|
گڕكانەكە زیاتر لە رووداوی 11ی
سێپتەمبەر زیانی بە گواستنەوەی ئاسمانی گەیاند
و ناهەماهەنگی نێوان ئەوروپیەكانیشی دەرخست
مەریوان عومەر
"ئایاڤیالایۆكۆل". ئەو ناوچە دوورە دەستەی
ژمارەیەكی كەم خەڵكی تێدا نیشتەجێیە و بە
دووری 125 كیلۆمەتر دەكەوێتە رۆژهەڵاتی
"ریكاڤیك"ی پایتەختی ئایسلەندا. مانگی رابردوو
یەكەم شەپۆڵی هەڵچوونی گڕكای لەوەتەی ساڵی
(1821)وە بەخۆوە بینی و نزیكەی 600 كەس لە
ناوچەكە دوورخرانەوە. بەر لە نیوەی مانگی
نیسان، جارێكی تر هەڵچوونە گڕكانیەكە سەری
هەڵدایەوە و سەدان كەسی تر لە ناوچەكە
دوورخرانەوە. كاریگەری و دووكەڵە چڕەكەی
زۆربەی وڵاتە ئەوروپیەكانیشی گرتەوە و جموجۆڵی
ئاسمانی لە ئەوروپا بۆ ماوەی 6 رۆژ پەكخست و
زیانێكی گەورەی ئابووری لێكەوتەوە. ناوچەكانی
تری جیهانیش بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ زیانمەند
بوون و سەدان هەزار گەشتیار لە فڕۆكەخانەكاندا
گیریان خواردبوو.
ئەو گڕكانەكەی باشووری ئایسلەندا دووكەڵ و خۆڵ
و تۆزێكی ئیجگار گەورەی خستەوە و كۆمپانیاكانی
ناچاركرد گەشتەكانیان بوەستێنن. ترسی
كۆمپانیاكان لە زیانگەیشتن بوو بە بزوێنەری
فڕۆكەكان، بە هۆی وردەبەردو خۆڵی گڕكانەكە. لە
ساڵی 1989دا فڕۆكەیەكی كۆمپانیای شاهانەی
هۆڵەندی دووچاری تۆز و خۆڵێكی گڕكانی بوو و بە
هۆیەوە هەر چوار بزوێنەرەكەی لە كار كەوتن،
فڕۆكەوانەكان بە زەحمەت و لە بەرزی تەنیا 2
كیلۆمەتر توانیان بزوێنەرەكان بخەنەوەكار.
چەند ساڵێك پێشتریش فڕۆكەیەكی 747ی هێڵی
ئاسمانی ئینگلیزی لە ئوسترالیا دووچاری هەمان
كێشە بووەیەوە، بزوێنەر فڕۆكەكە وەستا و 7
كیلۆمەتر دابەزیە خوارەوە، بەر لەوەی كۆنتڕۆڵی
بكەن.
"خیرت سكیوت" وتەبێژی كۆمپانیای فڕۆكەوانی
"برۆكسل ئەیرلانز"ی بەلجیكی دەڵێت "ئەو زیانەی
دووچاری كۆمپانیاكانی فڕۆكەوانی بوویەوە، زۆر
زیاتر بوو لە زیانەكانی رووداوەكەی 11ی
سێپتەمبەر. زیانەكەش تەنیا لە مانەوەی
فڕۆكەكان لەسەر زەویدا نیە، بەڵكو دابینكردنی
ئوتێل و خواردن و هاتوچۆپێكردن و خەرجی تری
گەشتیارەكانە".
رێكخراوی فڕۆكەوانی نێودەوڵەتی رایگەیاند، كە
زیانی رۆژانەی كۆمپانیاكانی فڕۆكەوانی زیاتر
لە 200 ملیۆن دۆلار بووە. كۆمپانیاكان داوای
هاوكاریان لە وڵاتەكانیان كردوە. رێكخراوی
فڕۆكەوانیش رایگەیاندوە، كە ئەمە گەورەترین
زیانی مێژوویی بووە بەر بورای فڕۆكەونی
كەوتبێت. گەورەتر لە زیانی رووداوەكانی 11ی
سێپتەمبەری ساڵی 2001، كە بۆ ماوەی سێ رۆژ
جموجۆڵی فڕۆكەوانی لە ئەمریكا پەكخست.
رێكخراوی تەندروستی جیهانی مەترسی خۆی
نیشاندا، لە زیانی ئەو دوكەڵە گڕكانیە، لە
كاتی نزیكبوونەوەی لە زەوی و ئامۆژگاری كەسانی
دووچاربوو بە تەنگەنەفەسی و رەبۆ كرد، كە لە
ماڵەكانیاندا بمێننەوە. "پۆل ئینارسۆن"ی
پسپۆری ئایسلەندی دەڵێت "ئەو هەڵچوونە گڕكانیە
لە ژێر بارستەیەكی گەورەی بەستەڵەكدا بووە و
تواندویەتیەوە، بە هۆی ئەمەشەوە لافاو دروست
بووە و زیانی زۆری بە رێگاوبان و كیڵگە و شتی
تریش گەیاندوە. ئەمە جگەلەوەی خۆڵەكەشی گازی
"فلۆرین"ی لەگەڵ دایە، كە زیان بە مرۆڤ و
ئاژەڵیش دەگەیەنێت".
