"جــــەنـــگێـــكی ئــــەتـــۆمی لە رۆژهـــەڵاتی ناوەڕاست لە لێواری هەڵگیرساندایە "

سڤیل: مەریوان عومەر

بەر لەچەند رۆژێك "عەلی ئەكبەر ساڵحی" سەرۆكی بەرنامە ئەتۆمیەكەی ئێران، وەك تەحەدییەك بەرامبەر بە هەڕەشەكانی ئەمریكا و ئەوروپا رایگەیاند، كە توانیویانە بڕی 20 كیلۆگرام لەیۆرانیۆمی پیتێندراو بە رێژەی 20% بەرهەم بهێنن، كە دەتوانرێت وەك سوتەمەنی بۆ كورە ئەتۆمیەكان، یاخود بۆ دروستكردنی بۆمبێكی ئەتۆمی بەكاری بهێنن. ساڵحی بەئاشكرا رایگەیاند، كە لەكۆتایی ئەیلولی 2011دا "دەتوانن سوتەمەنی پێویست بۆ كورە ئەتۆمیەكان دابین بكەن".
لەدەسپێشخەرییەكی تازە و بێ هاوشێوەدا، "دیمیتری میدڤیدیڤ"ی سەرۆكی روسیا، هەمان هۆشدارییەكانی مانگی پێشووتری "لیۆن بانیتا"ی سەرۆكی دامەزراوەی هەواڵگری ئەمریكی "سی ئای ئەی" پشتڕاست كردەوە و رایگەیاند، كە ئێران لەبەرهەمهێنانی چەكی ئەتۆمی نزیك بۆتەوە. ئەم لێدوانەی میدڤیدیڤ هەڵوێستێكی توندتری روسیایە هاوشانی ئەوروپا و ئەمریكا دژ بە تاران، لە كاتێكیشدایە، پەیوەندیەكانی ئێران و رووسیا لەئاستێكی باشدا بووە. میدڤیدیڤ نیگەرانی خۆی دەربڕی وتی "ئەمە پێشێلكردنی پەیماننامەی رێگرتن لەبڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمیە، لایەنی ئێرانی بە باشی رەفتار ناكەن".
لەیەكەم كاردانەوەی ئەم لێدوانەی میدڤیدیڤدا، كۆشكی سپی دەسخۆشی لە كرملین كرد و پێی وابوو ئەم هەڵوێستەی روسیا بەڵگەیە لەسەر بوونی یەكانگیرییەكی نێودەوڵەتی لەبەرامبەر مەترسی دەسگەیشتنی تاران بە چەكی ئەتۆمی، بەرپرسێكی ئیدارەی ئۆباماش رایگەیاند "ئەم جارەیان میدڤیدیڤ لەبەرامبەر پڕۆگرامە ئەتۆمیەكەی تاران لەهەر جارێكی پێشووتر راشكاوانەتر بووە، پێویستە ئەمەش وەك ئاماژەیەكی پۆزەتیڤ بۆ هاوهەڵوێستی جیهان بەرامبەر بە ئێران تەماشا بكرێت".
هەفتەی رابردوو مۆسكۆ رایگەیاند، كە لەدژی هەر سزایەكی تازە لەسەر ئێران دەوەستێتەوە، بەڵام میدڤیدیڤ لەو لێدوانەیدا داوای لەسەركردە ئێرانیەكان كرد، كە مامەڵەی روونتر لەگەڵ كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و هەماهەنگی زیاتر لەگەڵ ئاژانسی جیهانی وزەی ئەتۆمیدا بكەن، دواین بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشیش لەبارەی ئێرانەوە، لەپێناو هاندانی ئەو وڵاتە بووە بۆ گەڕانەوەی زووی بۆ سەر مێزی گفتوگۆكان، وتیشی گەر تاران ئەم دەرفەتە نەقۆزێتەوە، رەنگە هیچ ئومێدێك بۆ چارەسەری دیپلۆماسیانە نەمێنێت.
چاودێرانی سیاسیش ئەم لێدوانەی میدڤیدیڤ بە گۆڕانكارییەكی لەناكاو لەهەڵوێستی رووسیا دەزانن، كە ئەمە جاری یەكەمە سەرۆكی رووسیا هۆشداری لەم شێوەیە بدات، لەكاتێكدا تا ئێستا سەركردە سەربازییە رووسەكان هەمیشە جەختیان لەسەر ئەوە كردۆتەوە، كە ئێران لەئایندەیەكی نزیكدا توانای بەرهەمهێنانی چەكی ئەتۆمی نیە.
زۆر لەسەركردە رۆژئاواییەكان، بە تایبەت ئەمریكی و ئیسرائیلیەكان باسیان لەئەگەری هێرشی سەربازی بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمیەكانی ئێران كردووە، لەحاڵەتێكدا گەر چارەسەرە دیپلۆماسیەكان بەبنبەست بگەن. بەڵام "ڤیدڵ كاسترۆ"ی سەركردەی كوبا، لەیەكەم دەركەوتنی تەلەفیزیۆنی دەگمەنیدا لەدوای ساڵی (2007)ەوە لەبارەی كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و قەیرانی دامەزراوە ئەتۆمیەكانی ئێران وتی "جەنگێكی ئەتۆمی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە لێواری هەڵگیرساندایە".
