|
 رۆڵێكی
هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی گرنگی بەمیسر بەخشیوە
و زانــــاكـــــانیشی سەركردایەتی شۆڕشە
گەورەكـــــانیان كردوە
سڤیل: مەریوان عومەر
لەماوەی پەنجا ساڵی رابردوودا گرنگی و رۆڵی
مەرجەعیەتە ئاینیەكان لەجیهاندا زیادی كردوە،
لەسەرووشیانەوە "ئەزهەر" وەك دامەزراوەیەكی
فێركاری و رۆشنبیریی و مەرجەعی ئاینی گەورەی
موسڵمانانی سوننە مەزهەب لەجیهاندا. چەندە
حكومەتەكان مەرجەعیەتە ئاینیەكانیان بۆ مەرامی
سیاسی بەكارهێنابێت، هێندە زیاتر رۆڵیان لەنێو
گەلاندا لەهەڵكشاندا بووە.
هەندێك كەس پێیان وایە لەبارودۆخە ئاڵۆزەكاندا
رۆڵی ئەزهەر تەنیا لایەنی ئاینی نەبووە، بەڵكو
لەژیانی سیاسی و پرسە كۆمەڵایەتی و
ئابوورییەكان و تاوەكو لایەنی رۆشنبیری
گشتیشدا رۆڵی هەبووە، ئەمەش بەیارمەتیدانی
دەسەڵات بەفتوا سیاسی و نائاینیەكانیەوە، وەك
فتوا لەبارەی شەرعیەتی كردەوە خۆكوژیەكان
لەبەرەنگاربوونەوەی داگیركەر و مافی
بەرگریكردن و پرسەكانی ئازادی نوسین و
بڵاوكردنەوە و مافی خۆنیشاندان و ناڕەزایی
دەربڕین و مانگرتن. هەروەك رۆڵیشی هەیە
لەدەستگرتن بەسەر ئەو كتێبانەدا، كە زانایانی
ئەزهەر پێیان وایە ناوەڕۆكەكەیان لەگەڵ حوكمە
جێگیرەكانی ئایندا یەك ناگرێتەوە. هەروەها
شەرعیەتی سووی بانكەكان تا دەگاتە شتە
سادەكانی ژیانی خەڵك لەخواردن و خواردنەوە و
پۆشینی جلوبەرگ. هەموو ئەمانە لەم سەردەمەدا
پێویستیان بەفتوا هەیە. لەسەردەمی كەناڵە
ئاسمانیەكاندا هەندێك لەبانگخوازە تازەكان
دەچنە نێو هەموو وردەكاریەكانی ژیانەوە،
تەنانەت فتوا لەبارەی "چۆنیەتی سەرجێیكردنی ژن
و مێرد"یشەوە دەردەكەن.
هەموو ئەمانە پرسیاری زۆر لەبارەی پێگەی
ئەزهەر لەسەر نەخشەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و
رۆشنبیری و فێركاری دەوروژێنن. تێكەڵبوونی
هەموو ئەو پرسانە و دووبارەبوونەوەیان،
ئەزهەری كردۆتە ئامانجی هێرشی زۆر لایەنی
جۆراوجۆر، لەبەرامبەریشدا زانایانی ئەزهەر
لەبەرەی بەرگریكردن دان لەو رۆڵەی لەژیانی
تایبەتی و گشتی موسڵماناندا دەیگێڕن. بەڵام
ئەزهەر وەك دامەزراوەیەكی ئاینی بەفەرمی
توندڕەوی ئاینی رەت دەكاتەوە و دەستی بەبنەمای
میانڕەوییەوە گرتوە، زانایانیشی رێگە
بەزێدەڕۆییكردن لەبنەما جێگیرەكانی ئایندا
نادەن. هەرچەندە بەشێكیشیان لەیاری ژیان و
سیاسەتدا دووچاری گورزی بەئێشی لایەنێك
بوونەتەوە، وەك ئەوەی 10 ساڵ لەمەوبەر
بەسەر"دكتۆر ئەحمەد هاشم"ی سەرۆكی زانكۆی
ئەزهەردا هات، كاتێك خستیانە نێو هەڵوێست و
دووڕیانێكی نەخوازراوەوە، كە یا بچێتە بەرەی
قوتابیە خۆنیشادەرەكان لەدژی رۆمانی "ولیمە
لاعشاب البحر" كە پێیان وابوو دژ بەئاینە، یا
بچێتە بەرەی دەسەڵاتەوە، كە دژ بەخۆنیشاندان
بوو. دواجار دكتۆر هاشم چووە ریزی
قوتابیانیەوە، بەهۆی ئەمەشەوە پۆستەكەی
لێسەندرایەوە.
