سڤیل: مەریوان عومەر

تەقینەوەكەی "كەمپالا" لە 11ی مانگی رابردوو، كە 76 كوژراو و دەیان برینداری لێكەوتەوە و "بزووتنەوەی شەبابی موجاهیدی سۆماڵی" بەپرسیاریەتی خۆیان لەبارەیەوە راگەیاند، جارێكی تر سەرنجی هەموو لایەكی بەلای ئەو بزوتنەوە ئیسلامیە سۆماڵیەدا راكێشا، كە لەمەقادیشۆ لەدژی حكومەتی كاتیی ئەو وڵاتەدا دەجەنگێت، هێرش و پەلامارەكانیشی بەجۆرێك بەربڵاوكردۆتەوە، كە چەند وڵاتێكی هەرێمەكەش بگرێتەوە، وەك تەقینەوەكەی كەمپالا.
تەقینەوەكەی كەمپالا یەكەمین كردەوەی سەربازی راگەیەندراوی بزووتنەوەكە بوو لەدەرەوەی سوماڵ، دوای ئەوەی بۆ ماوەیەكی درێژ هەڕەشە و چالاكیەكانی تەنیا لەچوارچێوەی ململانێی نێوخۆی سوماڵیدا بوو، بەڵام رەنگە دواین پەلاماری نەبێت، وەك سەرۆكی بزووتنەوەكە دەڵێ "گورزوەشاندن لەوڵاتانی هەرێمەكە كاردانەوەی ئەو قەسابخانەیەیە، كە ئەو وڵاتانە لەسۆماڵ سازی دەكەن"، وەك ئاماژەیەك بۆ ئەو هێزە بۆرۆندی و ئۆگەندیانەی لەهێزی ئاشتیپارێزی ئەفریقیدان لە سۆماڵ، ئەو هێزانەی بزووتنەوەكە داوای دەركردنیان دەكات. بەهۆی ئەم هەڵوێستانەشیەوە، ئێستا وەك بازووی ئەلقاعیدە لەكیشوەری ئەفریقیا وەسف دەكرێت و بۆتە جێگای گرنگیپێدانی جیهان.
ئەو بزووتنەوەیە لەكۆتایی نەوەتەكان گرووپێك بوو لە "ئیتحیادی ئیسلامی" سەلەفی جیابوویەوە، دوای ئەوەی ئیتیحادی ئیسلامی لە ساڵانی 1991-1998 زنجیرەیەك شكستی یەك لەدوای یەكی لەناوچە سۆماڵیەكان هێنا، چەكی دانا و دەستی دایە چالاكی مەدەنی، بەڵام بەشێك لەسەركردە لاوەكانیان، كە ژمارەیەكیان لەئەفغانستان گەڕابوونەوە، ئەو بڕیارەیان رەتكردەوە و بزووتنەوەی "شەبابی موجاهیدین"یان دامەزراند، كە سەرەتا هیچ چالاكیەكی ئەوتۆیان نەبوو، تەنیا خەریكی مەشق و هێنانی خەڵكانی تازە بوون بۆ نێو ریزەكانیان.
ئەستێرەی ئەو بزووتنەوەیە لەساڵی 2005 و لەماوەی فەرمانڕەوایەتی مەحاكمە ئیسلامیەكانی باشووری سۆماڵ دەستی بە درەوشانەوە كرد. ئەوكات بزووتنەوەكە هەرە دیارترین بەش و پێكهاتەی مەحاكمە ئیسلامیەكان بوو، لەساڵی 2007 لەكاتی راگەیاندنی "هاوپەیمانیەتی رزگاركردنەوەی سۆماڵ" بە تەواوەتی لەمەحاكمی ئیسلامی جیابوونەوە.
ئەمریكا لە شوباتی 2008 بزووتنەوە شەبابی خستە لیستی رێكخراوە تیرۆریستیەكان و بە بوونی پەیوەندی بەهێز لەگەڵ ئەلقاعیدە تۆمەتباری كرد. لەنیسانی هەمان ساڵدا واشنتۆن سزای دارایی و بلۆككردنی سەرمایەكانیانی بەسەر 10 لەگەورە سەركردەكانی بزووتنەوەكەدا سەپاند. لەمانگی (1)ی ئەمساڵیشدا بزووتنەوەكە پشتیوانی خۆی بۆ باڵی ئەلقاعیدە لەدوورگەی عەرەبی دەربڕی و "موختار رۆبۆ"ی سەركردەی بزووتنەوەكە لەنمایشێكی سەربازیدا لەمەقادیشۆ وتی "ئامادەین بە دەریای سووردا بپەڕینەوە بۆ یارمەتیدانی برایانمان لەیەمەن و جەنگان لەدژی دوژمنانی خوا". زۆر لەچاودێران و سەرچاوە هەواڵگرییە رۆژئاواییەكاینش پێیان وایە پەیوەندی نێوان بزووتنەوە شەبابی سۆماڵی و "ئەلقاعیدە" لەوە دەرچووە تەنیا پەیوەندیەكی هاوسۆزی بێت، بەڵگو گەیشتۆتە ئاستی هەماهەنگی لەچالاكی وستراتیجی و پاڵپشتیكردنی دارایی و راگەیاندن.
