|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
دواین قەیرانی ئابووریی یۆنان چەند راستیەكی
دژواری بۆ ئەوروپیەكان دەرخست و كۆمەڵێك
پرسیاریشی سەبارەت بەئایندەی یەكێتیەكەیان و
توانای مانەوەیان وەك یاریكەرێكی سەرەكی و
كاریگەر لەجیهاندا لەرووی ئابووریی و سیاسیەوە
وروژاند.
پێدەچێت ئەم بارودۆخە پڕ لەنیگەرانیەی
ئەوروپیەكان تێیدا دەژین، وایلێكردبن بەرامبەر
بە تێڕوانینی ئەمریكای هاوپەیمانە
ستراتیجیەكەیان بۆ ئەوروپا زۆر هەستیار بن.
لەم ماوانەی دواییدا رق و بێزاری ئەوروپیەكان
زیادی كردوە و بە ئاشكرا هەستی پێدەكرێت،
بەرامبەر بە بەپراوێزخستنیان لە لایەن
ئەمریكاوە، بە جۆرێك پێیان وایە تەنیا لەو
كاتانەدا ئەمریكا گرنگی بە ئەوروپا دەدات، كە
پێویستی پێی بێت و چیتریش وەك هاوبەشێكی
ستراتیجی راستەقینە بۆ رووبەرووبوونەوەی
كێشەكان لەسەرتاسەری جیهاندا تەماشایان ناكات،
گرنگیش بە هاوپەیمانیەتی ئەتڵەسی لەگەڵ
ئەوروپیەكان نادات، بە هۆی سروشتی كێشە و
پێشهاتە جیهانیە تازەكانەوە، لەكاتێكدا ئەمە
پێویست دەكات پەیوەندی نێوان ئەمریكا و
ئەوروپا تازە بكرێتەوە، نەوەك پەراوێز بخرێت.
هەندێك لەئەوروپیەكان چەند بەڵگەیەك بۆ ئەم
هەڵوێستەی كۆشكی سپی دەهێننەوە. لەمساڵدا
ئۆبامای سەرۆكی ئەمریكا لەئاهەنگی ئەوروپیەكان
بە بۆنەی رووخاندنی دیواری بەرلین ئامادە
نەبوو، لەكاتێكدا ئەوروپا ئاهەنگی بە بۆنەی
یەكگرتنەوەی ئەڵمانیا و رووخانی شیوعیەت
دەگێڕا، ئۆباما باسی لەگروپی (G2) دەكرد، كە
ئەمریكا و چین پێكەوە كۆدەكاتەوە. ئەو گومانە
قوڵتر بوویەوە، كاتێك كۆشكی سپی بە شێوەیەكی
نافەرمی بڵاوی كردەوە، كە "ئۆباما" بەهۆی
سەرقاڵبوونی زۆریەوە ناتوانێت لەلوتكەی
ئەروپی-ئەمریكی لەمەدرید ئامادە بێت، كە
لەمانگی ئایاری رابردوودا ساز كرا. هەندێك ئەم
هەڵوێستەیان بە سوكایەتی لەقەڵەمدا، بە تایبەت
شێوازی راگەیاندنی ئامادەنەبوونەكەی ئۆباما و
ئاگادارنەكردنەوەی سەرۆك وەزیرانی ئیسپانی لەم
هەواڵە.
پاشان ئەمریكا ستراتیجیەتی ئاسایشی نەتەوەیی
ئەمریكی (NSS)ی راگەیاند، كە ئەمەش دووپاتی
هەمان راستی پێشووی دەكردەوە. لە دۆكیومێنتەكە
60 پەڕیەكەدا تەنیا دووجار ناوی "یەكێتی
ئەوروپا" هاتووە، لە كاتێكدا لە دۆكیومێنتەكەی
بێڵ كلینتۆن لەساڵی 1998 (11) جار ناوی
هاتووە. بەڵام لە دۆكیومێنتەكەی بۆشی كوڕ لە
2002 (3) جار و لە ستراتیجیەتی ساڵی 2005یشدا
(5) جار ناوی یەكێتی ئەوروپا هاتووە. ئەمە
لەكاتێكدا دۆكیومێنتەكەی 2010ی ئۆباما لە
هەموویان درێژترە. جگە لەمەش لە دۆكیومێنتەكەی
1998 وەك "جەمسەری ئابووری جیهانی و یاریكەری
نێودەوڵەتی و خاوەن توانای سیاسی و ئەمنی لە
چوارچێوەكەی خۆیدا" باس لەئەوروپا كراوە.
