سڤیل: مەریوان عومەر

لەگەڵ پاشەكشێی رۆڵی هێزە مەرجەعیەكان لەناوچەكە، توركیا سەركەوتوو بوو لەوەی لەسایەی ئەو هاوكێشە جیهانیانەی دوای رووخانی رژێمی پێشووی عێراق هاتنە كایەوە، رۆڵێكی سیاسی كاریگەر لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بگێڕێت. ئەمەش ئەم وڵاتەی زیاتر هاندا، كەدوای بێئومێدبوونی لەیەكێتی ئەوروپا، هەوڵی گێڕانەوەی هەژموونی كۆنی خۆی لەناوچەكە بدات. بۆ ئەمەش هیچ رێگاچارەیەكی لەبەردەمدا نییە، جگە لەگەڕان بەدوای بەدیهێنانی ئامانجە ئابووریی و سیاسیەكانی، بێ بەریەككەوتن لەگەڵ هێزە جیهانییەكان.
توركیا پێگەی خۆی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دۆزیەوە، كە لەسەری پێویست دەكات لەپرسە جۆربەجۆرەكانی ناوچەكەدا رۆڵێكی كاریگەر بگێڕێت. كێشەی فەڵەستین یەكێكە لەهەرە پڕگرێوگۆڵترین كێشەكانی ناوچەكە. هەڵوێست وەرگرتنی توركیا لەبەرامبەر ئەو پرسە و دواجاریش لەبەرامبەر گەمارۆی ئیسرائیل بۆ سەر كەرتی غەززە، پاڵپشتێكی گەورەی هەژموون و رۆڵی توركیا بوو لەناوچەكە.
"رەجەت تەیب ئۆردوگان"ی سەرۆك وەزیرانی توركیا لە میانەی لوتكەی "داڤۆس"ی ئابووری لەسویسرا، كاتێك بە توڕەییەوە دانیشتنەكەی لەگەڵ "شیمۆن پێرێز"ی سەرۆكی ئیسرائیلی جێهێشت، بەهۆی ئەوەی بواری تەواوی پێنەدرا، وەڵامی قسە دوور و درێژەكانی "شیمیۆن پێرێز" لە بارەی هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر كەرتی غەززە بداتەوە. پاشانیش هەڵوێستی پشتگیریكاریانەی توركیا لەكەشتی "ئازادی" كە بەرەو كەرتی غەززە بەرێكەوت و كەوتە بەر پەلاماری هێزە ئیسرائیلیەكان و ژمارەیەك هاووڵاتی توركی تێدا كوژران، بە هۆی ئەمەشەوە توركیا پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل بۆ نزمترین ئاست دابەزاند. ئۆردوگان بەو هەڵوێستانەی متمانە و سۆزی ملیۆنان خەڵكی عەرەب و موسڵمانەكانی ناوچەكە و جیهانی بۆخۆی كێش كرد.
جەنگی عێراق و ئەو هاوكێشە سیاسیانەی لە ناوچەكەدا لێی كەوتەوە، خاڵی دەسپێكی دەستبەكاربوونی توركیا بوو لەناوچەكە. ئەوكات توركیا لە زیانمەندانی ئەو جەنگە بوو و بەشداری لەجەنگدا نەكرد. جێگیرتربوونی قەوارەی كوردیش لە باكوری عێراق، ترسی خستە دڵی توركیاوە. لە بەرامبەر ئەو تەحەدییانە توركیا هەوڵی گێڕانەوەی رۆڵ و هەژموونی كۆنی خۆی لەسەر هەردوو ئاستی سیاسی و ئابووریی لەناوچەكە دا. لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا پەیوەندیە ئابووریی و بازرگانیەكانی پەرەپێدا و پشكی شێری لە پڕۆسەی وەبەرهێنان لە هەرێمەكەدا بەركەوتووە. توانیویشیەتی پەیوەندیەكی قوڵ لەگەڵ هێزە جۆربەجۆرە سیاسییەكانی عێراقیشدا ببەستێت و دوای ئێران ببێتە لایەنی دووەمی هاوكێشە سیاسیەكانی عێراق.
وەك كاركردنیش بە پرەنسیپی "دوژمنانی دوێنێ، هاوپەیمانانی ئەمڕۆ" توركیا پەیوەندیەكانی لەگەڵ سوریاش بە ئاستێكی باش گەیاندوە، دوای ئەوەی لەساڵی 1999 بە هۆی "عەبدوڵڵا ئۆجەلان"ی سەركردەی پارتی كرێكاران نزیك بوو جەنگێك لەنێوان هەردوو وڵاتدا هەڵبگیرسێت. توركیا لەو ئاستەشدا نەوەستا، لە هەنگاوێكیدا كە رەنگدانەوەی داننان بوو بە توركیا وەك مەرجەعێكی هەرێمایەتی لە ناوچەكە، هەوڵی نێوانكاری لە نێوان دیمەشق و تەلئەبیب دا. دواتر پەیوەندیەكانی نێوان سوریا و عێراقی ئاسایی كردەوە، دوای ئەوەی گرژی و ئاڵۆزی زۆری تێكەوت. تا ئێستاش توركیا لە لایەن هەردوو وڵاتەوە وەك وڵاتێكی نێوانكار قبوڵكراوە.
دوای تێوەگلانی ئەنقەرە لەدۆسیەی فەڵەستینی، توركیا توانی تۆڕێكی پەیوەندی و هەژموونی تەواو لەرۆژهەڵات و باكوورەوە (لە عێراقەوە) بۆ غەززە دروست بكات، رێكەوتننامەی لێكتێگەیشتنی ئابووریش لەگەڵ ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو بەست، ئەم هەنگاوەی لە ساڵی (1923)وە نەیتوانیوە بەدیبهێنێت.
