لە نێوان هەژموونی ئێران و ئەمریكادا وڵاتانی كەنداو ژمارەیەكی ونن

سڤیل: مەریوان عومەر

هیچ رۆژێك تێپەڕ نابێت، كە لەملا و لەولا گوێمان لەهەڕەشە نەبێت. جارێك لەلایەنی ئەمریكی و جارێكی تر لەلایەنی ئێرانیەوە. لەراستیشدا ئەو هەڕەشانە لەلایەن بەرپرسانی هەردوولاوە تەنیا سەرزارەكین و لەقسە تێپەڕ ناكەن.
لەسەرەتای شۆڕشی ئیسلامی لەساڵی 1979وە ئێران هاوكاری و یارمەتی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەئەمریكا وەردەگرێت. هەرچەندە "شا"ی ئێرانیش بەرژەوەندییەكانی ئەمریكای لەناوچەكە دەپاراست، بەتایبەت لەدەستێوەردانی رووسی، بەڵام ئیدارەی سەرۆك "جەیمس كارتەر" باوەڕی تەواوی بەسەركەوتنی ئەو شۆڕشە هەبوو، كە شای رووخاند، بەتایبەت لەسایەی ئەو گەندەڵیە ناوخۆییەی لەسەردەمی شادا ئێرانی تەنیبوو. ئەوكات لەپێناوی ئەوەی لەو مامەڵەیەدا نە ئێران و نە ئەمریكا زیانیان پێ نەگات، بێ لەبەرچاوگرتنی شێوازی دەسەڵات و ئاڕاستەی بیركردنەوەی شۆڕشەكەی خومەینی، ئەمریكا بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەكانی، بەنهێنی یارمەتی بزووتنەوەكەی خومەینی دەدا، تا ئەو كاتەی جڵەوی دەسەڵاتی گرتە دەست.
لەساڵی 2001دا ئەمریكا و ئێران بەرژەوەندی هاوبەشیان بۆ دروست بوو و جەنگی ئەفغانستانی لێكەوتەوە. بۆ ئەمریكا خەونی كۆنتڕۆڵكردنی سامانە سروشتیەكانی جیهان پاڵنەری بوو بۆ ئەو جەنگە، ئێرانیش ئامانجی رووخاندنی رژێمی تاڵیبان و ناردنە دەرەوەی شۆڕشی ئیسلامی بوو، هەروەك ئەو رژێمە سوونە مەزهەبەی تاڵیبانیش هەڕەشە بوو بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی ئێران. ئەوەی لە دۆكیومێنتی كۆنگرەی ئاشتەوایی ئەفغانستان لە "بۆن" ورد بێتەوە، تێیدا جێدەستی ئەمریكا و ئێرانی بەئاشكرا بۆ دەردەكەوێت.
بەڵام لەجەنگی عێراقدا لەیەك نزیكبوونەوەی ئێران و ئەمریكا بەئاشكرا هەستی پێ دەكرێت. بەتایبەت دوای لێدوانەكەی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا "ئادەم ئارلی" كە وتی ئێران دەستی لەرووداوەكانی عێراقدا نیە. ئەمەش تەنیا موغازەلەكردنێكی ئێران بوو، بۆ ئاساییكردنەوەی بارگرژییەكانی نێوانیان.
ئێران دەزانێت ئەمریكا لەعێراقدا لە چ كێشەیەكەوە گلاوە، بۆیە هەمیشە دەیەوێ كارتی سیاسی بۆ كاتی پێویست بەدەستەوە بێت. رەوتی سەدر گرنگترین كارتی دەستی ئێران بووە و بە دارە سیحریەكەی قەیرانی نێوان بەرگریكارانی سەدر و سوپای ئەمریكای لەنەجەف و كەربەلا چارەسەر كردوە، كاتێك ئەمریكا خۆی نەیتوانیوە چارەی بكات.
رۆڵی ئێران لەپێكهێنانی حكومەتی عێراق و دەستێوەردانی لەو وڵاتە، دەروازەی گەیشتنیەتی بە وڵاتانی كەنداو. ئەمەش ئەمریكای نیگەران كردوە. لێدوانەكەی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا كە گوتی "هیچ قازانجێكی دراوسێكانی عێراق بە ئێرانیشەوە، لەناسەقامگیری درێژخایەن لەئایندەی سیاسی عێراقدا نییە. بۆیە بەرژەوەندی هاوبەشمان كاركردنە بۆ سەقامگیری لەو وڵاتەدا"، دەریدەخات كە ئەمریكا دوای كێشانەوەی هێزەكانی خۆی، ئێران بەتاكە میراتگری شەرعی خۆی لەعێراق دەزانێت.
