داود ئۆغلۆ ئەندازیاری سیاسەتی دەرەوەی پارتی داد و گەشەپێدان

سڤیل: مەولود ئافەند

ئەحمەد داود ئۆغلۆ، راوێژكاری سیاسەتی دەرەوەی رەجەب تەیب ئەردۆغان كە بە پیاوی پشتی پەردەی سیاسەتی دەرەوەی توركیا ناسراوە، لە ئەنجامی چاكسازی لە دوای كابینەی پێش هەڵبژاردن، وەك وەزیری كاروباری دەرەوەی توركیا هەڵبژێردرا. داود ئۆغلۆ لە ساڵی (2001) ساڵێك پێش سەركەوتنی پارتی داد و گەشەپێدان، كتێبێكی بە ناوی "قوڵایی ستراتیژیك" لە ئیستانبۆڵ نووسی و زیاتر وەك پڕۆژەیەكی چارەسەریە لە رووی توێژینەوە و پیشنیاز بۆ سیاسەتی دەرەوەی توركیا بۆ دەربازبوون لەو قەیرانەی كە تێیكەوتووە. كتێبێك كە ناڕاستەوخۆ بۆ داڕشتنی پلانی سیاسەتی دەرەوەی توركیا بە سەرۆكایەتی پارتی داد و گەشەپێدان كە ئێستا كەوتۆتە واری پراكتیكەوە. قۆناغی ئێستا بۆ وەزیری دەرەوەی توركیا وەك قۆناغێكی زێڕین وایە، بۆ پراكتیزەكردنی بیرۆكەكانی، زۆر لە سیاسەتڤانانی تورك ئێستا داود ئۆغلۆ بە پیاوە مەترسیدارەكەی پشت سیاسەتی دەوڵەتی توركیا دەزانن، بە تایبەت لە رووی بە ئیسلامیكردنی توركیا، چونكە داود ئۆغلۆ هەڵگری بیری ئیسلامی مۆدێرنە و لەلایەن عەلمانییەكانی توركیا و نەژادپەرستەكانەوە بە كەسێكی مەترسیدار دەناسرێت، پڕۆژەی كرانەوەی توركیا بە رووی نەتەوەكانی تر بە تایبەتی كورد بەشێك لە پرۆژەی نووسینی داود ئۆغلۆ وەزیری دەرەوی توركیایە كە ئەردۆغان سەرۆك وەزیرانی توركیا ئێستا خستوویەتیە رۆژەڤەوە، لە لایەكی تر داود ئۆغلۆ چوونی توركیا بۆ ناو یەكێتی ئەوروپا وەك لاوازبوونی پێگەی توركیا دەبینێ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و پێی وایە كە توركیا دەبێ لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر كار بكات و پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەر بەهێزتر بكات.
بنەماكانی فیكری داود ئۆغلۆ
لە زۆر لایەنەوە دەتوانین بیرۆكەی داود ئۆغلۆ بخەینە ژێر لێكۆڵینەوە، بەڵام وادیارە تەركیزی تەواوی بیرۆكەكانی ئەو لە چوارچێوەی سیاسەتی دەرەوەی توركیا دایە. ئەو مژارە خۆی لەو خاڵەوە دەست پێدەكات، كە توركیا وەك ئێران و روسیا و میسر لە ناوچەیەكی تایبەتدا جێگەیان گرتووە، كە دەتوانن ناسنامەی ئەو ناوچەیە بگرنە ژێر هەژمونیەوە، بۆیە سیاسەتی دەرەوەی توركیا لەسەر ئەو بنەمایە بەڕێوەدەچێ. توركیا لەگەڵ ئەوروپا، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، قەفقاز و بالكان دراوسێیە، بەڵام بەشێك لە هیچ كامیان نییە و لە هەمانكاتدا لەبەر بوونی پێگەیەكی ژئۆپۆلەتێكی خۆی ناچارە بە گفتوگۆكردن لەگەڵیاندا.
