|
 و:
سەروەر سالار چوچانی
ئەم مانگە گروپێك لە 100 موزیكزان و سەماكەر و
ئەكتەر لەكۆشكی تۆپكاپی بە ستایلێكی
عوسمانییانە نمایش دەكەن، ئەو كۆشكەی ماڵی زۆر
لەسوڵتانەكان بوو. لەفڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی
ئەستەمبوڵیش پێشانگایەكی ئەدەبی سەردەمی
عوسمانی نمایش دەكرێ. بۆن و بەرامەی خۆراك و
خاكی عوسمانی، خەریكە رەواج پەیدا دەكاتەوە.
ئەمە بە خاڵێكی ئێجگار وەرچەرخان دادەنرێ.
لەزۆربەی زۆری سەدەی بیستدا، توركەكان وا
فێركرابوون بە شانازییەوە تەماشای
عوسمانییەكان نەكەن، پێیان دەوترا رزگاركردنی
قوستەنتینییە لە 1453 و سەركەوتنەكانی سەرەتا
جێگای شانازیمانن، بەڵام سوڵتانەكان و
مۆدێلەكانیان گەنیون و ئیتر ناتوانن ببنە
مۆدێلی توركیای نوێ. بەڵام ئەمڕۆكە، كلتوری
عوسمانییەكان ڕووەو زیندووبونەوەیە.
توركیا ئیدی هێزێكی هەرێمییە و وەك جاران
هاوڕێیەكی لاوی رۆژئاوا نییە. دیپلۆمات و
نوخبە جیاوازەكانی توركیا لەبەسەركردنەوەی
عێراق و ئێران و سوریا و ئەو خاكانەی تر دان،
كە پێشتر بەشێك بوون لەفەرمانڕەوایەتی
عوسمانی. بەشێك لەبناغەكانی ئەم شانازییە بۆ
ڕابردوو، لەگشتگیریی و پابەندیی ئیسلامیی
سەردەمی شاهانەی عوسمانییەوە سەرچاوەی گرتووە.
ئەم دوو بینشە جیاوازە بۆ ڕابردوو،
ڕەنگدەرەوەی پێكدادانێكی هاوبەشە لەسەر
مەسەلەی شوناسی توركیا. رێبەری ئەم دوو
تێگەیشتنە بریتین لەنوخبەیەكی كۆنی عەلمانی كە
لەدەزگاكانی دادوەری و سوپادا ماونەتەوە،
لەبەرامبەر موسڵمانگەلێكی خوێندەوار كە لەدوای
2002 كۆنتڕۆڵی وڵاتیان كردووە.
دۆناڵد كواتێرت، نوسەری كتێبی "ئیمپراتۆرییەتی
عوسمانی 1700-1922" و لێكۆڵەر لەژیانی گوندی و
كرێكارانی سەردەمی عوسمانییەكان لەو بارەیەوە
دەڵێ "ئەمە دەسپێكی جەدەلێكی واقعییە
لەتوركیا: ئایا ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بۆ
توركەكان چییە؟ 100 ساڵە قسە لەبارەی ئەم پرسە
دەكەن، باسەكە دێت و دەچێ".
لەسەردەمێكدا عوسمانییەكان لەئەستەمبوڵەوە
فەرمانڕەوایی خاكێكی بەرفراوانی كیشوەرەكانی
ئاسیا و ئەوروپایان كردوە. سوپاكانیان تا
دەروازەی ڤیەننا رۆیشتون. بەڵام دواتر زلهێزی
ئەوروپی دروستبوون، هاوڕێ لەگەڵ بەرەو لاوازی
چوونی عوسمانییەكاندا، بوونە هۆی داتەپینی ئەو
ئیمراتۆرییەتە و سەرەنجام لەسەرەتای سەدەی
20دا كۆتایی بە ئیمراتۆرییەتی عوسمانی هات.
جینۆساید و كوشتاری بە كۆمەڵی ئەرمەنییەكان
لەكۆتاییەكانی تەمەنی ئەو ئیمپراتۆرییەتەدا
روویدا.