كاسترۆ لەدیمانەیەكی تەلەفیزیۆنیدا، كە كەناڵی فەرمی كوبی پەخشی كرد، باسی لەبۆچوونەكانی خۆی سەبارەت بە بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كرد و گوتی "وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئیسرائیلی هاوپەیمانی، بە هەوڵدانیان بۆ سەپاندنی سزای نێودەوڵەتی بەسەر ئێران، بەهۆی پڕۆگرامە ئەتۆمیەكەیەوە، جەنگێكی ئەتۆمی بەرپا دەكەن. كاتێكیش ئەوان بڕیاری جەنگێك لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بدەن، ئەوا ئەنجامی دەدەن، ئەم مەترسیەش لەزیادبوونی بەردەوامدایە، ئەمریكا و ئیسرائیل یاری بە ئاگر دەكەن. ئەمریكا بودجەیەكی هێند قەبە لەبواری سەربازیدا خەرج دەكات، كە هێندەی بودجەی هەموو وڵاتانی تر لەو بوارەدا دەبێت". پێشتریش كاسترۆ لەنوسینەكانیدا رایگەیاندبوو، كە ئەمریكا و ئیسرائیل سەرقاڵبوونی جیهان بە مۆندیالەوە دەقۆزنەوە، بۆ هەڵگیرساندنی جەنگ لەدژی ئێران.
بەشێك لە چاودێرانی ئابووری پێیان وایە، ئەو هاوهەڵوێستی ئێستای جیهان دژ بە تاران و ئەگەری سەپاندنی خولی چوارەمی سزاكان بەسەر ئەو وڵاتەدا، كاریگەری وێرانكەر بەسەر ئابووری ئێراندا جێبهێڵێت. وڵاتانی دراوسێی ئێران سوودمەندی یەكەمینی تێكچوونی پەیوەندیەكانی نێوان تاران و ئەنجومەنی ئاسایشن. لەكاتی ئێستادا نزیكەی 8 هەزار كۆمپانیای ئێرانی لەئیماراتدا كاردەكەن، لەماوەی 20 ساڵی رابردووشدا ئیمارات توانیویەتی 300 ملیار دۆلار سەرمایەی ئێرانی بۆ وەبەرهێنان لەئیماراتدا كێش بكات.
ئەنجومەنی شورا لەراپۆرتێكی ئابووریدا ئاماژەی بەوە داوە، كە ئابووری ئێران لەدوای هەڵبژاردنەكانەوە پاشەكشەیەكی خێرای بەخۆوە بینیوە، لەرووی وەبەرهێنان لەكەرتی پیشەسازی نەوت و غازیشدا پاشەكشەی كردوە، ئەم حاڵەتەش پوكانەوەیەكی گەورەی ئابووری ئەو وڵاتەی لێكەوتۆتەوە، كە لەداهاتوودا زۆر گەورەتر دەبێت. لەراپۆرتی ساڵی 2010ی بانكی نێودەوڵەتیشدا، لەكۆی 187 وڵات، ئێران لەریزبەندی 137ەمین وڵاتدایە، لەرووی نەبوونی كەشوهەوای گونجاو بۆ دەستەبەركردنی هەلی كار و پڕۆسەی وەبەرهێنان، ئەمەش بارودۆخی ئابووری وڵات بەرەو هەرەسهێنان دەبات.
تێكڕای رێژەی بێكاری لەجیهاندا لەنێوان 7-9%یە، بەڵام پسپۆرانی ئابووری ئێران ئەم رێژەیە لە وڵاتەكەیاندا بە 25% مەزەندە دەكەن، هۆشداریشیان داوە لەزیادبوونی دەسەڵات و هەژموونی پاسەوانانی شۆڕش و ئەو گروپە چەتەگەرییانەی دەستیان بەسەر ئابووری وڵاتدا گرتوە.
"مەهدی كەڕوبی" سەركردەی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانی لەبارەی ئاڵۆزتربوونی گرژییەكانی نێوان ئێران و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و ئەگەری سەپاندنی سزای تازە بەسەر ئەو وڵاتەدا دەڵێ "پاسەوانانی شۆڕشی ئیسلامی پاڵپشتی سزاكانی سەر ئێران دەكەن، چونكە ئەوان لەو دۆخەدا قازانجێكی زۆر گەورەی ئابووری دەكەن، هەندێك لەسەركردەكانی پاسەوانانی شۆڕش ئامادەیی خۆیان دەربڕیوە، كە سەرپەرشتی پڕۆژەكانی كەرتی وزە بكەن، ئەو بوارەی كۆمپانیا بیانیەكان بە هۆی سزاكانی سەر ئێرانەوە دەسبەرداری پڕۆژەكانیان بوون". پێشتریش كەڕوبی كە دژایەتیەكی سەرسەختی حكومەتەكەی ئەحمەدی نەژاد دەكات، رەخنەی لەسزاكانی ئەم دواییەی ئەنجومەنی ئاسایش گرتبوو و توندڕەوەكانی نێو رژێمی ئێرانی بە هۆكاری سەپاندنی ئەو سزا تازانە بەسەر ئێراندا تاوانبار كرد.