بەڵام لەوەی بۆشی كوڕدا وەك "یاریكەرێكی
جیهانی كاریگەر لەرووی سیاسی و ئەمنی لەبواری
نەهێـشتنی تیرۆر و رێگرتن لەبڵاوبوونەوەی چەكی
ئەتۆمی و خاوەن رۆڵی سەرەكی لەپڕۆسەكانی
بنیاتنانەوەی دوای جەنگ و ململانێكان" باسی
لێوە كراوە. كەچی لە دۆكیومێنتەكەی 2010ی
ئۆبامادا تەنیا وەك "یاریكەرێكی ئاسایی لەنێو
گروپێك یاریكەری نێودەوڵەتی خاوەن هێز و
هەژمووندا" باسی لەیەكێتی ئەوروپا كردوە.
هەرچەندە ئاماژەی بە پابەندبوونی ئەمریكاش
داوە، بەو هاوپەیمانیەتەی لەگەڵ ئەوروپادا
هەیەتی، بۆ بەدیهێنانی ئامانجە گرنگ و
هاوبەشەكانیان.
بەڵام لەلایەكی ترەوە بەشێك لەئەوروپیەكان
پێیان وایە زێدەڕۆیی لەلێكدانەوە و راڤەكردنی
هەڵوێستەكانی ئۆبامادا كراوە، ئەمەش
رەنگدانەوەی باوەڕبەخۆنەبوونی ئەوروپیەكان و
هەستییاریانە بەرامبەر بە كارلێكە جیهانیەكان،
بە تایبەت كە ئۆباما لەماوەی ساڵی رابردوودا 6
جار سەردانی ئەوروپای كردوە و جەماوەریشی لەو
كیشوەرە لە زیادبووندایە. پابەندیەكانیشی
بەرامبەر بە یەكێتی ئەوروپا دیار و ئاشكران و
پێویست بە پێداگیری و جەخت لەسەركردنەوە
ناكات.
بەشێكی تریش پێیان وایە، پاشەكشێی بایەخی
یەكێتی ئەوروپا لە هەڵسەنگاندنی ستراتیجیەتی
ئەمریكادا بە هۆی ئەوەوەیە، كە كیشوەرە پیرەكە
"ئەوروپا" لەمڕۆدا هیچ كێشەیەك بۆ ئەمریكا
پێشناهێنێت، بەڵكو كۆمەڵێك هێزی تری جیهانی لە
نمونەی "چین و رووسیا و هیند" دەركەوتوون، كە
بێگومان سەرنجی ئەمریكا بۆ لای خۆیان
رادەكێشن، ئەمەش لێكدانەوەیەكی واقیعی و
لۆژیكیانەی هەڵوێستەكانی ئەم دواییەی
ئەمریكایە.
بەڵام كێشەی راستەقینەی ئەوروپیەكان لەمە
ئاڵۆزترە. ئەوان پرسیار لەبارەی پێگەی خۆیان
لەقۆناغی داهاتوودا دەكەن، كە زۆر تەحەدی
گەورە دێنە پێشەوە و بڕیار لەسەر داهاتوو و
لایەنی دیموگرافی و نمونەی دیموكراتیەتی
ئەوروپی و لەدەستدانی گرنگیە جیۆپۆلەتیكیەكەی
دەدەن. لەرووی جیۆپۆلەتیكیەوە، پێدەچێت
دەركەوتنی هەندێك هێزی تازە لەجیهاندا
كاریگەریان هەبێت لەسەر گواستنەوەی ئەو بایەخ
و قورساییە مێژوویەی ئەوروپا و ئەمریكا
هەیانبووە، بۆ كیشوەری ئاسیا. چونكە ئەوروپا
لەماوەی جیهانی تاكجەمسەری و باڵادەستی
ئەمریكادا توانیویانە پەرە بە لایەنی ئابووریی
بدات و ئەزمونی ئەوروپی لەرووی رۆشنبیری و
پەرەپێدانی بەهاكانی دیموكراتیەت تۆكمەتر
بكات، لەو كاتەی كە كێبڕكێكان لەنێوان
كۆمپانیاكان بووە، نەوەك نەتەوە و وڵاتان.
