سڤیل: مەریوان عومەر

"ئەوەی بۆ هەڵوەشانەوەی سۆڤیەت خەم داینەگرێت دڵی نییە، ئــەوەی حەزیش بـكات بیگێڕێتەوە، عەقڵی نییە"

"بریسترۆیكا" و "گلاسنۆست" ئەو دوو دەستەواژەیە بوون، كە "میخائیل گۆرباچۆڤ"ی ئەمینداری گشتی حیزبی شیوعی سۆڤیەتی، لەمیانەی راگەیاندنی پلانە تایبەتییەكەی بۆ گۆڕینی سیستەمی سۆڤیەت لەساڵی 1985 بەكاریهێنان، یەكەمیان بەمانای "بنیاتنانەوە" و دووهەمیشیان "ئاشكرایی" دێن، كە ویستی لەرێگایانەوە چاكسازی بارودۆخی شپرزەی ئەوكاتی سۆڤیەتدا بكات.
ئەوكات خەڵكی سۆڤیەت ئومێدی داهاتوویەكی شایستەتر بەوڵاتە خاوەن مێژووە پڕشنگدارەكەیان لا دروست بوو، ئەو وڵاتەی شەش یەكی رووبەر و زیاتر لە 30% سامانە سروشتیەكانی زەوی لەخۆگرتبوو. ئەم هەوڵە سەرەتا وەك گەردەلولێك بوو، زۆر لەچەمكە لەقاڵبدراو و پاشماوەكانی حكومڕانیەتی پێشووی سۆڤیەتی تێكشكاند و رووخسار و خەسڵەتی شۆڕشێكی وەرگرت، پاشان ئەم گەردەلولە سنوری وڵاتەكەی بڕی و زۆر لەسیستەمە فەرمانڕەواكانی وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵاتیشی پێچایەوە.
گۆرباچۆڤ بەراسپاردەی "یوری ئاندریۆف"ی سەرۆكی دەزگای هەواڵگری سۆڤیەت "كەی جی بی" لەكۆتایی حەفتاكان و لە"ستافروبول"ی باكووری قەوقازەوە چووە مۆسكۆ. هەر ئەمیش لەپشتی گۆرباچۆڤەوە بوو بۆ گەیشتنی بەمەكتەبی سیاسی حیزب و پاشانیش ببێتە نزیكترین كەس لە"ئاندریۆف"ەوە كاتێك لە1982 سەركردایەتی حیزبی گرتە دەست. دوای مردنی ئاندریۆف لەساڵی 1985 گۆرباچۆڤ بەئەمینداری گشتی حیزبی شیوعی سۆڤیەتی هەڵبژێردرا و بوو بەگەنجترین ئەمیندار لەمێژووی حیزبەكە. هەمان ساڵ گۆرباچۆف لەكۆبوونەوەی ئەنجومەنی ناوەندی حیزب باسی لەگرنگی پلانی "بنیاتنانەوە"كرد و رایگەیاند "پێویستە دەست بە نەریتەكانی لینینەوە بگرین و زێدەڕۆیی لەپلانەكانیدا نەكەین، لەبوارەكانی سیاسی و حیزبی و گەشەپێدانی شیوعیەتدا". پاشانیش بە كتێبی "بیریسترۆیكا و بیركردنەوەیەكی تازە بۆ وڵاتمان و بۆ جیهان" خەڵكی ناوەوە و دەرەوەی وڵاتی توشی سەرسوڕمان كرد و تێیدا دەڵێت "شیوعیەت و دیموكراتیەت دوو شتی لێكدانەبڕاون، كڕۆكی بیریسترۆیكاش كۆكردنەوەی هەردووكیانە، هەروەك تیۆری لینینی بۆ بنیاتنانی شیوعیەت لەرووی پراكتیكی و تیۆرییەوە زیندوو دەكاتەوە".
گۆرباچۆڤ لەدیدارێكیدا لەگەڵ سیاسەتكار و رۆشنبیرانی ناوچە جۆربەجۆرەكانی جیهان، كە لەساڵی1987دا بانگێشتی مۆسكۆی كردبوون، گوتی "ئێمە دەسبەرداری بەهاكانی خۆمان و ئەوەی تا ئەمڕۆ پێی گەیشتووین نابین. تەنیا ئەوە نەبێ، هەستمان كردوە، بەهۆی خراپ بەكارهێنانیەوە نەمانتوانیوە گەشە بەسیستەمی ئابووری و كۆمەڵایەتیمان بدەین. چەند شێواندنێك رووی داوە، كە لەگەڵ بەهاكانی سۆشیالیزمدا ناگونجێن".
