|
سڤیل:
مەریوان عومەر
443 ویستگەی ئەتۆمی لەجیهاندا هەن و چاوەڕوان
دەكرێ لە 15 ساڵی داهاتوودا ژمارەیان ببێ بە
دووهێندە
لەكاتی روودانی بەڵا و كارەساتی سروشتی یا
مرۆڤكرد و پشێوی و نەمانی یاسا، هەمیشە مەیل و
حەزی خۆڕسكی مرۆڤ بە هەردوو رووی ئەرێنی و
نەرێنیدا دەردەكەوێت، لەهاوسۆزی و هاوكاری و
یارمەتی مرۆیی، یا تاڵان و بڕۆ و راوڕووت.
پێدەچێت كۆمەككردن و هاوكاریی خەسڵەتێكی
كۆمەڵایەتیانەی بەهێزی یابانیەكان بێت، ئەمەش
دوای ئەو كارەساتە سروشتیە كاولكارە دەركەوت،
كە پانتاییەكی بەرفرەوانی باكووری رۆژهەڵاتی
وڵاتەكەی گرتەوە و لەماوەی كورتدا
وێرانكارییەكی لێكەوتەوە، وای بەسەر ئەم وڵاتە
هێنا، وەك ئەوەی كە تازە لە وێرانكاریی
جەنگێكی كاولكارتر لەجەنگی دووەمی جیهانی
دەرچووبێت.
ئەم هاوسۆزی و هاوكارییەی لەنێو یابانیەكاندا
هەیە، زۆر زیاتر لەهێزی تەكنەلۆجی ئەم وڵاتە
سەرنجڕاكێشە و جێگای سەرسوڕمانە. هەر زوو دوای
ئەم كارەساتە كۆگا و فرۆشگاكان نرخی شمەك و
كاڵاكانیان دابەزاند و هەندێ خۆراك و
خواردنیان بێ بەرامبەر دابەش كرد. لەهەموو
ئەمانەش سەرنجڕاكێشتر، نەبوونی كاری دزی و
تاڵان وراوڕووتیە.
"ئاید ویست" لەرۆژنامەی "دەیلی تەلەگراف" باس
لەوە دەكات، كە ئەم دیاردەیە لە كەلتوور و
شارستانیەتی مرۆڤایەتیدا شتێكی باو نیە،
بەدووریشی دەزانێت دۆخێكی لەم شێوەیە لە
بەریتانیا (بۆ نمونە) بێتە كایەوە. "ویست"
لافاوەكانی ساڵی 2007ی رۆژئاوای بەریتانیا و
زەویلەرزەكەی ساڵی رابردووی وڵاتی "چیلی" و
گەردەلولی "كاترینا" لەشاری "نیو ئۆرلیانز"ی
ئەمریكا بە نمونە باس دەكات، كە چۆن دزی و
تاڵان و راوڕووت لەو كاتانەدا ئەنجام درا.
دوای ئەو زەوی لەرزەیەی هەینی رابردوو (11/3)
بەهێزی 9 نمرەی پێوەری رێكختەر یابانی هەژاند
و بەهۆی كارەساتی سونامیەوە رووبەرێكی
بەرفرەوانی باكووری رۆژهەڵاتی ئەو وڵاتە كەوتە
ژێر شەپۆلی بەتەوژمی ئاوی ئۆقیانوسی ئارام،
هەرە گەورەترین كارەسات كە ترسی لای وڵاتانی
جیهان و بەتایبەت وڵاتە نزیكەكانی ناوچەكە و
ئەوانەی كەناریان بەسەر ئەو ئۆقیانوسەوە هەیە،
دروست كردوە، تەقینەوەی ویستگەی ئەتۆمی
"فۆكۆشیما"یە (250 كیلۆمەتر لە باكووری
رۆژهەڵاتی تۆكیو)، كە تا ئێستا چوار لە
دامەزراوەكانی تەقیونەتەوە و مەترسیش دەكرێت
ئەو تیشكە ئەتۆمیانەی لێی دەكەوێتەوە ژینگەی
ناوچەكە پیس بكات و كاریگەری خراپ و كوشندە
لەسەر تەندروستی مرۆڤایەتی بەگشتی جێبهێڵێت.
زاناكان ئاماژە بەوە دەكەن، كە دوای تەقینەوەی
ویستگە ئەتۆمیەكە، بڵاوبوونەوەی تیشكی ئەتۆمی
لەو ناوچانەدا تێبینی كراوە، بەتایبەت لە
رەگەزی "سیزیۆم" و "یۆد" و "نایترۆجین" و
"ئارگۆن"، بەڵام هێشتا نەسەلمێندراوە كە تیشكی
"یۆرانیۆم" و "پلۆتۆنیۆم" بڵاوبووبێتەوە، كە
ترسناكترین جۆری ئەو تیشكانەن و بە سەرتاپای
جەستەی مرۆڤدا بڵاو دەبنەوە. تیشكی یۆدیش
گەورە و بچووك دوچاری شێرپەنجەی رژێنی دەرەقی
دەكات. زانایان پێشیان وایە تەنیا بە بەرگی
كانزایی چەسپاو لەحەوزی كۆنكریتی تۆكمەی
داخراودا دەتوانرێت رێگا لە بڵاوبوونەوەی ئەو
تیشكە ئەتۆمیانە بگیرێت.
