|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
لەحەوتی حوزەیرانی داهاتوو هۆڵەندییەكان بەرەو
سندوقەكانی دەنگدان دەچن. ئەو ئەگەرەی
هۆڵەندییەكان و یەكێتی ئەوروپاشی خەریك كردوە،
بەرنامەی سیاسی حیزبەكێبڕكێكارەكان نییە،
بەڵكو ئەو موفاجەئەیە كە حیزبی راستڕەوی
توندڕەوی هۆڵەندی بەناوی "حیزبی ئازادی" (PVV)
بەڵێنی بەدەنگدەرانی داوە، بەوەی ببێتە
یەكەمین هێزی سیاسی لەوڵاتدا و بەرنامە
توندڕەوەكانی خۆی جێبەجێ بكات، كە لەسەرووی
لیستی گرنگیپێدانەكانیەوە دژایەتی كردنی
ئیسلام و خەڵكانی بیانی و جێبەجێكردنی سیاسەتی
جیاكاری و رەگەزپەرستی و نەتەوەییە.
بەو پێیەی لەهەڵبژاردنە شارەوانیەكانی ساڵی
رابردوودا حیزبی ئازادی توانی 17%ی دەنگەكان
بەدەست بهێنێت و ببێتە هێزی سیاسی دووەم
لەوڵاتدا، زۆر لەچاودێران بەدووری نازانی
هۆڵەندا یەكەم وڵاتی یەكێتی ئەوروپا بێت،
حیزبێكی راستڕەوی توندڕەو فەرمانڕەوایەتی
بكات، كە فەلسەفەكەی لەگەڵ بنەماكانی
دامەزراندنی یەكێتی ئەوروپا و پێوەرەكانی مافی
مرۆڤ ناكۆكە، كە دادگای ئەوروپی بۆ مافەكانی
مرۆڤ لەسەری دەڕوات.
ئەوەی لەهۆڵەندادا رووی داوە، تاكە حاڵەت نیە
لەئەوروپادا، بەڵكو لایەنە راستڕەوە
توندڕەوەكان لەزۆربەی وڵاتانی تری وەك فەرەنسا
و بەلجیكا و ئیتاڵیا و هەنگاریا و سلۆڤاكیا و
رۆمانیا و نەمسا و دانیمارك و فنلندا و
سویسراشدا بەرەوپێشچوونیان بەخۆیانەوە بینیوە.
بنچینەی ئایدۆلۆجی هەمووشیان ترسی لەدەستدانی
ناسنامەی نیشتیمانی و ترسە لەئیسلام و
لەخەڵكانی بیانی بەشێوەیەكی گشتی. لەوڵاتی
مەجەڕ حیزبی راستڕەوی توندڕەوی "جوبیك" توانی
17%ی دەنگەكان بەدەست بهێنێت و ببێتە هێزی
سیاسی سێیەم لەوڵاتدا.
"ئالان دوهامیل"ی شیكەرەوەی سیاسی فەرەنسی
لەبارەی میكانیزمی كاركردنی لایەنە راستڕەوە
توندڕەوە ئەوروپیەكان و كاركردنیان لەسەر هەست
و سۆزی دەنگدەران دەڵێت "هەموویان باس
لەقەیرانی ناسنامەی نیشتیمانی و قەیرانی
ئابووریی دەرهاویشتەی عەولەمە دەكەن".
بەشێوەیەكی سەرەكی ترس لەسەر دوو جۆر گرووپ
هەیە، یەكەمیان ئەو موسڵمانانەی لەئەوروپان و
بەهۆی دەسبەردارنەبوونیان لەبەها و
نەریتەكانیان، رووی وڵاتە میواندارەكانیان
گۆڕیوە، دووەم گروپیش یەهودییەكان و گروپە
ئیتنیكییەكانی ترن. "باسكاڵ جوانین"ی
بەڕێوەبەری گشتی دامەزراوەی "رۆبیر شۆمان"
دەڵێت "جیاوازیەكە لێرەدایە، گۆڕانكاریە
سیاسییەكانی هۆڵەندا لەوڵاتێكدا روودەدەن، كە
دامەزرێنەری یەكێتی ئەوروپایە و قەیرانی
ئابووریی نییە، وەك ئەوەی لەمەجەڕدا هەیە".