سەبارەت بە رۆڵی ئیسرائیل لەو یاریەدا، ئیسرائیل باش دەزانێت، كە گوتاری ئاینی ئێرانی سەبارەت بەئازادكردنی قودس تەنیا دروشمێكە. بۆیە رەنگە لەكاتی ئێستا بەرژەوەندی ئیسرائیل لەوەشاندنی گورزی سەربازی لەئێران لە لایەن ئەمریكاوە نەبێت، چونكە ئەوكات كاردانەوەی ئێران سەخت دەبێت و خۆی باجەكەی دەدات. دوای ئەوەی ئێران رایگەیاند، كە توانیەتی یۆرانیۆم بەرێژەی 20% بپیتێنێت، "بنیامین ناتانیاهۆ"ی سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل داوای لەكۆمەڵگای نێودەوڵەتی كرد سزایەكی ئەوتۆ بخەنە سەر ئێران، كە نەتوانێت لەپڕۆژە ئەتۆمیەكەی بەردەوام بێت. سەركردە ئیسرائیلیەكانیش لەهەوڵی بەردەوامدان بۆ رازیكردنی روسیا، كە ئامێری سەربازی پێشكەوتوو نەداتە ئێران و لەلێدوانەكانیشیاندا باس لەهێرشی سەربازی بۆ سەر ئێران ناكەن. پرسیار لێرەدا ئەوەیە، بۆچی لەگەڵ ئەو هەرایەی ئێران نایەوە، سەبارەت بەو قۆناغە پێشكەوتووەی لەپیتاندنی یۆرانیۆمدا پێی گەیشتووە، كەچی ئیسرائیل گورزێكی لەدامەزراوە ئەتۆمیەكانی ئێران نەوەشاند، وەك لەساڵی 1981دا لەدامەزراوە ئەتۆمییەكانی عێراقی وەشاند.
جەنەڕاڵ "جەیمس كارترایت" كە یەكێكە لە هەرەدیارترین ئەفسەرەكانی سوپای ئەمریكا و جێگری سەرۆكی دەستەی هێزە هاوبەشەكانی سوپای ئەمریكا لەبەردەم ئەنجومەنی پیراندا گوتی "هێرشی سەربازی بۆ سەر ئێران لەزۆربەی حاڵەتەكاندا یەكلاكەرەوە نابێت. تەنیا مەگەر بتوانێت پرۆسەی گەیشتنی ئێران بەچەكی ئەتۆمی دوابخات". ئەمە لەكاتێكدایە، كە ئەمریكا تەنانەت لەبیركردنەوەش لەپرۆسەی دابەزاندنی سوپاكەی لەئێراندا زۆر راڕا و دوودڵە.
هەر لەو دانیشتنی گوێگرتنەی ئەنجومەنی پیراندا "جۆن ماكین"ی پاڵێوراوی پێشووی سەرۆكایەتی ئەمریكا سەبارەت بەهەڵوێستی ئەمریكا بەرامبەر بەئێران گوتی "لیستێك هەڕەشەمان ئاڕاستەی ئێران كردوە، بەڵام تا ئێستا هیچمان نەكردوە!". ماكین گوتیشی "جۆرج شۆڵتەر باسی دەكرد، كە مامۆستای مەشقپێدانەكەی لەسوپای پیادەی ئەمریكا ئامۆژگاری كردوە، كە چەكەكەی ئاڕاستەی هیچ كەسێك نەكات، تەنیا مەگەر بیەوێت پەنجەی پێدابنێت. ئێمە بەردەوام رووی چەكەكانمان لەئێرانیەكانە، بەڵام تا ئێستا پەنجەمان بە میلی چەكدا نەهێناوە، ئێستا كاتی ئەوە هاتووە".
ئەمریكا لەگەڵ ئەو هێزە داپڵۆسێنەرەی هەیەتی، بەڵام زۆر باش لەقەبارەی مەترسیەكە گەیشتووە. دەیەوێت بەكەمترین زیان لەو كێشەیە دەربازی بێت، بەتایبەت دوای ئەو زیانە گەورەیەی لەجەنگی عێراق بەری كەوت. ئێستا حكومەتی ئەمریكا لەنێوان دوو ئەگەری ئاگرین دایە، یا رێگە بەئێران بدات لەسەر پڕۆگرامە ئەتۆمیەكەی بەردەوام بێت. گەر نەشتوانێت لەگەڵ ئەو وڵاتەدا بگاتە ئەنجام و رێكەوتنێكی هاوبەش، ئەوكات مەترسی لەسەر بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لەناوچەكە دروست دەبێت. یا دەبێ گورزێكی سەربازی لەئێران بوەشێنێت، ئەوكاتیش جەنگێك لەناوچەكە هەڵدەگیرسێت، ئەمریكا و ئیسرائیل و وڵاتە عەرەبیەكانیش باجێكی قورس دەدەن، بە تایبەت كە قەبارەی توانا سەربازییەكانی ئێرانیان لەبەرچاوە. كەواتە هیچ رێگاچارەیەك لەبەردەم ئەمریكادا نیە، جگە لەگەیشتن بەرێكەوتن لەگەڵ تاران، بە جۆرێك كە بەرژەوەندی هەردوولای تێدا رەچاو بكرێت.
لەنێوان خەونەكانی ئێران و ئەمریكادا، وڵاتانی كەنداو ژمارەیەكی نادیارن لەهاوكێشەكەدا. وڵاتانی كەنداو هیچ كاردانەوەیەكیان لەبەرامبەر ئەو مەترسیانەدا نەبووە و تەنیا وەك بینەرێكن تەماشای فیلمێك بكەن، كە كۆتاییەكی درامی هەبێت.