توركیا چاوی بڕیوەتە ئامانجێك كه 25 ساڵە ئێران هەوڵی بۆ دەدات

سڤیل: مەریوان عومەر

توركیا وڵاتێكە لەناوچەكە، خاوەن ئابوورییەكی گەورەتر و گەشەسەندووترە لە ئێران، هەروەك پەیوەندیەكانیشی لەگەڵ ئەمریكا و یەكێتی ئەوروپا، تەنانەت لەگەڵ وڵاتە سوننە و شیعەكانی ناوچەكەش باشترە، وەك لەپەیوەندی ئێران لەگەڵ ئەم وڵاتانە.
گەر لەهەر ئێرانیەك بپرسیت، كە لەگەڵ بیستنی ناوی "فەریدەدین حەداد عادل" چی بە خەیاڵیدا دێت، لەوەڵامدا دەڵێ "كوڕی وتەبێژی پێشووی پەرلەمان (غوڵام عەلی حەداد عادل)ە و نەوەی سەركردەی رۆحی و رابەری شۆڕشی ئیسلامی ئێرانی (ئایەتوڵڵا عەلی خامەنائی)یە". بەڵام كەس ناڵێت رۆژنامەنوسێكی دیاری ئێرانیە، چونكە لەبنەمادا وانیە.
كاتێك "حەداد عادل"ی كوڕ یەكەم وتاری كردنەوەی ماڵپەڕی ئەلیكتڕۆنی "جیهان"ی سەر بە ئاژانسی هەواڵگری ئێرانی" نوسی و تێیدا پێشبینی جەنگێكی تازەی لەدژی ئێراندا كرد، خەڵكێكی زۆر گرنگیان بە بۆچوونەكانی نەدا، سەبارەت بەو وڵاتەی كردە دوژمنكاریەكە لەدژی ئێران ئەنجام دەدات.
حەداد نوسیویەتی "گەر وادابنێین كە جەنگ ئەگەرێكە، پێویستە ئاگاداری ئەو ئامرازانە بین، كە بۆ ئەو جەنگە بەكار دەهێنرێن. كام وڵاتە هێزێكی مرۆیی گونجاوی بۆ ئەو مەبەستە هەیە؟ كام وڵاتەیە رەنگە حەز بكات دۆستە ئەوروپی و ئەمریكیەكان بهێنێتە مەیدانی جەنگەوە، كاتێك چووە نێو جەنگێك لەدژی ئێمەوە؟ ئایە ئەو بەرەیە (پەیمانی ناتۆ)یە، كە پاڵپشتی دوژمنانی داهاتوومان دەبێت؟ یا كۆمكاری وڵاتانی عەرەبی؟ وەڵامەكە روون و ئاشكرایە، توركیا تاكە ئامرازی بەدیهێنانی مەرامەكانی رۆژاوایە لەناوچەكە!"
لە راستیدا لەكاتی بڵاوبوونەوەی ئەو وتارە، پەیوەندیەكانی نێوان ئێران و توركیا لەوپەڕی باشیدا بووە، "ئەردۆگان"ی سەرۆكی توركیا لە28ی ئۆكتۆبەری ساڵی رابردوو سەردانی ئێرانی كرد و لە میانەیدا چاوی بە ئایەتوڵڵا عەلی خامەنائی و مەحمودی ئەحمەدی نەژاد كەوت و سەردانەكەشی بە "زۆر سەركەوتوو" وەسف كرد. ئەم هۆكارانە لەگەڵ ناودەنگی "حەداد عادل" كە بەهۆی ناسراوی خانەوادەكەی گەیشتە پۆستی سەرۆكی ئەنجومەنی سیاسی گۆڤاری "هامشاهری" لاوان، نەوەك بە توانا و لێهاتوویی تاكەكەسی خۆی، وایانكرد خەڵك زۆر گوێ بە بۆچوون و تێڕوانینەكانی حەداد نەدات، بەڵام رەنگە لەزۆر رووەوە بۆچوونەكانی راست بن.
رەنگە هەندێك لایەن لەرۆژئاوا لە هاوپەیمانیەتی تازەی نێوان ئێران و توركیا بترسن، بەڵام پێویستە بزانن كە نزیكبوونەوەی ئەم دوو وڵاتە لەیەكتر لە رووكەشدا، رێگر نیە لەوەی ئێران گومان لە نیازەكانی توركیا بكات، رەنگە توركیای دۆستی ئەمڕۆی كۆماری ئیسلامی، نەیاری سبەی بێت.
بەڵگەكان روون و ئاشكران. حكومەتی ئێرانی ملیۆنان دۆلاری خەرج كردوە بۆ پاڵپشتیكردنی بزووتنەوەی "حەماس"ی فەڵەستینی، بەڵام لەم رۆژانەدا ئاڵای توركی نەوەك ئێرانی لە غەززەدا برەوی زۆری سەندوە، تەنانەت هەندێك خەڵك ناوی "ئەردۆگان" لە منداڵەكانیان دەنێن، بەڵام پێناچێت هیچ كەسێك ناوی ئەحمەدی نەژاد لە منداڵەكەی بنێت.