گۆرباچۆڤ بۆ پراكتیككردنی بیرۆكەكانی، لەماوەی فەرمانڕەوایەتیدا مەكتەبی سیاسی حیزبی لەبێژنگ دا و دەستی بەهەندێك ئەندامان لەكار كێشایەوە و تیمێكی تری دروستكرد، كە كارئاسانی بۆ بكەن. بۆ ئەمەش پشتی بەست بە "یجور لیجاچۆڤ"ی بەرپرسی كەرتی ئایدۆلۆژیا، "ئەلێكسەندەر یاكوفلیڤ" بەرپرسی راگەیاندن، "نیكۆلای ریجكۆڤ" كە كرا بەسەرۆكی حكومەتی سۆڤیەت، "بۆریس یەڵتسن" كاروباری مۆسكۆی پایتەختی پێ سپێردرا. دوای ماوەیەكی كەم كێشە و ناكۆكیان لەگەڵ گۆرباچۆف بۆ دروست بوو، یەڵتسن بەهۆی لەسەرخۆیی پڕۆسەی گۆڕانكاریەكان دەستی لەكار كێشایەوە، لیجاچۆڤ بۆ كەرتی كشتوكاڵ دوورخرایەوە، ریچكۆڤ لەپۆستی سەرۆكی حكومەت دەستی لەكار كێشایەوە و لەكتێبەكەیدا لەژێر ناوی "بریسترۆیكا. مێژووی خیانەت" باس لەنائومێدبوونی خۆی لەگۆرباچۆڤ دەكات.
ناكۆكی نێوان ئەو تیمە، كاردانەوەی نێگەتیڤی لەسەر ئابووری ئەو وڵاتە و هەرەسهێنانی ژێرخانی سۆڤیەت هەبوو. هەموو گرنگیپێدانی سەركردەی وڵات بە كێشەكانی دەرەوەی وڵات بوو، كە بۆ ئەمە ستایشی زۆری كرا، بێ لەبەرچاوگرتنی شكتستخواردنی هەنگاوەكانی لەناوخۆی وڵاتدا.
هۆكارەكانی شكستی گۆرباچۆڤ زۆر بوون، گرنگترینیان دەسكردن بوو بە چاكسازی سیــــاسی بەر لەچاكسازی ئابووری، بەپێچەوانەی ئەزموونی وڵاتی چین لەسایەی حیزبی شیوعیدا. هەنگاوەكانیشی خێرایی پێوەدیار بوو، كاتێك مادەی شەشەمی دەستووری وڵاتی هەڵوەشاندەوە، كە باس لەسەركردایەتی و پێشڕەوی حیزبی شیوعی دەكات، لە هەموو بوارەكان لەوڵاتدا دەكات، بەرلەوەی ئەڵتەرناتیڤێكی كارا بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت بدۆزرێتەوە. گۆرباچۆڤ پەلەی كرد لەرایگەیاندن و پێڕەوكردنی میكانیزمەكانی دەستەبەركردنی ئازادی و دیموكراتی لەوڵاتدا، بێ لەبەرچاوگرتنی ئەو ململانێ كۆن و تازانەی لەسۆڤیەتدا هەبوون و خەسڵەتێكی نەتەوەییان هەبوو. كۆنگرەی نوێنەرانی گەل لەساڵی 1989 دەرفەتێك بوو بۆ دەركەوتنی چەند بزووتنەوەیەكی جوداخواز لەوڵاتانی بەڵتیك و ئاسیای ناوەڕاست، كە توندوتیژی و رووبەرووبوونەوەی خوێناوی لێكەوتەوە. ئەو لایەنانە ناسەقامگیری وڵاتیان بۆ وروژاندنی هەستی نەتەوەیی لەو كۆمارانەدا قۆستەوە و خێرا خەڵكی ئەو ناوچانە رژانە سەر شەقامەكان و ناڕەزاییان بەرامبەر بە تێكچوونی بارودۆخی ئابووریی دەردەبڕی و داوای ئازادی زیاتریان دەكرد. گۆرباچۆڤ دانی بەوەدا نا، كە ملیۆنان كەس لەوپەڕی پێویستی و هەژاریدا دەژیان، تێچكوونی بارودۆخی كەرتی تەندروستی و فێركردنیش ئەو وڵاتە زلهێزەی ناچار كرد، وەك هەر وڵاتێكی تازەگەشەسەندوو پشت بە ناردەنی وزە و كەرەسەی خاو ببەستێت، ئەمەش زەمنیەی بۆ گەشەسەندنی پشێوی و ئاڵۆزی زیاتر رەخساند.