لە كاتی شەڕی سارد، توركیا لەبەرئەوەی خۆی هاوسنوری رۆژئاوا پێناسە دەكرد، لەگەڵ زۆرینەی دراوسێكانی ئەوروپایی خۆی كێشەی هەبوو، بەڵام بە كۆتایی هاتنی شەڕی سارد و جیهانیبوونی توركیا، ئیتر ناتوانێ تەنیا خۆی بە ناوچەیەك ببەستێتەوە. جێی ئاماژەپێكردنە كە توركیا لە دوو دەیەی رابردوو، وەك ئێران، هەركات ئەو پرسیارە دروست بووە، كە سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتە زیاتر گرنگی بە كام ناوچە بدات و بە بەشێك لە بەرژەوەندی نەتەوەیی ژیانی خۆی پێناسە بكات؟ بە لە بەرچاوگرتنی ئەوەی كە لە ساڵانی (1990) وە لە سەرەتاكانی سەدەی 21 دا، دوو وەڵامی سەرەكی هەبوو كە پەیوەندی بە باڵەكانی سیاسی ناوخۆی توركیا هەبوو. گروپی یەكەم بە گشتی پێكهاتبوو لە سێكولارەكانی لایەنگری ئاتاتورك، باوەڕیان وابوو توركیا چونە ناو یەكێتی ئەوروپا بە سەرەكیترین پرۆژەی خۆی دابنێت، بەڵام دەربازبوون بۆ ناو یەكێتی ئەوروپا نابێت ببێتە هۆكاری پارچەبوونی خاكی توركیا و مەترسی دروستبوونی دەوڵەتی كوردی لە خاكی توركیادا. گروپی دووەم بەشێك لە ژەنڕالە خانەنشینكراوەكان و نەتەوەپەرستەكان لەسەر ئەو باوەڕە بوون، یەكێتی ئەوروپا خوازیاری وەرگرتنی توركیایەكی لاواز نییە و ئەو وڵاتە دەبێت بە نزیكایەتیكردنی لەگەڵ وڵاتانی ئاسیایی و دانانی سیاسەتێكی چەند ناوچەیی، یەكێتی ئەوروپا بۆ وەرگرتنی ئەندامێتی توركیا لە ژێر گوشار دابنێت، مەرجەكانی توركیا قبوڵ بكات. هەرچەندە ئارمانجی هەر دوو گروپ ئەوەیە سیاسەتی دەرەوەی توركیا بۆ چونە ناو یەكێتی ئەوروپا و ئەوروپاییبوون لەسەر بنەمای بۆچوونەكانی مستەفا كەمال دەزانی، بەڵام لە چونێتی و رێگای كەوتنە ناو یەكێتی ئەوروپا كێشەیان هەبوو. هەر دوو گروپ دژی دانی ئیمتیازی تایبەت بە یەكێتی ئەوروپا بوون، بە تایبەتی لە مەسەلەی گرنگی كورد. بە سەركەوتنی ئاكەپە رێگەی سێهەم یان شێوازی نوێ ناسین بە بیرۆكەكانی داود ئۆغلۆ هاتە بەر گفتوگۆكردن. ئەو لەسەر ئەو باوەڕەیە كە هەر دوو بۆچونی سەرەوە روانگەیەكی نەگۆڕیان سەبارەت بە سیاسەتی دەرەوەی توركیا هەیە، لە كاتێكدا كە ناوەڕۆكی سیاسەتی دەرەوە لە گەشەكردن و گۆڕان دایە و جیهانیبوون خێراتریشی كردووە. لە جیهانی ئێستادا كە بە خێرایی چەرخی گۆڕان هەموو شتێكی كردۆتە ئامانج، دانانی ئامانجێكی نەگۆڕ بۆ سیاسەتی دەرەوەی توركیا مومكن نییە. لەسەر ئەم بنەمایە، سیاسەتی دەرەوەی توركیا گرێدراوە بە هەوڵدان بۆ زیاتركردنی كاناڵەكان لە جیهاندا بە شێوازێكی جیاواز، هەڵەیە ئەگەر بڵێن توركیا لەو ناوچەیە خاوەنی كۆمەڵێك فاكتۆری نەگۆڕە و دەبێت هەموو كات بایەخی پێبدات. لە سەرەتای ساڵی (2004) پرۆژەی سەرەكی سیاسەتی دەرەوەی توركیا مەسەلەی قوبرس و یەكێتی ئەوروپا بوو، بەڵام لە نیوەی دووەمی هەر ئەو ساڵ مەسەلەی پرۆسەی ئازادی عێراق هاتە پێشەوە. بە بۆچوونی داود ئۆغلۆ، توركیا بە هۆی دیرۆكی و جوگرافیایی خاوەنی چەندین ناسنامەیە لە ناوچەكەدا و لە ئەنجامدا ناتوانن بە سیاسەتی ئینكاركردنی ئەو ناسنامانە لە سیاسەتی دەرەوەی سەركەوتوو بێت. توركیا لە لایەنی دیرۆكی – كەلتوری لەگەڵ ئێران، عەرەب، قەفقاز و بالكان گرێدراوە و لە كاتی ئیمپراتۆریای عوسمانیش گرنگیەكی تایبەتیان بە رۆژهەڵاتی ناوین داوە. لەبەر ئەم هۆكارە ناتوانین بێ بایەخدان بە ئەزمونی عوسمانی، سیاسەتی دەرەوەی