هەر لەگەڵ ئەمەدا، هەندێك لە ئێرانیەكان پێیان وایە رووداوی كەشتیە توركیەكە تەنیا هێرشێك نەبوو بۆ سەر گەمارۆی ئیسرائیلی لەسەر كەرتی غەززە، بەڵكو پەلامارێكیش بوو بۆ سەر هەژموون و دەسەڵاتی ئێران لە غەززە، گەورەترین بەڵگەش لەسەر ئەمە كۆششەكانی ئێران بوو بۆ ناردنی كەشتیەكی تایبەت بە خۆی. ئامانجی یەكەمینی ئێران لەمە هاوكاریكردنی ئەو فەڵەستینیانە نەبوو، كە لە ژێر گەمارۆی ئیسرائیلدا گیریان خواردوە، رەنگە ئەمە ئامانجی دووهەم و سێیەمی ئەو هەنگاوەی ئێران بێت، بەڵكو ئامانجی هەرە سەرەكی ئێران پاراستنی پێگە و هەژموون و دەسەڵاتی خۆیەتی لە كەرتی غەززە، لە بەرامبەر نفوزی توركیدا، هەروەها پاراستنی وێنای خۆشیەتی لە جیهانی ئیسلامیدا، وەك یەكەم وڵاتی بەرگریكار لەدۆزی ئیسلامی لە جیهاندا.
بە هەمان شێوە بە درێژایی چەندین ساڵ ئێران هەوڵی دا بازاڕەكانی سوریا قۆرغ بكات، راپۆرتەكان باسیان لەهەوڵی بەرپرسە ئێرانیەكان دەكرد، بۆ رازیكردن و كێشكردنی سۆزی لایەنگرانی فەرمانڕەوایی كەمینەكان لە سوریا، لە نمونەی "رامی مەخلوف" و "خانەوادەی ئەسەد" لەرێگای بەرتیلەوە. هەروەها لەو كاتەی كە سوریا دووچاری گۆشەگیرییەكی نێودەوڵەتی ببوو و هیچ وڵاتێك ئاوڕی لێی نەدەدایەوە، ئێرانیەكان لە سوریادا وەبەرهێنانیان ئەنجام دەدا. ئەو بارودۆخە تا دوای كوژرانی "رەفیق حەریری" سەرۆك وەزیرانی پێشووی لوبنان بەردەوام بوو، بەڵام ئێستا توركەكان هاتوونەتە گۆڕەپانەكە و چوونەتە نێو ئابووریی سوریاوە و دەستیان بەسەر بەشی ئێران لە بازاڕەكانی سوریادا گرتوە. بە هۆی هاوسنووری نێوانیشیانەوە، بۆ سوریەكان توركیا بۆتە سەرچاوەیەكی سەرەكیتر و وڵاتێكی سەرنجڕاكێشتر وەك لە ئێران.
سیاسەتەكانی ئەم دواییانەی ئەردۆگان بەو ئاڕاستە دایە، كە توركیا بەرەو سەركردایەتیكردنی جیهانی ئیسلامی بەرێت، بە تایبەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمەش ئامانجێكە ماوەی 32 ساڵە ئێران هەوڵی بۆ دەدات. ئەم راستیەش لە كۆتاییدا هەردوو وڵات بەرەو كێبڕكێ و ناكۆكی و بەریەككەوتن لەسەر هەژموونكردن بەسەر ناوچەكەدا دەبات. توركیا ئابوورییەكی گەورەتر و گەشەسەندووتری لە ئێران هەیە، لەگەڵ ئەوروپا و ئەمریكا و وڵاتە سوونە و شیعەكانی ناوچەكەشدا پەیوەندی تۆكمەتری هەیە، ئەمەش كەشێكی لەباری بۆ دەرەخسێنێت، كە پەیوەندیە ئابووریەكانی لەگەڵ وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو ئاستێكی باشتریش بەرێت. راستە ئەم وڵاتانە پەیوەندیەكانیان لەگەڵ ئێران ناپچڕێنن، بەڵام ئامادەیی بەهێز و گەشەسەندنی رۆڵی توركیا لە ناوچەكە، بەزۆر لەسەر ئێران دەوەستێت.
سەركردە ئێرانیەكان لەئایندەی نزیكدا هەوڵی ئەوە دەدەن لەو كێبڕكێیەیان لەگەڵ توركیادا جۆرێك لە سەركەوتن و باڵادەستیان هەبێت، بەهۆی بارودۆخی ئابووری شپرزە و گۆشەگیربوونی وڵاتەكەشیانەوە، بوونی ئێران بە وڵاتێكی ئەتۆمی باشترین و گونجاوترین رێگایە، كە بتوانێت بە هۆیەوە بەسەر دەسەڵات و رۆڵی توركەكاندا سەربكەون.