گۆرباچۆڤ لەكتێبەكەی بەناوی "كودەتا" لەساڵی 1991 باس لەوە دەكات، كە ئەوكات نەیزانیوە چ مەودایەك لەبەردەمیدا هەیە و پێویستە بیبڕێت، ئەو گۆڕانكاریە ریشەییانەش چین كە پێـــــــویستە ئەنجامیان بدات، هەروەها چۆن بەر لەبنیاتنانی میكانیزمی تازە، شێواز و میكانیزمەكانی پێشووی لەناوبردووە. ئەو هەڵەیەی یەڵتسنیش دواتر دووبارەی كردەوە.
زۆر كەس دەپرسێت ئایا سۆڤیەت پێویستی بەپلانی بریسترۆیكا هەبوو؟ كێ بەرپەرسە لە لەدەستچوونی خەونی وڵاتێك و شكستی ئەو ئەزمونە؟ سەرەڕای هەموو ئەو رەخنانەی لێی دەگیرێت، بەڵام گۆرباچۆڤ لە(25)ەمین ساڵیادی راگەیاندنی سیاسەتەكانی بریسترۆیكا رایگەیاند، كە ئەو پەشیمان نیە و لەسەر حەق بووە و تا ئێستاش نامەی دەسخۆشی بۆدێت، بۆ راگەیاندنی ئازادییەكان و چاكسازییەكانی ئەوكات. بەڵام بە كەمێك شەرمیشەوە دەڵێت، كە لەئاست هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەتدا هەست بەجۆرێك لەپەشیمانی دەكات. ئەوەی گۆرباچۆڤ لەو بارەوە وتی، نزیكە لەوەی ڤلادیمێر پۆتین وتویەتی "ئەوەی لەبەرامبەر هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەت خەم داینەگرێت، كەسێكە دڵی نییە. ئەوەی حەزیش بكات یەكێتی سۆڤیەت بگێڕێتەوە، كەسێكە عەقڵی نییە". بەڵام گۆرباچۆڤ بۆ خۆدزینەوە لەبەرپرسیاریەتی، هەر كاتێك باس لەو مەسەلەیە دەكات، بەشێوەیەكی گشتگیر قسە دەكات و دەڵێت "ئەوان هۆكاری شكستەكە بوون، نەوەك خەڵكانێكی تر لەدەرەوە". لەمەشیاندا بەپلەی یەكەم ئۆباڵەكە دەخاتە ئەستۆی بۆریس یەڵتسن و پەشیمانیشە لەوەی كاتی خۆی وەك باڵوێزێك نەیناردۆتە دەرەوە و لەوڵات دووری نەخستۆتەوە، چونكە ئەو پاڵنەری سەرەكی بوو، كە لەساڵی 1991دا هەموو كۆمارەكانی سەر بەیەكێتی سۆڤیەت سەربەخۆیی خۆیان رابگەیەنن، كاتێك سەرۆكایەتی یەكێتی سۆڤیەتی گرتە دەست و بە ناوی سەرۆكی دەوڵەت و سەركردەی باڵای هێزە چەكدارەكان فەرمایشتی فیدڕاڵی دەكرد، ئەمەش هاوشانەكانی لەسەركردەی كۆمارەكان توڕە كردووە و هانیدان سەربەخۆیی خۆیان رابگەیەنن. گۆرباچۆڤ دوای 25 ساڵ لەبارەی یەڵتسنەوە دەڵێت "كەسێكی زۆر زۆر ترسناك و سەركێش بوو".
شەرقلئەوسەت