"هانس هیركنس"ی پسپۆری ئابووری ئاماژە بە
زیانە مادیەكان دەكات و دەڵیت "تێچووی هەر
فڕۆكەیەك دەگاتە 250 ملیۆن یۆرۆ. واتە لانیكەم
رۆژانە نابێ داهاتەكەی لە 25 هەزار یۆرۆ كەمتر
بێت، تەنیا بۆ ئەوەی بتوانرێت ئەو بڕە پارە
زیادەی بانك، كە دێتە سەر قەرزەكە، پێی
بدرێتەوە".
تۆز و خۆڵە گڕكانیەكە، هاتوچۆی سەركردە و
كەسایەتیە سیاسیەكانیشی پەكخست. خانەوادەی
شاهانەی هۆڵەندی، ناچار بوون بە شەمەندەفەر
گەشت بكەن و بەشداری یادی 70 ساڵەی
لەدایكبوونی "مارگرێت"ی شاژنی دانیمارك بكەن.
هەر بەو هۆیەشەوە بەشێك لە سەركردەكان
نەیانتوانی بەشداری لە مەراسیمی بەخاكسپاردنی
سەرۆكی كۆچكردووی پۆڵەندی "لیخ كاچنسكس" بكەن.
خانمە راوێژكاری ئەڵمانیش "ئەنجێلا مێركڵ" لە
كاتی گەڕانەوەیدا لە ئەمریكاوە، ناچار بوو لە
پورتوگال بنیشێتەوە. وەزیرە داراییەكانی حەوت
وڵاتە ئەوروپەكە و بەشێك لە بەرپرسە
ئەوروپیەكانیش نەیانتوانی بەشداری لە كۆنگرەی
مەدرید بكەن.
ئەمە یەكەمین جارە لە دوای ساڵی (1821)ەوە ئەو
گڕكانە سەر هەڵبداتەوە. بە شێوەیەكی گشتیش
ئامارەكان لە بارەی ئەو گڕكانە دەریدەخەن كە:
گڕكانەكە 10%ی رووباری بەستەڵەكی
"ئیجاڤجالاجۆكۆل"ی تواندۆتەوە، كە
ئەستووریەكەی 200 مەتر دەبێت، بە هۆی ئەمەشەوە
ئاو بۆ دامێنی چیاكە فوارەی كردوە و بۆ ئاستی
3 مەتر بەرزبۆتەوە. لە كاتێكدا گڕكانەكە 656
مەتر لە خوار چینە ئەستوورەكەی رووبارە
بەستووەكەوە سەری هەڵداوە.
دوكەڵ و تۆز و خۆڵی گڕكانەكە بۆ 6-11 كیلۆمەتر
بەرز بوویەوە و لەگەڵ خێرایی بادا گەیشتە
ناوەڕاستی ئەوروپا. 95 هەزار گەشتی ئاسمانی
هەڵوەشێنرانەوە، كە 63 هەزاریان لە بواری
ئاسمانی ئەوروپادا بووە. زیانەكانی كۆمپانیا
فڕۆكەوانیەكان بە 1.7 ملیار دۆلار مەزەندە
دەكرێت. نزیكەی 7 ملیۆن گەشتیار، كە زۆربەیان
ئەوروپی بوون، لە فڕۆكەخانە جیهانیەكاندا
گیریان خواردبوو. 313 فڕۆكەخانەی ئەوروپی بە
تەواوەتی پەكیان كەوتبوو. رۆژانە زیانەكانی
بواری بەرهەمهێنان بە 500 ملیۆن یۆرۆ مەزەندە
دەكرێت، بە هۆی دابڕانی ملیۆنان كرێكار لە
كارەكانیان. رۆژانە هێڵی ئاسمانی كەنەدی 4
ملیۆن و زیانی ئابووری كینیا 3.8 ملیۆن یۆرۆ
بوو. تیمی فتبۆڵی بەرشەلۆنە ناچار بوون بە پاس
و ماوەی 14 كاتژمێر بەڕێگاوە بن تاكو میلان،
هەر ئەمەشیان كردە بیانووی دۆڕانەكەیان بە
ئەنجامی 3-1 گۆڵ بۆ بەرژەوەندی یانەی ئنیتەر
میلان.
دوای هێوربوونەوەی گڕكانەكان و ئاساییبوونەوەی
بارودۆخ، ئەوروپیەكان دەپرسن، تا كەی ئەو
جیاوازیە لە هەڵوێستی وڵاتە ئەوروپیەكاندا
دەبێت، لە كاتی روودانی كێشە و قەیرانەكاندا؟
هەندێ وڵات بڕیاری كردنەوەی نیمچەیی
فڕۆكەخانەكانیان دەدەن، بەشێكی تریان بە
تەواوەتی دایدەخەن. هەندێ وڵات دەڵێن كە گەشتە
ئەزموونیەكان سەركەوتیان بەدەست هێناوە،
بەشێكی تریان رەتی دەكەنەوە خۆیان دووچاری ئەو
مەترسیە بكەن. هەموو ئەمانەش دوای ماوەیەكی
كەم دێت، لە جیاوازی هەڵوێستی وڵاتە
ئەوروپیەكان بەرامبەر بە قەیرانی كورتهێنانی
بودجەی یۆنان. پێشتریش سەبارەت بە
روبەروبوونەوەی ئەنفلۆنزای باڵندە و بەراز،
هەروەها لە بارەی تێپەڕاندنی پەیماننامەی
"لشبۆنە" بۆ چاكسازیكردن لە دەزگا و دامەزراوە
فیدڕاڵیەكاندا و سەبارەت بە دیاریكردنی كەسێك
بۆ وەرگرتنی پۆستی یەكەم سەرۆكی یەكێتی
ئەوروپا ناكۆكیان هەبووە.
|