بزووتنەوەی شەباب زۆر بە هێزەوە پشت بە ئامرازە جۆراوجۆرەكانی راگەیاندن دەبەستێ، بۆ دروستكردنی كاریگەری و كۆنتڕۆڵكردنی عەقڵ و بیركردنەوەی خەڵك و كێشكردنی جەنگاوەرانی بیانی لەدەرەوەی وڵات، لەرێگای پڕۆگرامی تازەی پڕۆپاگەندەكردن، هەروەها چەند پێگەیەكی ئەلیكتڕۆنیشیان هەیە، كە ژمارەیەكیان لەلایەن دەزگا هەواڵگریە رۆژئاواییەكانەوە داخراون. چەند پەخشێكی رادیۆیشیان لەمەقادیشۆ و وڵاتانی هەرێمەكەشدا هەیە.
ژمارەی چەكدارانی بزووتنەوەكە نەزانراوە، بەڵام بەهەزاران كەس دەخەمڵێندرێن. لەگەڵ پەنهانی پێكهاتە و پەیكەرە سەربازییەكەی، بەڵام سێ پێكهاتەی سەرەكی هەیە. یەكەمیان "سوپای جەنگاوەرانە"، كە لەپارێزگاكانی ناوەڕاستی وڵاتەكە لەدژی هێزە حكومیەكان (كە لە لایەن ئەسیوپیاوە هاوكاری دەكرێن) و میلیشیاكانی "ئەهلی سوننە"ی سەر بە حكومەتیان دەجەنگن. لە "مەقادیشۆ"شدا لەگەڵ ئەم دوولایەنە و هێزەكانی یەكێتی ئەفریقیاشدا دەجەنگن. لەسەر سنوریشدا دژ بە هێزەكانی "كینیا" و لە باشووریشەوە دژ بە یەكێك لەباڵەكانی "حیزبی ئیسلامی" دەجەنگن.
پێكهاتەی دووەم "سوپای ئەلحوسبە"یە، ئەمانە رۆڵی پۆلیس دەگێڕن لەرێكخستنی كاروباری رۆژانە و پاراستنی ئاسایش لەو ناوچانەی لەژێر كۆنتڕۆڵی بزووتنەوەكە دایە. لەكۆی 18 پارێزگای سۆماڵ، 10 ولایەتیان لەژێر دەسەڵاتی بزووتنەوەكە دایە. 80%ی ناوەڕاست و باشووری وڵاتەكەیان لەژێر دەستە. ئەم سوپایە ئاسایشی رێگا سەرەكیەكان و هاتوچۆ دەپارێزێت و لەدژی چەتە و رێگرەكان دەجەنگێت، كاروباری رۆژانە رێك دەخات، لەنمونەی سەپاندنی بەزۆری پۆشیە و لەچك و جیاكردنەوەی ژنان و پیاوان لە شوێنە گشتیەكان. هەروەها كاروباری دادوەری وەك جێبەجێكردنی بڕیاری لەسێدارەدانی تاوانبارانی دزی و زینا و سەرپێچیەكانی تر، كە بەناشەرعی بزانن. حوكمەكانی دەست و قاچ بڕین بەسەر دز و چەتە و رێگرەكاندا و رەجمكردن تامردن بەسەر ئەو كەسانەی هاوسەردارن و زینا دەكەن، دەسەپێنن، زۆر لایەنی ناوخۆ و دەرەكی رەخنەی لێدەگرن، بە هۆی ئەوەی رێوشوێنی یاسایی تێدا ناگیرێتەبەر، شێوازی جێبەجێكردنیشیان بەجۆرێكە زیاتر لەدادپەروەری ترس بەهەرم دەهێنێت. دەست و قاچی بڕدراوی تاوانباران لەمەیدانە گشتیەكاندا نمایش دەكرێن و بە ستوونەكانی كارەباوە هەڵدەواسرێن تا خەڵك بیانبینێت. لەسێدارەدان و رەجمكردنیش لەشوێنە گشتیەكان و بەبەرچاوی هەزاران خەڵكەوە ئەنجام دەدرێن. لەگەڵ ئەمانەشدا "دیوانی زەكات"یان پێكهێناوە، كە زەكات كۆدەكاتەوە و بەسەر هەژاراندا دابەشی دەكات.
