|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
لەساڵی 1974 "كتسیر"ی سەرۆكی ئیسرائیلی گوتی
"ئێمە هێزی ئەتۆمیمان هەیە"، كاتێكیش یەكێك
پرسیاری كرد "جا ئەوەی تۆ دەیڵێیت جێگای
نیگەرانی نیە؟" لەوەڵامدا دەڵێ "بۆ دەبێ ئێمە
نیگەران بین؟ با جیهان نیگەران بێت!".
یەكێك لەو بابەتە دیارانەی لەنێو
ئیسرائیلیەكاندا بە گاڵتەجاڕییەوە باسی لێوە
دەكرێت، مەسەلەی چەكی ئەتۆمیە. ئەو
دەستەواژەیەی لەهەرشتێك زیاتر بەكار دەهێنرێت
و بۆ خەڵك مایەی پێكەنینە، رستەی "بە گوێرەی
سەرچاوە بیانیەكان"ە. بەو مانایەی ئیسرائیل
خاوەن چەكی ئەتۆمیە، بەڵام ئیسرائیلیەكان
ناتوانن باسی بكەن، بەڵكو لەباسكردنیدا ئاماژە
بە "سەرچاوەی بیانی" دەدەن. بەڵام لەراستیدا
ئەو بابەتە جێگای پێكەنین نیە، بەڵكو قسەكردنە
لەسەر هەرە وێرانكەرترین چەكی كۆكوژ.
ئەو پلانەی ئیسرائیل بۆ بەكارهێنانی چەكی
ئەتۆمی دایدەنێت "بە گوێرەی سەرچاوە
بیانیەكان!" بە "رێگاچارەی شەمشونی پاڵەوان"
ناو دەبردرێت. "شەمشون" ئەو پاڵەوانەیە، كە
زۆر لەفەڵەستینیەكانی كوشتوە و تەورات باسی
لێوە دەكات. پاشان لەرێگای عەشیقە
فەڵەستینیەكەیەوە لەكاتی خەوتنیدا قژی شەمشون
دەبڕێت (كە قژەكەی سەرچاوە و نهێنی هێزەكەی
بووە) و دەسگیر دەكرێت، دواتر كە قژی دێتەوە و
هێزی جارانی بۆ دەگەڕێتەوە، لەنێو
بەندیخانەكەدا هاوار دەكات "خودایە بەسەر خۆم
و دوژمنانمدا بیڕوخێنە" كۆڵەگەكانی كۆشكەكە
دەڕوخێنێت، كە پێیەوە بەسترابوویەوە، كۆشكەكە
بەسەر خۆی و هەزاران فەڵەستینیدا خاپوور
دەكات.
كەواتە ئیسرائیلیەكان ئەو هۆشیارییەیان هەیە،
كە بەكارهێنانی چەكی ئەتۆمی مانای خۆكوشتنی
خۆشیان دەگەیەنێت، نەوەك تەنیا وێرانكردنی
دوژمنانیان. گەر بەو بڕەش چەكی ئەتۆمی هەبێت،
كەباسی لێوە دەكرێت، ئەوا بەشی وێرانكردنی
هەموو جیهانی عەرەبی و روسیا و ئاسیا و
ئەوروپا و ئەفریقیا و بەشێكیش لەئەمریكای
باكوور دەكات. " بە گوێرەی سەرچاوە
بیانیەكانیش!!" ئێستا ئیسرائیل نزیكەی 400
بۆمبی ئەتۆمی هەیە.