"ئەزهەر" كە مزگەوت و زانكۆیە، بەناوی "فاتمەی
زەهرا"ی كچی پێغەمبەرەوە كراوە (د.خ)، لەهەرە
گرنگترین و بەناوبانگترین ناوەندە
ئیسلامیەكانی میسر و جیهانی ئیسلامیە، لەساڵی
972ی زانینیدا لەسەر دەستی "جەوهەر ئەلسەقڵی"
یەكەمین خەلیفەی فاتیمیەكان لەمیسر دامەزراوە.
ئەزهەر بەزۆر قۆناغدا تێپەڕ بووە. سەرەتا بۆ
مەبەستی بڵاوكردنەوەی مەزهەبی شیعەی
"ئیسماعیلی –حەوت ئیمام" دامەزرا، كە مەزهەبی
فاتیمیەكان بوو، پاشان كە سەڵاحەدینی ئەیوبی
فەرمانڕەوایی میسری گرتە دەست (1171-1192)
كردی بەزانكۆیەكی ئیسلامی سوننی و تا ئێستا
بەو شێوەیە بەردەوامە.
بەدرێژایی مێژووی خۆی، ئەزهەر ناوەندی فیكری
رۆشنگەری ئیسلامی بووە، دەرگاكانی بەرووی
قوتابیان و زانایانی هەموو جیهانی ئیسلامیدا
كراوە بووە، هەروەك پێگەیەكی تایبەتیشی بەمیسر
بەخشیوە لەجیهانی ئیسلامیدا و بەدرێژایی ئەو
ماوەیە بەهۆیەوە میسر رۆڵێكی هەرێمایەتی گرنگی
گێڕاوە. لەئاستی ناوخۆشدا شێخ و زانایانی
ئەزهەر سەركردایەتی بەرەنگاربوونەوەی
داگیركارییان كردوە، لەبەرەنگاربوونەوەی
خاچپەرستان و مەمالیكەكانەوە، تا هەڵمەتی
داگیركاری فەرەنسا بۆ سەر میسر. زانایانی
ئەزهەر سەركردایەتی شۆڕشەكانی ساڵانی 1798 و
1800ی قاهیرەیان كردوە لەدژی فەرەنسیەكان.
دوای دەرچوونی فەرەنسیەكانیش لە1805
سەركردایەتی شۆڕشێكی تریان كرد، كە دواتر
بەهەڵبژاردنی "محەمەد عەلی" وەك والی میسر
كۆتایی پێهات. هەروەك دواتریش سەركردایەتی
بزووتنەوەی نیشتیمانیان كرد لەدژی داگیركاری
ئینگلیز و قوتابیانی ئەو زانكۆیە لەریزی
پێشەوەی شۆڕشی 1919دا بوون، "سەعد زەغلول"ی
سەركردەی شۆڕشەكەش دەرچووی ئەم زانكۆیە بوو.
لەساڵی 1956 جەمال عەبدولناسڕ پەنای بردە بەر
ئەزهەر، تا لەمیمبەری ئەزهەرەوە بەرەنگاریی
میللی گەلی میسری لەدژی هێرشە سێقوڵیەكەی
"بەریتانیا و فەرەنسا و ئیسرائیل" بۆ سەر میسر
رابگەیەندرێت.