بەڵام پێكهاتەی سەربازی سێیەمی بزووتنەوەكە، "سوپای ئەمنیات (هەواڵگرییە)"یە، چەند گروپێكی نهێنین كردەی تیرۆركردنی بەرپرس و فەرمانبەرە حكومیەكان و هاوكارەكانیان و ئەفسەرە دیارەكانی سوپا و پۆلیس و هەواڵگری حكومەت جێبەجێ دەكەن. زۆر جار خەڵكی مەدەنیش بە دەست ئەم دەزگایە تیرۆر دەكرێن، كارەكانیشی بەشێویەكی نهێنی ئەنجام دەدرێ، ئەمەش ترسێكی زۆری خستۆتە دڵی خەڵكەكە و كەس ناوێرێت رەخنە یا تێبینیەكی لەسەر سیاسەتەكانی بزووتنەوەكە هەبێ.
لەپاڵ ئەم سێ پێكهاتە سەربازییە سەرەكیەی بزووتنەوەكە، چەند گروپێكی تریش هەن، تایبەتن بەكاری تەقەمەنی و چاندنی مین و بۆمبی چێندراو، بۆ كاروانی ئۆتۆمبێلی بەرپرسە حكومیەكان. هەروەها گروپی "خۆكوژەكان"، كە بەكردە خۆكوژیەكان هەڵدەستن. زۆر كردەی سەركەوتووی لەم شێوەیە لەدژی هێزی ئاشتیپارێزی سەر بە یەكێتی ئەفریقیا و دامەزراوە حكومیەكان و ئوتێل و بەرپرسە حكومی و وەزیرەكانیش ئەنجام داون. بزووتنەوەی شەبابی سۆماڵی ئاڵایەكی رەشیان هەیە، لەناوەڕاستەكەیدا "لا الە الا الله" نوسراوە و لەهەموو شوێنێك هەڵیدەواسن. قوتابخانەكانیشان ناچار كردوە، ئاڵای سۆماڵی دابگرن، كە بەپاشماوەی ئیستیعماری ئەوروپی دەزانن، لەشوێنی ئەودا ئەو ئاڵا رەشە هەڵبدەن.
بەبیانووی پێچەوانەبوونیان لەگەڵ شەریعەتی ئیسلامیدا، بزووتنەوەكە لیستێك لەقەدەغەكراویان هەیە، ئەوان جۆرێكی دیاریكراو لەپۆشیە بەسەر ئافرەتاندا دەسەپێنن، ریشی درێژ و سمێڵی كورتیش بەسەر پیاواندا. جەڕەسی قوتابخانەكان قەدەغە كراوە (چونكە هاوشێوەی جەرەسی كڵێسایە)، لەكاتی نوێژەكاندا خەڵك بە زۆر دوكانەكانیان پێ دادەخرێت. لغاوی ئاسنین بۆ گوێدرێژ و تەماشاكردنی فیلم و گوێگرتن لەرادیۆی حكومەت و مۆسیقا و تۆپی پێ و یاریە وەرزشیەكان قەدەغەن، شەڕواڵ و قژی لاوان كورت كراونەتەوە، كێڵگەكانی توتن و مەزارگەكان تێكدراون. هەروەك ئاهەنگی بۆنە نیشتیمانیەكانیش قەدەغەكراوە، وەك جەژنی سەربەخۆیی، بۆنە ئاینیەكانی وەك مەولودی پێغەمبەر و سەری ساڵی زاینی و رۆژە جیهانیەكانی وەك رۆژی ئافرەتان و رۆژی ئایدز قەدەغەن. هەندێ گروپی تریان لەهەندێك شوێن رێوشوێنی توندتریش دەگرنەبەر، وەك قەدەغەكردنی فرۆشتنی جلی تەنك و مەمكدانی ئافرەتان و خوێندنی ئینگلیزی لەقوتابخانەكان و ددانی زێڕ و مەراسیمی پرسە و خواردنی سیر و چەلاوی مریشك (بەتۆمەتی سەرنەبڕانی بەگوێرەی شەرع).
شەرقلئەوسەت