چیرۆكی چەكی ئەتۆمی ئیسرائیلی چیە؟ بۆچی
جارێكی تر ئەو باسە لەمانگی رابردوودا سەری
هەڵدایەوە، كاتێك كۆنگرەی وڵاتانی واژۆكار
لەسەر پەیماننامەی نەهێشتنی چەكی ئەتۆمی (NPT)
لەنیویۆرك داوای پاككردنەوەی رۆژهەڵاتی
ناوەڕاستیان لەچەكی ئەتۆمی كرد؟ سیاسەتی
ئەتۆمی ئیسرائیل چیە؟ بۆچی سەرانی ئیسرائیل بە
شێوەیەكی تەمومژاوی مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسە
دەكەن، نە رەتی دەكەنەوە و نە پشتڕاشتی
دەكەنەوە؟ تاسەر ئەو مامەڵە تەمومژاویە
بەرامبەر بە هەوڵە جیهانیەكان بۆ ئاشكراكردنی
و پابەندكردنی بە پەیماننامە جیهانیەكان
خۆڕادەگرێت؟ كێن ئەو ئیسرائیلیانەی دەیانەوێت
نهێنی چەكی ئەتۆمیەكەیان ئاشكرا بكرێت؟
"شیمۆن پێرێز"ی سەرۆكی دەوڵەتی ئیسرائیل باوكی
ئەتۆمی ئیسرائیلە. ئەو پیاوەی خەڵاتی نۆبڵی
لەبواری ئاشتیدا پێبەخشرا، لەهەرە دیارترین
ئەو كەسانە بوو، كە لەناوەڕاستی ساڵانی
پەنجاكاندا دەسپێشخەری بنیاتنانی دامەزراوەی
ئەتۆمیان لە"دەیمونە"دا كرد، كاتێك ئیسرائیل
پەیوەندیەكی بەهێزی لەگەڵ بەریتانیا و
پەیوەندیەكی ساردوسڕیشی لەگەڵ ئەمریكادا
هەبوو. فەڕەنسا لەهەموو شتێكدا كێبڕكێكاری
بەریتانیا بوو. "پێرێز" ئەو ململانێیەی
نێوانیانی قۆستەوە و لەبەرامبەر دروستكردنی
كورەی ئەتۆمی نهێنیدا خۆی لەفەرەنسا نزیك
كردەوە. "ئایلی ئایشد"ی توێژەر بێ دوودڵی
لەبارەی ئیسرائیلەوە دەڵێت "یەكێكە لە وڵاتە
ئەتۆمیە دەگمەنەكانی جیهان". لەسەرەتای
پەنجاكاندا كێشە لەنێوان هەرسێ سەركردەی
ئیسرائیلی "دەیڤد گۆریۆن، یەگئال ئالوون،
شیمۆن پێرێس"دا هەبوو. پاشان هەموویان گەیشتنە
ئەو باوەڕەی كە "پێویستە چەكی بۆ ترساندنی
وڵاتە عەرەبیەكان هەبێت، تا چیتر بیر لە
لەناوبردنی ئیسرائیل نەكەنەوە".
ئایلی ئایشد ئاماژە بەوە دەكات، كە "گۆریۆن"
لەسەر ئەو مەسەلەیە لەهەموویان گەرموگوڕتر
بووە و گوتویەتی "چەكی ئەتۆمی بۆ قۆناغێكی
كورت كۆمەكمان پێدەكات و رێگە لە جەنگ دەگرێت،
بەڵام دواتر جەنگ لەگەڵ عەرەبدا هەر پێویستە".
دوو ساڵ دوای هێرشە سێقۆڵیەكەی بەریتانیا و
فەرەنسا و ئیسرائیل بۆ سەر میسر لەساڵی 1956،
كورە ئەتۆمیەكانی ئیسرائیل دامەزرێندران.
هەرچەندە ئیسرائیل لەبارەی توانا
ئەتۆمیەكەیەوە بێدەنگە، بەڵام زۆر سەرچاوەی
دەرەكی هەن وردە وردە نهێنیە ئەتۆمیەكانی
ئیسرائیل ئاشكرا دەكەن. "موردەخای فەعنونو"
لەكۆتایی هەشتاكاندا بە رۆژنامەی "سەندای
تایمزی"ی بەریتانی راگەیاند، كە ئیسرائیل 200
بۆمبی ئەتۆمی هەیە. بەو هۆیەوە 18 ساڵ خرایە
زیندان و لێدوانیشی لێ قەدەغە كرا. بەڵام
"هارۆڵد هاو"ی توێژەر لەساڵانی نەوەتەكاندا
ئەم رێژەیەی بە 400 بۆمب مەزەندە كرد.
"موردەخای" باس لەوە دەكات، كە هەر بۆمبێكی
ئیسرائیلی 4 كیلۆگرام پلۆتۆنیۆمی تێدایە و 20
هێندەی ئەو بۆمبە بەهێزە، كە بە هیرۆشیمادا
تەقێندرایەوە. جۆرێكیش لەموشەكی "یریحو"ی
پەرەپێداوە، كە كڵاوەی ئەتۆمی هەڵدەگرێت و
7800 كیلۆمەتریش مەودایەتی. لەگەڵ سێ جۆر
ژێردەریایی "دۆلفین"ی ئەڵمانی، كە توانای
هەڵگرتنی كڵاوەی ئەتۆمیان هەیە و مەودای
موشەكەكانیشان دەگاتە 1500 كلیۆمەتر.