ئەو بوارە جوگرافیەی لەدەوروبەر و دراوسێكانی توركیادا هەیە، هەلی بۆ رەخساندوە كە ئەم رۆڵە كاریگەرە بگێڕێت، بێ ئەوەی لەگەڵ هێزە جیهانییەكاندا بەریەك بكەوێت، بە بەراورد لەگەڵ ناوچەی قەوقازدا، كە هەژموونی روسی بەسەردا زاڵە، هەروەها ناوچەی ئەلبانیا و بۆسنە، كە هەژموونی ئەروروپی بەسەرەوەیە. لەگەڵ ئەمەشدا دوای رووخانی رژێمی پێشووی عێراق، توركیا بە پاڵپشتی ئەمریكا توانی سیاسەتە هەرێمایەتییەكانی دابڕێژێت، وەك هێزێك كە پارسەنگی رۆڵی هەرێمایەتی ئێران بداتەوە، كە ئەمریكا پێی رازی نیە.
توركیا مێژووی هاوبەش و لەیەك نزیكی كەلتووری و شارستانی لەگەڵ جیهانی عەرەبیدا قۆستۆتەوە و یارمەتیدەر بووە بۆی، كە لە لایەن وڵاتە عەرەبییەكانەوە وەك وڵاتێكی رەوانەكراوە تەماشا نەكرێت، كە هیچ پێشەكیەكی لە ناوچەكەدا نەبووبێت. رەگوڕیشەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ میسر بۆ سەدەی نۆهەمی زاینی دەگەڕێتەوە، كاتێك "ئەحمەد بن تۆلۆن" لە ساڵی 868 كرا بە والی میسر. پاشان داگیركاری عوسمانییەكان میسری گرتەوە و ماوەی 4 سەدە كاریگەری بێ وێنەی لەسەر هەموو لایەن و رووكارەكانی ژیان لە میسردا جێهێشتووە. ئێستاش پەیوەندیە ئابوورییەكانی نێوان میسر و توركیا گەشەیەكی گەورەی بە خۆیەوە بینیوە. لەساڵی 2006دا دوو ملیۆن مەتر چوارگۆشە بۆ ناوچەی پیشەسازی توركیا لەمیسر تەرخانكرا، لەپێناو زیاتركردنی قەوارەی ئاڵوگۆڕی وەبەرهێنان و بازرگانی نێوان هەردوو وڵات.
ئێستا وڵاتە عەرەبییەكان بازاڕێكی گرنگی ناردەنییەكانی توركیان، كە ئەو برەوەی لە ناوچەكەدا هەیەتی، لە بازاڕە ئەوروپیەكاندا نیەتی. ئەو یەدەگە نەوتیەی لە وڵاتە عەرەبیەكانیشدا هەیە، هۆكارێكی تری كێشكردنی توركیایە، كە داواكارییەكانی بۆ نەوت و غاز لە زیادبووندایە، ئەو دوو پێكهاتە گرنگەی توانا ئابوورییەكانی توركیا مەزنتر دەكەن و تموحی ئەوەی پێ دەدەن، كە ببێتە پردێك بۆ گواستنەوەی ئەو سەرچاوە گرنگەی وزە بۆ ئەوروپا، ئەمەش پێگە ستراتیجیەكەی و بەرژەوەندییە ئەمنییەكانی بەهێزتر دەكات، چونكە گێڕانی رۆڵێكی بەهێز لە ناوچەكە، مانای بەشداریكردن لە دیاریكردنی بەرنامەی سیاسی هەرێمایەتی و دوورخستنەوەی هێڵەكانی بەرگری توركی بۆ دوورترین مەودا لە زەویەكانی توركیاوە دەگەیەنێت.
بەر لەوەی حیزبی داد و گەشەپێدان دەسەڵات بگرێتە دەست، ئابووری توركیا لەپاشەكشێیەكی ئاشكرادابوو. بەڵام ئێستا ئابووری توركیا یەكێكە لەهەرە گرنگترین ئابوورییە گەشەسەندووەكانی ناوچەكە و لەئاستی جیهانیشدا لەپلەی پازدەهەم دایە، لەچەند ساڵی كەمی داهاتووشدا پاڵێوراوە بۆ لیستی دە یەكەمین ئابووریی گەشەسەندوو لەجیهاندا، لە كاتێكدا توركیا وڵاتێكی بەرهەمهێنەری نەوت نیە، بەڵكو بە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، پێداویستی سوتەمەنی بۆتە بارێكی قورس بەسەر شانی ئەو وڵاتەوە. سەرەڕای ئەمەش، تێكڕای داهاتی نەتەوەیی توركیا گەیشتۆتە نزیكەی 887 ملیار دۆلار. تێكڕای ناردەنییەكانی وڵاتەكەش 107 ملیار دۆلارە، كە زیاتر سروشتێكی پیشەسازی هەیە.
ئەردۆگان توانی بەخێرایی شوێنی خۆی لەنێو دڵی توركەكاندا بكاتەوە، دوای ئەوەی توانی بە خێرایی كێشە و قەیرانە ناوخۆكانی وڵات چارەسەر بكات، بە جۆرێك لەگەڵ ژمارەیەكی زۆری رەوتی سیاسی و فیكری جۆراوجۆریشدا بگونجێت. جگە لەوەی حیزبەكەشی توانی تەكانێكی باش بە ئابووریی وڵاتەكە بدات.