا نییە. ئەمەش رەنگە شوێنكاری سلبی لەسەر بەرژەوەندییەكانی سوریا لێبكەوێتەوە.
یەكەمین پێشهات ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگێكە لە ناوچەكەدا، كە رەنگە ئیسرائیل بۆ وەشاندنی گورزێكی سەربازی لەئێران هانبدات. رەنگە ئەو جەنگە دەرەنجامی چاوەڕواننەكراوی لێ بكەوێتەوە، وەك رووخانی رژێمی ئێران، كە لەكاتی ئێستادا رووبەڕووی قەیرانێكی قوڵی ناوخۆ بۆتەوە، لە دەرەنجامی رازینەبوون بە هەڵبژاردنەكان و چارەسەرنەكردنی قەیرانی ئابووریی لەوڵاتەكەدا. لەو حاڵەتەشدا سوریا بێ هاوپەیمان و پاڵپشتەكەی دەمێنێتەوە، كە لەو ماوانەی دواییدا بەهۆیەوە بەرگەی زۆر لەو فشارانەی گرتبوو، كە خرابوونەسەری، بەر لەوەی ئەمریكا و رۆژئاوا كەمێك بە رووی سوریادا بكرێنەوە، بە مەبەستی دابڕینی لەئێران و رێكخراوە توندڕەوەكانی لوبنان و فەڵەستین، جگە لەچەند قەیرانێكی تری هەرێمایەتی وەك عێراق و لوبنان.
بە مانایەكی تر سوریا زۆر باش دەزانێت، كە ئێران كارتی بردنەوەیەتی لەرووبەرووبوونەوەی نەیارەكانیدا، بۆیە لەدەستدانی ئەو كارتە، گەڕانەوەی قەیرانی دیمەشقە بۆ هەمان قۆناغی پێشوو و كەمبوونەوەی رۆڵە هەرێمایەتییەكەیەتی.
لەگەڵ ئەو مەرجانەشدا كە رۆژئاوا لەنزیكبوونەوەی لەگەڵ سوریادا بۆی داناوە، لەكەمكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئێران و رێگرینەكردن لەهەوڵەكانی گۆشەگیركردنی ئێران لەلایەن رۆژئاواوە، رێگاگرتن لەگەیشتنی چەك و تفاق و هاوكاری ئێرانی بە "حیزبوڵڵا"ی لوبنانی، بەڵام لە سەرێكی تریشەوە ئەو كرانەوەیە زۆر بەرژەوەندی گرنگی بۆ سوریا تێدایە، لە نمونەی پشتگیریكردنی هەوڵەكانی دیمەشق بۆ دانوستان لەگەڵ ئیسرائیل و گێڕانەوەی بەرزاییەكانی جۆلان، بە هاوكاری ئەمریكا و توركیا و فەرەنسا. هەروەها رەنگە ئەو دۆخە یارمەتیدەر بێت بۆ پاڵپشتیكردنی هەڵوێستی هەندێ هێزی تری هەرێمایەتی لە ناوچەكەدا، بە تایبەتی وڵاتی سعودیە، كە دیمەشق ئەمە بە خراپ نازانێت، چونكە سوریا وڵاتی سعودیە بە یەكێك لە وڵاتەكانی "بەرەی میانڕەو" دەزانێت، كە پێشتر هەوڵی سوككردنی فشارە دەرەكیەكانی رۆژئاوای لە دژی سوریا داوە، بۆ دابڕاندنی لە ئێران.
سوریا مەترسی لەوە هەیە، پەیوەندیەكانی نێوان ئێران و سعودیە بگاتە ئاستێكی ئاڵۆز لە بارگرژی و رق و كینەی توند بە هۆی جیاوازی بۆچوونی هەردوولا لەسەر دۆسیە هەرێمایەتیەكان، بە تایبەت كە لەو ماوانەدا ئێران وڵاتی سعودیەی بە پشتگیریكردنی ئۆپۆزسیۆنی ناوخۆی ئێران و بەشداریكردن لە كۆششە نێودەوڵەتیەكان بۆ ئیحتیواكردنی زیاتری ئێران تۆمەتبار كرد.