هەر باسكردنێكی كلتوری توركیا، ناكرێ لەناوی
مستەفا كەمال ئەتاتورك خاڵی بێ. ئەو پاڵەوانی
شەڕەی لەسەروبەندی رووخانی ئیمپراتۆریەتی
عوسمانی لەلایەن هێزە ئیمپریالییەكانەوە،
كۆماری توركیای دامەزراند. خەلافەتی ڕوخاند و
نەریتی زمان و جلوبەرگی ئەوانی كردە سیمبولی
چەقینی توركیا. عەلمانییەت بووە گوتار و
رۆژئاوا بووە مۆدێل.
تا ئەمڕۆش، وێنەی ئەتاتورك ئۆفیسەكانی حكومەت
و دوكان و بازاڕ و هەندێ ماڵانیش
دەڕازێنێتەوە. ڕێگاوبان و یاریگاكان هەڵگری
ناوی ئەون. لەئارامگای زەبەلاحی ئەودا
لەئەنكەرەی پایتەخت، زۆربەی پاشماوەكانی ئەو
پارێزراوە و زۆربەی ئەو بیانیانەی سەردانی
وڵات دەكەن، سەردانی ئەو ئارامگایە دەكەن و
رێزی خۆیان بۆ ئەتاتورك دەنوێنن. لەتوركیادا
سوكایەتی بە ئەتاتورك بە تاوان ئەژمار دەكرێ و
ناویشی هەر بە "باوكی توركان" ماوەتەوە.
زۆر لەتوركەكان، بە هەندێك لەوانەشەوە كە
سەبارەت بە كۆتكردنی ئازادی دەربڕینی ئایینی
لەئەتاتورك توڕەن، پێیانوایە ئەو لەسەردەمێكی
قەیراناویدا توركیای رزگار كردووە. بەڵام وردە
وردە، تەنانەت هەوادارە هەرە وەفادارەكانیشی،
بەرەو ئەو تێگەیشتنە دەچن كە پیرۆزكردنی بێ
كۆتوبەند و پرسیار، لەسیستەمی دیموكراسیدا
بەرەو بەسەرچوون دەچێ.
ئەحمەد هیجیلماز، ڕۆژنامەوان لەئەستەمبوڵەوە
دەڵێ "گۆڕانكارییەكانی دەوڵەت، وەك زۆر
لەشتەكانی تری ئەم وڵاتە، لەسەرەوە سەپێنراون،
نەوەك بەرهەمی ڕای گشتی بێ. ئەمەش نەریتێكی
ئێجگار خراپی خەڵكی ئێمەیە".
نەتەوەگەراییە بێ چەندوچون و توندەكەی
ئەتاتورك، ژوورێكی بچوكی بۆ باسكردنی مافی
كەمینەكان هێشتبووەوە. مافی كەمینەكان وەك
هەڕەشەیەكی جدی بۆ سەر یەكێتی وڵات تەماشا
دەكرد.
هەوادارانی عوسمانییەكان دەڵێن، سوڵتانەكان
زیاتر سنگفراوان بوون بەرامبەر كەمینەكان و
پێیانوایە ئەمە نهێنی تەمەندرێژی
ئیمپراتۆرییەتەكەیان بووە.
یەكشەمەی ڕابردوو مەسیحییە ئۆرسۆزۆكسەكانی
توركیا بە پێشڕەوی ڕێبەرە رۆحییەكەیان سەردانی
دێرێكی خۆیان كرد، كە لە 1923 ەوە داخرابوو.
ئەم سەردانە لای نەتەوەپەرستە توركەكانی
هەواداری بێ چەندوچونی ئەتاتورك هەڵڵای نایەوە
و وا لێكیان دایەوە، هەوڵێكە بۆ دروستكردنی
ڤاتیكانێكی تر لەسەر خاكی توركیا. بەڵام كاتێك
لەیۆنان و لەو بارەیەوە رۆژنامەنوسان
پرسیاریان ئاراستەی ئەردۆگان كرد، گوتی "مادام
باب و باپیرانمان بەوە بێزار نەبوون، منیش لەو
كردەوەیە –ی مەسیحییەكان- بێزار نیم".