زانا ئەمریكیەكان پێیان وایە لە بارودۆخێكی
ئاوهادا ئەستەمە بتوانرێت ئەو وێستە ئەتۆمیە
كۆنتڕۆڵ بكرێت و سیستەمی ساركردنەوەكەی چاك
بكرێتەوە. ئەو دزەكردن و بڵاوبوونەوەی تیشكە
ئەتۆمیانەش، رەنگە هەورێكی گەورەی تیشكی
ئەتۆمی بۆ دووری سەدان كیلۆمەتر بگوازێتەوە.
هێزە دەریایە ئەمریكییەكان لە ئۆقیانوسی
ئارامدا تێبینی بڵاوبوونەوەی ئەو تیشكانە و
دووچاربوونی چەند كارمەندێكی خۆیان بە ئاستێكی
نزمی ئەو تیشكانە كردوە، خەڵكانی دەوروبەری
ئەم ناوچانەش بەپەلە و شپرزەییەوە بەدوای
كڕینی و دەستخستنی كەرەسەتە و پێداویستی
خۆپاراستن لەو تیشكە ئەتۆمیانە و كڕینی
خۆراكیشەوەن، لەترسی ناچاربوونیان بە
مانەوەیان لە ماڵەكانیاندا بۆ ماوەیەكی درێژ.
ئێستا ئەو وڵاتانەی دوای یابان بەپلەی یەكەم
لەژێر هەڕەشەی ئەو تیشكە ئەتۆمیانەدان، چین و
هۆنگۆنگ و فلیپین و تایوان و چەند وڵاتێكی تری
ناوچەكەن. بەڵام شارەزایان پێیان وایە لەگەڵ
بڵاوبوونەوەی زیاتری تیشكەكان، چڕیەكەیان
كەمتر و مەترسیەكەشیان كەمتر دەبێتەوە،
بەجۆرێك لەهەر 100 كیلۆمەترێكدا تەنۆچكە
تیشكدەرەكان بەرێژەی بەشێك لەهەزار بۆ بەشێك
لە 10 هەزار كەم دەبێتەوە.
بەڵام ئەم كارەساتە ترسی خستۆتە دڵی زۆر
لەوڵاتانی ترەوە، كە لەبەرنامەیان دایە
پڕۆگرامە ئەتۆمیەكانیان گەشەپێبدەن. ترسی لای
دەسەڵاتدارانی هیند زیندوو كردەوە، كە
دەیانەویست ویستگەی ئەتۆمی تازە لەو ناوچە
كەناریانە دابمەزرێنن، كە دەكەونە سەر هێڵی
جیهانی بومەلەرزەوە، هەرچەندە ئەم وڵاتە خاوەن
20 ویستگەی ئەتۆمیە، كە ئێستا لەكاردان و
پێویستی زۆر زیاتریشی بەوزە هەیە، وەك سەرۆكی
لێژنەی وزەی ئەتۆمی هیندی "سریكومار بانیرجی"
دەڵێ "وڵاتەكەمان زۆر تیونیە بۆ بەدەستهێنانی
وزە، نزیكەی 40%ی خەڵكی هیندستان كە ژمارەیان
1.2 ملیار كەسە، بەشێوەیەكی رێكوپێك كارەبایان
نیە". هەروەها وڵاتی چینیش گەورەترین پلانی بۆ
بەرفرەوانكردنی ویستگە ئەتۆمییەكانی
بەرهەمهێنەری وزەی هەیە، لە ئێستادا خاوەن 11
ویستگەی ئەتۆمیە و بەنیازە 10ی تریش لەماوەی
10 ساڵدا دابمەزرێنێت.
شارەزایانیش پێیان وایە بەهۆی تموحی زۆر لە
وڵاتان بۆ دەسكەوتنی وزە بە نرخێكی كەمتر و
ترسیان لە بەرزبوونەوەی زیاتری سوتەمەنی و
سەرچاوەكانی تری وزە، رەنگە لەماوەی پازدە
ساڵی داهاتوودا ژمارەی ویستگە ئەتۆمییەكانی
جیهان (كە ئێستا 443 وێستگەن) بۆ دووهێندە
بەرز ببێتەوە.
وڵاتە ئەوروپیە خاوەن دامەزراوە ئەتۆمیەكانیش
ناچاربوون چاو بەم شێواە ترسناكەی
بەرهەمهێنانی وزەدا بگێڕنەوە. زۆر لەوڵاتە
ئەوروپیەكان رێوشوێنی چاودێری و سەلامەتی
وێستگە ئەتۆمییەكانیان زیاتر و چڕتر كردۆتەوە.
سویسرا تەواوی پڕۆژەی تازەكرنەوەی وێستگە
ئەتۆمیەكانی وەستاند. ئەم بارودۆخەی یابان لە
ئەڵمانیا و فەرەنسا و ئەمریكاش خەڵكێكی زۆر و
ژمارەیەك لە پەرلەمانتارانیشی هاندا، داوای
هەڵپەساردنی پڕۆژەی گەشەپێدانی وزەی ئەتۆمی لە
وڵاتەكانیان بكەن. |