بەڵام لە هەموو شتێك گرنگتر ئەوەیە، سوریا ترسی لەوە هەیە بڵاوكردنەوەی سیستەمە موشەكیەكەی ئێران لە كەنداو ئێران هان بدات بە رێكەوتن لەگەڵ "حیزبوڵڵا" بارگرژیەكان بۆ گۆڕەپانی گەرمی ململانێی لوبنانی بگوازێتەوە، ئەمەش بە ئاشكرا لە سووربوونی ئێران و حیزبوڵڵا لەسەر نواندنی هەڵوێستی توند بەرامبەر ئیسرائیل دەردەكەوێت. هەروەك ئەحمەدی نەژادی سەرۆكی ئێران وتی "ئێسرائیل خۆی ئامادە دەكات لە بەهار یا هاویندا جەنگ بەرپا بكات، بەڵام وڵاتانی ناوچەكە و گروپە بەرگریكارەكان هەرەسی پێدەهێنن". لە هەمان كاتیشدا حەسەن نەسروڵڵای ئەمینداری گشتی حیزبوڵڵا هەڕەشەی بۆردومانكردنی ژێرخانی وڵاتەكەی لە ئیسرائیل كرد، گەر هێرش بكاتە سەر لوبنان و جەختیشی لەسەر ئەوە كردەوە، كە حیزبەكەی دەتوانێت ئەو كارە بكات.
سوریا لە دوو ئەگەر دەترسێت. یەكەمیان بەرپابوونی جەنگە لە لوبناندا، كە لەو كاتەدا لە بەرژەوەندی سوریادا نییە، چونكە ئەوكات ناچار دەبێ بچێتە نێو جەنگەكەوە، وەك پابەندبوونێك بە هاوپەیمانیەتە ستراتیجیەكەی لەگەڵ ئێراندا، ئەمەش دەرفەتەكانی كرانەوەی رۆژئاوا بە رووی سوریادا و دانوستانەكانی لەگەڵ ئیسرائیل و گێڕانەوەی بەرزایەكانی جۆلانی لە دەست دەدات.
دووەمیان سوریا لە رێكەوتنێكی نهێنی نێوان ئێران و حیزبوڵڵا دەترسێت، كە لە جەنگێكی داهاتووی ناوچەكەیەوە بگلێنن، ئەمەش بە گواستنەوەی خێرای جەنگ لە باكووری رووباری "لیتانی" كە هێڵی یەكەمینی بەرگری لوبنانیە لە باشووردا، بۆ ناوچەی "بیقاع"ی سەرسنوری سوریا، بۆ بەدیهێنانی دوو ئامانج، یەكەمیان دیمەشق ناچار بكات بۆ پاراستنی كەمەری شلبوویەوەی ناوچەی "بیقاع" لە هێزەكانی ئیسرائیل، هێزی سەربازی بەكار بهێنێت، دووەم رێگاگرتن لە بەردەوامبوونی دانوستانە ناڕاستەوخۆكانی نێوان ئیسرائیل و سوریا، كە نیگەرانیەكی قوڵی لای تاران دروست كردوە و باش دەزانێت گێڕانەوەی بەرزاییەكانی جۆلان بۆ سوریا، مانای هەڵوەشاندنەوەی هاوپەیمانیەتیەكەی نێوان سوریا لەگەڵ ئێران وحیزبوڵڵای لوبنانی و حەماس و جیهادی ئیسلامی فەڵەستینی دەگەیەنێت.
لە هەموو حاڵەتەكاندا قەیرانی دۆسیەی ئەتۆمی ئێران بارودۆخی ستراتیجی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگۆڕێت، كە رەنگە ئەمە بۆ سوریا باش بێت، چونكە دەتوانێت تەواوی كارتە هەرێمایەتیەكانی بەكاربهێنێت و سیاسەتی "هاوپەیمانیەتی كراوە" پێڕەو بكات و بە هۆیەوە دەسكەوتی زۆر بێ سازشكردنی گەورە بەدەست بهێنێت. بەڵام لە بەرامبەریشدا ئەگەری ئەوە هەیە ئێران لەگەڵ رۆژئاوادا بگاتە رێكەوتنێكی ئاڵوگۆڕكردنی یۆرانیۆم، لە بەرامبەر دەسكەوتی ئابووری و سیاسی و ستراتیجیدا، ئەوكات رەنگە بارگرژیەكانی نێوان ئێران و رۆژئاوا كەم ببێتەوە و لە داهاتوودا پەیوەندیەكانیشیان بەرەوپێش بچێت، لە ئەنجامی ئەوەشدا پاڵپشتی ئێران بۆ رێكخراوە رادیكاڵیەكانی ناوچەكە و لە سەرووشیانەوە بۆ سوریا كۆتایی پێبێت.