ئەردۆگان، كە بەوە ناسراوە رەخنەگرێكی توندە
بەرامبەر ئیسرائیل، عوسمانییەكان دەكاتە نمونە
بۆ ئەوەی تورك دژە سامی و دژە جولەكە نین.
بنەچەی زۆر لەجولەكەكانی توركیا دەگەڕێتەوە بۆ
ئیسپانیا، ئەوكاتەی لەسەدەی 15 دا لەوڵاتی
خۆیاندا توشی چەوساندنەوە هاتبوون،
عوسمانییەكان پێشوازییان لێ كردبوون.
لەئیمەیلێكیدا بۆ ئەسۆشیەیتد پرێس، سوعاد
كینیكلی ئۆغلو ئەندامی كۆمیتەی پەیوەندییەكانی
دەرەوە لەپەرلەمانی توركیا دەڵێ "سەردەمی
كۆماری، روویەكی نەرێنی و دواكەوتوی داوەتە
عوسمانییەكان. ئێمە ئێستا دەمانەوێ ئەو
لاسەنگییە لەتێگەیشتن لەمێژوەكەمان ڕاست
بكەینەوە".
لەگەڵ ئەمەشدا حكومەتی ئاراستە ئیسلامیی
توركیا، ئەوە رەتدەكاتەوە پێی بووترێ
"عوسمانییە نوێیەكان"، كە هەندێ لەكۆمێنتاران
بەكاری دێنن بۆ گەیاندنی ئەو مانایای ئەم
حكومەتەی ئێســـــــــــتا دەیەوێ دەستی
بگاتەوە دەڤەرە كۆڵۆنیستییەكانی پێشوی. ئەوان
ئەوە ڕەتدەكەنەوە مەبەستی كوڵۆنیالیزمانەیان
هەبێت.
تەنانەت كوردە یاخیبووەكانیش كە لەپێناوی
ئۆتۆنۆمیدا لەگەڵ دەوڵەت دەجەنگێن،
عوسمانییەكان دەكەنە نمونەی داواكردنی
مافەكانیان. بڵاوكراوەیەكی ئەم دواییەی ئەوان
ئاماژەی بە وتەیەكی موراد قەرەیلان كردبوو، كە
گوتبووی كورد لەسەردەمی عوسمانییەكاندا هەمیشە
مافی ئۆتۆنۆمییان هەبووە.
ئێستا ڕوانین بۆ ڕابردوو، لەبەرژەوەندی
عوسمانییەكانە. بەڵام ئەمە خاڵی نییە لەمەترسی
گەڕانەوەی هەندێ لەكردەوەكانی ئەوان. زۆر
لەتوركەكان دەزانن پیری ڕەیس، ئەدمیراڵ و
فەرماندە و نەخشــــــــەكێشی
هێــــــــــــــــــــــزی عوسمانیەكان، كێ
بووە. بەڵام كەمێكیــــــــان دەزانــــــــن
لەكۆتاییدا بەهۆی ملنەدانییەوە بۆ
دەسەڵاتدارانیان، لەلایەن عوسمانییەكانەوە
سەری لەلاشەی جیا كرایەوە!
ئیلبەر ئۆتایلی بەرپرسی مۆزەخانەی كۆشكی
تۆپكاپی دەڵێ ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی "شوناسی
بنەڕەتی" گەلی توركیایە، بەدەر لەهەندێ
كەمینە. ئەو دەڵێ تورك زۆر بە دڵگەرمییەوە
تەماشای ئەو قۆناغەی مێژویان دەكەن، لەكاتێكدا
ڕێگای تێگەیشتنی تەواو لەو پرسە، دوور و
درێژە.
ئەو دەڵێ "بەباشی فێری نەبووین و نەمانزانیوە.
زانیارییەكانمان پڕن لە هەڵە و كون و
كەلەبەر".
سەرچاوە: ئەسۆشیەیتد پرێس
|