هەروەك پاڵپشتی ئەمنی و سەربازی ئەمریكا
بۆیان، ئەوروپیەكانی لە رووبەرووبوونەوەی
راستەخۆ لەگەڵ كێشە جیهانیەكان دوورخستەوە و
دەرفەتی بۆ رەخساندن، كەدوای بەكۆتاهاتنی
جەنگی سارد، وەك هێزێكی كارا لەجیهاندا
دەربكەون. لەلایەنی ئەزموونی
دیموكراتیەكەشیانەوە، ئەوروپیەكان
پێیانوابووە، كە عەولەمە گرنگی نەتەوایەتی وەك
بزوێنەرێكی سەرەكی سیاسی و گرنگی تاكە
وڵاتانیش وەك یاریكەری سەرەكی لە جیهاندا كەم
دەكاتەوە. بۆیە پێیان وابووە ئەزموونی ئەوان
سەركەوتن بووە بەسەر ئەم لایەنانەدا، چونكە
گەر تەماشای وڵاتانی وەك روسیا و چین و هیند و
زۆر لەوڵاتانی تری ئیسلامی لەرۆژهەڵاتی ئاسیا
و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین، دەبینین كە هێشتا
نەتەوە و ئیتنیك و ئاین لەرەگەزە سەرەكی و
یەكلاكەرەوەكانی ئایدۆلۆجیان لەداڕشتنی
سیاسەتی جیهانیاندا.
لەئاستی سێیەمدا، ئایندەی یەكێتی ئەوروپا
لەرووی ئابووریی و رۆشنبیرییەوە تا رادەیەكی
زۆر بە فاكتەری دیموگرافیەوە بەستراوەتەوە.
هەرچەندە بە پێی خەمڵاندنەكان، تێكڕای داهاتی
ئەوروپی ساڵانە بە رێژەی 1.8% گەشە دەكات،
بەڵام پێشبینی دەكرێت رێژەی بەشداری ئەوروپا
لەتێكڕای داهاتی جیهانی لەماوەی 30 ساڵی
داهاتوودا بەرێژەی چواریەك كەمبكات، واتە لە
(21%)ەوە بۆ (5%)، بە هۆی دابەزینی رێژەی
منداڵبوون و هەڵكشانی تێكڕای تەمەن لای
ئەوروپیەكان. بە پێی لێكۆڵینەوەیەكیش كە
"راند" لە 2005دا ئەنجامی داوە، تێكڕای بەپیتی
ئەوروپیەكان لە رووی منداڵبوونەوە لەماوەی 34
ساڵدا لەئاستی پێویست و چاوەڕوانكراو كەمتر
بووە. بەگوێرەی پێشبینیەكانی نەتەوە
یەكگرتوەكانیش لە 15 وڵاتی یەكەمی یەكێتی
ئەوروپاشدا رێژەی ئەو ئافرەتانەی دەتوانن وەچە
بخەنەوە لەساڵی 2000دا بە رێژەی 50% كەمی
كردوە. لەماوەی 30 ساڵی داهاتووشدا بە رێژەی
35%ی تریش كەم دەكاتەوە، واتە ئەوكات نزیكەی
سێیەكی خەڵكی ئەوروپای رۆژئاوا لەسەرووی 65
ساڵیەوە دەبن. ئەم گۆڕانە دیموگرافیەش هێزی
كار كەم دەكاتەوە و بەربەست دەخاتە بەردەم
پڕۆسەی گەشەكردنەوە، ئەمەش كاریگەری نێگەتیڤی
لەسەر لایەنی ئابووریی ئەوروپا دەبێت. تا
ئێستاش لە كەلتووری ئەوروپیەكاندا، لانیكەم بە
بەراورد بە ئەمریكیەكان، پشووی درێژ و
خانەنشینی زوو و ماوەی كورتی كاركردن
لەهەفتەیەكدا لەدەسكەوتنی موچەی زۆرتر و كاڵای
زیاتر باشترە.
ئەلحەیات
|