دوای كۆچی دوایی "دكتۆر محەمەد سەید تەنتاوی"
شێخی ئەزهەر، "دكتۆر ئەحمەد تەیب" لەشوێنی
دانرا و بوو بە(48)ەمین شێخی ئەزهەر و ئیمامی
گەورەی موسڵمانانی سوننە لەجیهاندا، كە پۆست و
پێگەیەكی بەرزی ئاینیە و تا مردنی تێیدا
دەمێنێتەوە، كەس دەسەڵاتی یاسایی لادانی شێخی
ئەزهەری نیە، ئەمەش پێگەیەكی بەرزی داوە بەو
كەسە و مەترسی رۆڵەكەشی زیاتر كردوە.
دكتۆر محەمەد تەیب بەكەسێكی بیررۆشن ناسراوە،
شارەزایی لە كەلتوورەكانی رۆژئاوادا هەیە و
دكتۆراكەی لەزانكۆی "سۆربون"ی فەرەنسا
وەرگرتوە. بۆیە زۆر كەس بەگەشبینیەوە دەڕواننە
ئەو چاكسازییانەی ئەو پیاوە لەرۆڵی ئەزهەردا
دەیكات، كە خوێنێكی تازە بخاتە خوێنبەرەكانی
ئەزهەرەوە و رۆڵی راستەقینەی بۆ بگێڕێتەوە،
وەك مەڵبەندێكی زانستی راگرتنی هاوسەنگی
لەنێوان پێداویستی و گۆڕانكاریەكانی ژیان و
پێداویستیە شەرعیەكان و چۆنیەتی تازەكردنەوەی
گوتاری ئاینی و پاراستنی بنەما جێگیرەكانی.
لەسەرووی ئەو چاكسازیانەشەوە شێوازی
دیاریكردنی ئیمامی گەورەی ئەزهەر و سنوردانان
بۆ دیاردەی فرەفتواییە. هەروەك خەڵك چاوەڕێیە
ئەزهەر رۆڵی ئاینی رۆشنگەری لەژیانی گشتیدا بۆ
بگەڕێتەوە و چاویش بەپرسی سانسۆری ئەزهەر
بەسەر كتێب و چاپكراوەكاندا بگێڕدرێتەوە و
سنورێك بۆ دەستێوەردانی دابنرێت.
بەشێك لەزانایان پێیان وایە ئەو جەنگەی
لەبەردەم ئەزهەر دایە ئاسان نیە، بەڵكو "ئەو
تەحەدییانەی لەدەرەوە و ناوەوەی میسردا
رووبەرووی دەبێتەوە، پرسی دیاریكردنی شێخی
ئەزهەر و چاودێریكردن و دەستگرتن بەسەر كتێب و
چاپكراوەنی تێپەڕاندوە. لەناوەوەی میسردا
چەندین جۆری توندڕەوی ئیسلامی هەیە،
لەدەرەوەشدا موسڵمانان بەتیرۆر تۆمەتبار
دەكرێن، ئەمانەش هەمووی لەسەر ئیسلام
دەژمێردرێن و ئیسلام لێی دوورە. پێویستە ئەو
وێنایە راست بكرێتەوە. مەسەلەكە تەنیا ئاین
نیە، بەڵكو رەهەندی كۆمەڵایەتی و سیاسی و
ئابووریی و فێركاریشی هەیە. لەناوخۆدا ئەركی
ئەزهەر كێشكردنی توندڕەوەكانە و گێڕانەوەیانە
بۆسەر رێگا و هەڵوێستی راستی ئاین،
لەدەرەوەشدا كرانەوەیە بەرووی جیهاندا،
لەكاتێكدا كە شەپۆڵی ترس لەئیسلام و ئەوەی پێی
دەگوترێت "ئیسلامۆفۆبیا" لەفراوانبوون دایە".
شەرقلئەوسەت
|