توێژەری سیاسی "لۆران مارشان"یش لەوتارێكیدا
لەرۆژنامەی "وست فرانس" نوسیویەتی "ترسی
گەورەی هۆڵەندیەكان لەئیسلامە و وەك ئەسپی
تەڕوادە دەیبینین كە هەڕەشەیە لەسەر وێنا و
جەوهەری وڵاتەكەیان. دوای تیرۆركردنی (تیم
فۆرتوین) لەساڵی 2002 و كوشتنی (سیو ڤان كوخ)
لەساڵی 2004، ترسی ئیسلامی و
مەیلەدوژمنكاریەكەی بۆ هۆڵەندییەكان زیاتر
دەرخست".
"گیرت فیڵدز" جێگرەوەی "تیم فۆرتوین"ە و
بەهەمان شێوەی ئەو رەگەزپەرست و توندڕەوە
لەدژایەتیكردنی ئیسلامدا. ئەو كە تەمەنی 46
ساڵەو بە"موزار" ناسراوە، ساڵی رابردوو
دەسەڵاتدارانی بەریتانیا رێگەیان پێنەدا
سەردانی وڵاتەكەیان بكات، لەترسی ئەو پەیامی
رق و كینە و توندڕەوییەی لەگەڵ خۆیدا دەیهێنا.
ئەو لەوڵاتەكەی خۆشیدا بەهۆی وەسفكردنی قورئان
بەكتێبی "تێكۆشانم"ی هیتلەر و وەسفكردنی
ئیسلام بە"ئاینێكی فاشی" داواكراوە. حیزبەكەشی
كۆمەڵێك خەڵكی فاشی هۆڵەندی لەخۆگرتووە، خۆشی
كەسێكە بەدۆستی ئیسرائیل ناسراوە.
لە29ی ئەپرێلی رابردوودا پەرلەمانی بەلجیكی
بەتێكڕا (جگە لەدوو دەنگ) یاسای قەدەغەكردنی
پەچەیان لەهەموو شوێنێكی وڵاتدا پەسەند كرد.
یاساكە سزای پێبژاردن و بەندكردنیشی تێدایە بۆ
ئەو ئافرەتە موسڵمانانەی سەرپێچی دەكەن، بەڵام
كۆمەڵێك راستڕەوی توندڕەو بەهۆی سوكی
سزاكانەوە رەخنەی توندیان لەیاساكە گرت.
"ناتالی لاكوب"ی توێژەری كۆمەڵایەتی
لەوتارێكیدا لەرۆژنامەی "لاكرۆ"ی كاسۆلیكی
فەرەنسی نوسیویەتی "بەلجیكاش وەك هۆڵەندا
وڵاتێكی بچووكە و لەلەدەستدانی ناسنامە
نەتەوەییەكەی دەترسێت. رەنگە بارودۆخی بەلجیكا
هەستیارتریش بێت، چونكە وڵاتێكی فرە پێكهاتە و
تازەیە و مەیلی جوداخوازی تێدا هەیە،
لەسەروویانەوە حیزبی (فلاندری رەگەزپەرست
VB)"ە.
بەرنامەی سیاسی ئەو حیزبەجیابوونەوەی ناوچەی
"فلاندر"ە لەبەلجیكا و دژایەتیكردنی كۆچبەران
و بەرگریكردن لەبەها خێزانییە تەقلیدییەكان و
دژایەتیكردنی ئیسلام و پاراستنی رۆشنبیریی و
شارستانییەتی باڵای رۆژئاوایە. یەكێك
لەسەركردەكانی ئەو حیزبە"فلیپ دو مان" بوو و
پێی وابوو "كەسی موسڵمان نابێتە كەسێكی
دیموكراتی، ئیسلامیش توانای ژیانی لەگەڵ بەها
رۆژئاواییەكاندا نییە، بۆیە مەترسی دروست
دەكات".
"جان ماری لۆبن"ی سەركردەی حیزبی بەرەی
نیشتمانی راستڕەوی توندڕەو لەفەرەنسا،
لەتەمەنی 81 ساڵیدا سەركردایەتی حیزبەكەی بۆ
كچەكەی "مارین لۆبن" جێهێشت. لەهەڵبژاردنەكانی
مانگی ئاداری رابردوودا حیزبەكەی توانی لە12
ناوچەی فەرەنسا، لەكۆی 22 ناوچە ململانێ لەسەر
دەنگی دەنگدەران بكات، دواتریش 17.8%ی
دەنگەكان بەدەست بهێنێت. بەرەی نیشتیمانی ساڵی
رابردوو 1.1 ملیۆن دەنگی بەدەست هێنا، بەڵام
لەخولی یەكەمی هەڵبژاردنەكانی ئەمساڵدا 2.2
ملیۆن دەنگی بەدەست هێناوە، بەمەش لەماوەی
كەمتر لەساڵێكدا هێزە جەماوەرییەكەی دووهێندە
زیادی كردوە و جارێكی تر وەك یاریكەرێكی
سەرەكی گەڕایەوە نێو گۆڕەپانی سیاسی فەرەنسی.