گفتوگۆ لەبارەی چەكی ئەتۆمی ئیسرائیلەوە هەروا
بە بێدەنگی نەمایەوە، ئیسرائیلیش بەرژەوەندی
لەوەدابوو، كە لەپێناو ترساندنی عەرەبەكان
بەشێكی ئاشكرا بكات. ساڵی 1961 "جۆن كەنەدی"
سەرۆكی ئەمریكا داوای لەئیسرائیل كرد زانیاری
لەبارەی كورە ئەتۆمیەكەی "دەیمونە" ئاشكرا
بكات، بەڵام ئیسرائیل خۆی لەو پرسیارە دزیەوە.
لە ساڵی 1963 ئەمریكا دەستی كرد بە لێكۆڵینەوە
لەسەرچاوەی ئەو یۆرانیۆمەی بە دەست ئیسرائیل
كەوتووە، كە دەركەوت لەفەرەنسا و باشووری
ئەفریقیا و ئەرجەنتینەوە هاتووە. دواتر
ئیسرائیل بڕیاریدا لەگەڵ كەنەدی راشكاوانەتر
بدوێت، بەڵام چاودێری نێودەوڵەتی بۆ سەر
دامەزراوەكانی رەت كردەوە، لەبەرامبەریشدا
ئەمریكا بەو سیاسەتە تەمومژاویەی مامەڵەكردن
لەگەڵ پرسەكە "پرسیار مەكە و وەڵام مەدەرەوە"
رازی بوو.
"ئەفنێر كۆهن"ی توێژەر لەكتێبی "چەكی ئەتۆمی –
سیاسەتی تەمومژاوی و دیموكراتیەت
لەئیسرائیل"دا دەڵێ، كە ئامانج لەو سیاسەتە
ناڕۆشنەی ئیسرائیل یەكەم ترساندنی عەرەبەكانە،
دووەم بیانونەدانە بە دەستەوە، كە ئەوانیش
هەوڵی دەستخستنی چەكی ئەتۆمی بدەن. یەكەم
سەرۆكی حكومەتی ئیسرائیل "دەیڤد گۆریۆن"یش
لەساڵی 1960دا گوتویەتی "ئیسرائیل یەكەم وڵات
نابێ كە چەكی ئەتۆمی بباتە رۆژهەڵاتی
ناوەڕاستەوە، هەروەك دووەم وڵاتیش نابێت".
واتە ئیسرائیل لەهێنانی چەكی ئەتۆمیدا
دەسپێشخەر نابێ، بەڵام هەر وڵاتێكی عەرەبی ئەم
هەوڵە بدات، ئەوا ئیسرائیل لەمەدا پێشی
دەكەوێتەوە".
هەر لەو چوارچێوەیەشدا ئیسرائیل بودجەیەكی
گەورەی تەرخان كردوە، نەوەك تەنیا بۆ
بەهێزكردنی توانا ئەتۆمیەكانی، بەڵكو بۆ
رێگەگرتن لەهەر لایەنێكی عەرەبیش كە هەوڵی
بەدەستهێنانی بدات. بۆ ئەو مەبەستەش سوپایەكی
لەخەڵگی كرێگرتە پێكهێناوە و توانیویەتی دزە
بكاتە نێو دامەزراوە هەستیارەكانی وڵاتە
عەرەبیەكانەوە. ساڵی 1981 كاتێك كورە
ئەتۆمیەكەی عێراقی ئاشكرا كرد هێرشی كردە سەر
و وێرانی كرد. "بە گوێرەی سەرچاوە بیانیەكان"
بەر لە سێ ساڵ لە "دیر ئەلزور" هەمان شتی
بەسەر سوریا هێنا. جەنگێكی نێودەوڵەتیش بۆ
رێگەگرتن لە ئێران بەڕێوە دەبات و جیهان بۆ
وەشاندنی گورزێك لەكورە ئەتۆمیەكانی هان
دەدات.
لەساڵی 2006 "یەهود ئۆڵمەرت"ی وتی "ئێران
دەیەوێت وەك ئەمریكا و فەرەنسا و ئیسرائیل و
روسیا ببێتە خاوەن چەكی ئەتۆمی". لە 2008یشدا
سەرۆكی كنێستی ئیسرائیلی لەمیانەی
پێشوازیكردنی لە "نیكۆلا ساركۆزی" وتی "ئێمە
هاوكاری سیاسی و ئەمنی ئێوەمان لەبیرە و
بیرمان ناچێت. تاهەتایە قەرزداری ئێوەین بۆ
ئەو سەرچاوە و هێزە چاوترسێنە سەرەكیەی پێتان
بەخشین".
شەرقلئەوسەت
|
