|
سڤیل: مەریوان عومەر
لەچاخەكانی پێشوودا قودس جەرگەی ململانێكان
بووە، هیچ ئیمبراتۆریەتێك نەبووە، كە
توانیبێتی و دەسەڵاتی خۆی بەسەر ئەو ناوچەیەدا
فرەوان و تۆكمە نەكردبێت. هیچ پادشایەكیش
نەبووە لەو ناوچەیەدا تەلار و بینای تێدا
دروست نەكردبێت. مێژووەكەشی وەك مێژووی
ململانێ لەسەر بەردە پیرۆزەكەی، پڕ لەجەنگ و
خوێنڕشتن بووە.
كەناڵی BBC فیلمێكی دۆكیومێنتی لەبارەی
"بەردەكەی قودس" پەخش كرد، كە هەندێك لە
شیكەرەوە سیاسیەكان پێیان وایە ئەو شوێنە
بچووكەی بەردەكەی لێیە، جەرگەی ململانێی
عەرەبی و ئیسرائیلیە. ئەو شوێنە بۆ
ئیسرائیلیەكان ناسنامەی ئاینی و نیشتیمانیانە
و بیرۆكەی سەهیۆنیەت و گەڕانەوە بۆ خاكی
ئیسرائیلی لەسەر بنیات نراوە، ئەو خاكەی زێدی
باپیرانیان بووە. لەلایەكی تریشەوە عەرەبە
موسوڵمانەكان رازی نابن هیچ خەڵكێكی تر لەو
شوێنە پیرۆزە لەگەڵیاندا هاوبەش بن، تەنانەت
گەر خەڵكێكی ئاشتیخوازیش بن، وەك یاسر
عەرەفاتی سەركردەی فەڵەستینی جەختی لەسەر
دەكردەوە.
ئەو شوێنە بچووكە رووبەرەكەی لە 100 مەتر
دووجا تێپەڕ ناكاكات، كە لەلایەن موسوڵمان و
یەهودی و مێژووناسان و سیاسەتكارانیشەوە
گرنگیەكی گەورەی هەیە. كۆكردنەوەی زانیاریش بۆ
ئەو فیلمە دۆكیومێنتە دوو ساڵی خایاندوە،
چونكە تەنیا تایبەت بووە بە بەردەكەی قودس،
نەوەك تەواوی مزگەوتی ئەقسا، كە جێدەستی چەند
چاخێكی جیاوازی هونەری تەلارسازی ئیسلامی
بەسەرەوەیە.
لەرووی تەلارسازییەوە ئەو بەردە جوانتریت
تەلاری ئیسلامی (مزگەوتی قوبەت ئەلسەخرە)ی
لەسەر بنیات نراوە، دەشكەوێتە ناوەڕاستی
مزگەوتی ئەقساوە. هەمان ئەو بەردەشە كە هەندێك
لە یەهودیە توندڕەوەكان داوا دەكەن، راستەوخۆ
دوای رووخاندنی تەلارە ئیسلامیەكە، تەلاری
سێهەمی یەهودی لەسەر بنیات بنرێت (كە مەبەست
لێی شوێنێكی تایبەتی خواپەرستی یەهودیەكانە).
قوتابخانە و تیۆرە یەهودیە جیاوازەكان باسیان
لەرەهەندی مێژوویی ئەو شوێنە كردوە، كە چۆن و
كەی سێهەم تەلاری تێدا دروست دەكرێت. هەیانە
دەڵێت خوا لە ئاسمانەوە بۆ سەر ئەم بەردەی
دادەبەزێنێت. یەهودیەكان دەڵێن، یەكەم جار
لەساڵانی (960-953) پێش زاین حەزرەتی داود
پارچە زەویەكی كڕی، تا شوێنێكی خواپەرستی تێدا
دروست بكات، پاشان كوڕەكەی "سلێمان" ئەم
ئەركەی تەواو كرد. ساڵی 586 پ.ز
"نەبوخەزنەسر"ی بابلی ئەم تەلارەی رووخاند.
لەساڵی (520-512) پ.ز "زرۆبائیل" جارێكی تر
ئەم تەلارەی دروست كردەوە. جاری دووەم لەساڵی
27 پ.ز "هیرۆد"ی حاكمی رۆمانی لە ناوچەكە بۆ
رازیكردنی یەهودیەكان تەلارێكی تری بۆ دروست
كردن، كە پاشان لەساڵی 70ی زاینی لەسەر دەستی
"تیتۆس" رووخێندرا. ئێستاش یەهودیە
توندڕەوەكان بۆ جاری سێهەم داوای رووخاندنی
مزگەوتی ئەقسا و دروستكردنەوەی تەلاری سێهەمی
یەهودی دەكەن.
خەلیفەی ئومەوی "عەبدولمەلیكی كوڕی مەڕوان"
لەساڵی 72ی كۆچی مزگەوتی "قوبەت ئەلسەخرە"ی
دروست كرد، كە یەكێكە لەهەرە گرنگترین نمونەی
تەلارسازی ئیسلامی، دەكەوێتە نێو سنوری
مزگەوتی ئەقساوە، كە رووبەرەكەی 144 دۆنم و
نیو دەبێت.