"لۆبن" دوای ئەوە رایگەیاند "ئێمە لەو
ئاستەشدا ناوەستین، ئەو ئەنجامەی بەدەستیشمان
هێناوە سەرەتای كۆمەڵێك جەنگی ترە لەپێناو
بنیاتنانی ئایندەیەكی جیاواز. ناسنامەی
فەرەنسا لەژێر هەڕەشە دایە، ئێمە لەپێناو
مانەوەیدا تێدەكۆشین. ئەمە بەهاری ئەم
نەتەوەیە و ئێمەش ئامادەی وەرزی بەرهەم و
دروێنەكردنەكە دەبین".
"نیك گریفین"ی سەرۆكی حیزبی نیشتیمانی
بەریتانی، كە ئەمیش حیزبێكی راستڕەوی
توندڕەوە، ئەو پیاوەی بەهاندان و وروژاندنی رق
و كینەی رەگەزپەرستی تۆمەتبار دەكرێت، بەدەنگی
نیو ملیۆن بەریتانی توانی كورسیەكی پەرلەمانی
ئەوروپی بەدەست بهێنێت. گریفین دەرچووی كۆلێژی
مافی زانكۆی "كامبریج"ی بەریتانیە، زۆربەی
بیروڕا توندڕەوەكانی لەباوانیەوە وەرگرتووە.
باوكی ئەندامی حیزبی پارێزگاران و دایكیشی
چالاكوانێكی حیزبی نیشتمانی بەریتانی بووە.
گریفن دان بەوەدا دەنێت، كە لەتەمەنی 13
ساڵیدا كتێبی "ماین كامف"ی هیتلەری
خوێندۆتەوە. گریفن لەبارەی بەرنامەی
حیزبەكەیەوە دەڵێت "هێرشكردنە سەر ئیسلام
بەدەستهێنانی پشتیوانی جەماوەر ئاسانتر
دەكات". لەبارەی پەنابەرە بیانیەكانیشەوە
گوتیەتی "چینیەكان پۆخڵن و بەزەییان نییە،
هیندیەكانیش قێزەوەنن و بۆنیان ناخۆشە،
موسڵمانەكانیش شەڕانگێزن. هیچ كێشەیەكیشم
لەگەڵ رەشپێستەكاندا نییە، تەنیا هیوادارم تا
هەن بەرەشپێستی بمێننەوە، منداڵەكانیشان وەك
خۆیان رەش بن".
بەلای حیزب و لایەنە راستڕەوە توندڕەوەكان،
دژایەتیكردنی ئیسلام لەوڵاتانی ئەوروپای
رۆژئاوادا كارێكی گرنگە، جا گەر ئەو
موسڵمانانە لەباكووری ئەفریقیا، یا باشووری
رۆژهەڵاتی ئاسیا، یا هەر شوێنێكی ترەوە بن.
لەو ماوانەی دواییدا ئەو حاڵەتە لەمشتومڕ
لەبارەی بڵندگۆی مزگەوتەكانی سویسرا و فەرەنسا
و بەلجیكاوە سەری هەڵدا، هەروەها سەبارەت
بەپەچە و یاساكانی قەدەغەكردنی لەو وڵاتانەدا.
ئەو گۆڕانكاریە سیاسی و كۆمەڵایەتییە،
كاریگەری بەسەر لایەنی عەقڵی و بیركردنەوەی
خەڵكی ئەوروپاشەوە هەبووە. كاتێك لەساڵی 2000
حكومەتی پارێزگاران لەنەمسا و لەنێوانیشیاندا
سەركردەی راستڕەوی توندڕەو "یۆرگ هایدەر"
سەركەوتنی بەدەست هێنا، ئەوروپای توشی شۆك كرد
و وڵاتانی ئەوروپا بایكۆتی حكومەتی تازەی
نەمساویان كرد، لەوەش زیاتر، جۆرێك لەسزایان
خستە سەر ئەو وڵاتە. بەڵام ئێستا بارودۆخ
گۆڕاوە، بیركردنەوەی خەڵكی ئەوروپا گۆڕانكاری
بەسەردا هاتووە، ئێستا بوونی حیزب و لایەنە
راستڕەو و توندڕەوانەكانیان، بەگوتارە
جیاكاریخواز و رەگەزپەرستیەكانیانەوە لەو یا
لەم حكومەتدا بەلاوە رووداوێكی ئاساییە.
|