توركیا سەركەوتوو بێ. لەبەر ئەوەی زیاتر باسی لەسەر ناسنامە و سیاسەتی دەرەوەی ئیمپراتۆریای عوسمانی كردوە، هەندێك لە رەخنەگرانی ناوخۆ و دەرەوەی توركیا، داود ئۆغلۆیان بە بڵاوكەرەوەی شێوازێك لە "عوسمانیچێتی نوێ" یان نوێكردنەوەی كاریگەری ئیمپراتۆری عوسمانی لە لایەن كۆماری توركیاوە ناساندوە. ئەو رەخنەگرانە لە بیرۆكەكانی داود ئۆغلۆ، ژئۆپۆلۆتێك بە گرنگتر لە كێشەی ناسنامە دادەنێین، لە كاتێكدا بە بۆچوونی ئەو سەرەتا دەبێت ناسنامەی توركیا هەبێت و تێگەیشتن لە ژئۆپۆلۆتێكیش گرێدراوی بە چونێتی پێناسەكردنی ناسنامەی نەتەوەیی توركیایە. بایەخدانی توركیا بە جیهانی توركزمان دوای روخانی سۆڤیەت ریشەی لە گۆڕانكارییەكاندا هەبوو لە پێناسەكردنی ناسنامەی نەتەوەیی توركیا كە تەركیزی زیاتر لەسەر نەژادی توركیا لە ناسنامەی نەتەوەیی توركیادا هەبوو. پێدەچێت داود ئۆغلۆ ئەم شێوازە بیركردنەوە بۆ ناسنامەی نەتەوەیی توركیا (رۆژئاوایی یان توركبوون) رەت دەكاتەوە و لە جیاتی ئەو باوەڕی بە بوونی شێوەیەكی چەند كولتوری یان بە وتەی رۆژئاوا (Multiculturalism) هەیە، كە لە چاوی راگەیاندنەكانی رۆژئاوا، بیرۆكەیەكی پۆست مۆدێرنە، بەڵام لە هەمانكاتدا گەڕانەوەیە بۆ سونەتی عوسمانی. یا پێكەوەژیانی ناسنامە جیاوازەكان لەگەڵ یەكتردا و رەنگدانەوەی ئەو كردەوەیە لە سیاسەتی دەرەوەی عوسمانیدا. سیاسەتی پارتی داد و گەشەپێدان لە مەڕ مەسەلەی كورد ناسراوە بە پرۆژەی كرانەوە بە رووی كورد لە ناوەڕۆكدا بەردەوامی ئەو كردەوەیە كە بە ناسنامەی نەتەوەیی توركیا ناسراوە. لێرەدا داود ئۆغلۆ و هاوبیرەكانی ئەو لە پارتی داد و گەشەپێدان، لە جیاتی چاولێكەری لە قاموسی سەردەمی عوسمانی، لە هزرە گرێدراوەكانی بە دیموكراسی بۆ سەلماندنی كردەوەی خۆیان كەڵك وەردەگرن كە شێوازێكە لە بە كارهێنانی زمانی رۆژانە. لەبەر ئەوەی كە توركیا تەنیا ناسنامەی تایبەت بە یەك ناوچەی نییە و نابێ سیاسەتی دەرەوەی خۆی تەنیا بە یەكێتی ئەوروپا گرێبدات، بەڵكو دەبێت بتوانێت هاوكات لەگەڵ هەموو ناوچەكانی گرنگ لە چوارچێوەی خۆی دانوستاندن بكات و بەشداری تێدا هەبێت لە رێگای پەرەپێدانی توركیا و بوونی ئەو بە ئەكتەرێكی كاریگەری جیهانی لە (20) ساڵی داهاتوو برەخسێنێت، بەڵام پەرەپێدانی قوڵایی ستراتیژی توركیا لە ناوچەكانی دەوروبەری خۆی، كاتێك دەكرێت كە ئەو وڵاتە لەگەڵ دراوسێكانی خۆی كێشەیەكی نەبێت. بۆیە توركیا دەبێت بۆ چارەسەری كێشەی خۆی لەگەڵ دراوسێكانی هەنگاو هەڵبگرێ، سیاسەتێك كە داود ئۆغلۆ بە سیاسەتی سفركردنی كێشەكانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ ناو دەبات. لایەنێكی دیكەی ئەو مەسەلەیە، ئەو راستییەیە كە توركیا ئەوەندە بەهێز نییە كە پشت لە ناوچەیەكی ستراتیژیكی وەك رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكات. بە شێوەیەكی گشتی هزرەكانی داود ئۆغلۆ دەتوانین گرێدراو بە كەڵك وەرگرتن لە هەموو دەرفەتەكان و دووركەوتنەوە لە هەڕەشەكان بە شێوەیەك ژئۆپۆلەتیكی توركیا بڕیاری سیاسەتێكی بەو شێوەیە بە پێویست دەزانێت. ئەزموونی چەند دەیەی رابردوو ئەوەمان نیشان دەدات كە تێڕوانینی توركیا بۆ دراوسێكانی و پێناسەكردنی ئەوان وەك هەڕەشەیەك بۆ پاراستنی نەتەوەیی ئەو وڵاتە، لە كردەوە بۆتە هۆی ناكۆكی، نەك چارەسەری كێشەكانی توركیا لەگەڵ دراوسێكانی خۆی.