بەیت ئەلمەقدس بۆ موسوڵمانەكان رووگە و قیبلەی
یەكەم بووە، خاڵی بەرزبوونەوەی پێغەمبەریش
بووە بۆ ئاسمانەكان لە رووداوی شەوڕەوی
پێغەمبەردا. بۆیە ئێستا لەدوای مەككەوە دووەم
پیرۆزترین شوێنی موسوڵمانەكانە. فیلمە
دۆكیومێنتەكە باس لەوە دەكات، كە چۆن "عومەری
كوڕی خەتاب"ی پێشەوای موسوڵمانان چۆتە قودس و
شوێنی بەردەكەی بە عەباكەی خۆی پاك كردۆتەوە و
مزگەوتێكی دارینیشی لەسەر بەردەكە دروست
كردوە. كاتێكێكیش پێغەمبەری ئیسلام لە مەككەوە
بۆ قودس شەوڕەوی پێكرا، نە ئەو تەلارە
زەخرەفیەی ئێستا و نە مزگەوتی ئەقساش بەو
شێوەیە هەبووە، بەڵكو هەموو "بەیت ئەلمەقدیس"
بریتی بووە لەو شوێنە بچووكەی بەردەكەی
لێبووە.
خاچپەرستەكان لەساڵی 492ی كۆچی قودسیان داگیر
كرد، یەكەم كاریشیان گۆڕینی ئەو مزگەوتە بوو
بۆ كڵێسا و شوێنی خواپەرستی خۆیان، لە سەرووی
مزگەوتەكەشەوە پەیكەری خاچێكیان دروست كردبوو،
ئەمەش گرنگی و پیرۆزی ئەو شوێنە لای
مەسیحیەكان دەردەخات. پاشان سەڵاحەدینی ئەیوبی
جارێكی تر ئەو شوێنەی لەژێر دەستی
خاچپەرستەكان دەرهێنا و نۆژەنی كردەوە.
ساڵی 1967 ئیسرائیل بەشی رۆژهەڵاتی قودسی لە
ئەردەن داگیر كرد و خستیە سنوری قەڵەمڕەوی
خۆیەوە، كردیشی بە پایتەختێكی ئەبەدی بۆ
یەهودیەكان و بەشێكیشی لە رۆژهەڵاتی مزگەوتەكە
رووخاند.
پاشان فیلمەكە باس لە شكستخواردنی
دانوستانەكانی ئاشتی "كامپ دەیڤد"ی نێوان
فەڵەستینی و ئیسرائیلیەكان دەكات، كاتێك
هەردوولا پێداگیریان كرد، كە بەردەكە لە ژێر
دەسەڵاتی ئەواندا بێت. لەجەنگی ساڵی (1967)ی
نێوان عەرەب و ئیسرائیل و كاتی داگیركردنی
قودسدا، چەند دیمەنێكی دەگمەنی دۆكیومێنتی
ڤیدیۆیی جەنگەكە نیشان دەدات. پاشان كە
یەهودیەكان دەچنە نێو مزگەوتەكەوە، كەسیان لەو
بەردە نزیك ناكەونەوە، بە هۆی ئەو پیرۆزییەی
لای ئەوان هەیەتی.
لە رەهەندە ئاینیەكەی كێشەی موسوڵمان و
یەهودیەكان لەسەر بەردەكەی قودس، جۆریك لە
لەیەكتر نزیكی زیاتر هەیە، وەك لەلایەنی
سیاسیەوە، چونكە ئیسلام ئەو راستیە رەت
ناكاتەوە، كە "سلێمان" یەكەم تەلاری بە ناوی
"مزگەوتی سلێمان" لەو شوێنە دروست كردبێت،
بەڵام دەڵێن كە هەموو پێغەمبەران برای یەكتر
بوونە. لە بەرامبەریشدا تێڕوانینی ئاینیانەی
یەهودیەكان دژی خوێنڕشتن بووە لەنێو قودس و
سەركۆنەی دەستدرێژیەكانی پۆلیسیشی كردوە بۆ
سەر موسوڵمانان. لە كۆتاییدا هەردوولا رێك
نەكەوتونە لەسەر پشكداریان لەو شوێنە، بەڵام
هەردوولا كۆكن لەسەر پیرۆزیی ئەو بەردە.
بەشێك لە پسپۆرانی بواری ئەندازەی تەلارسازی
پێیان وایە "قوبەت ئەلسەخرە" لە هەرە جوانترین
تەلارەكانی جیهانە، مێژوونووسانیش پێیان وایە
ململانێی شارستانیەتەكان لە كۆندا لەسەر
بەردەكەی ناوی بووە، زۆریش پێیان وایە ئەو
بەردە پیرۆزە. سیاسەتكارانیش پێیان وایە ئەو
پنتە بچووكە، چەقی ململانێی عەرەب و
ئیسرائیلیە.
|
