سڤیل: مەریوان عومەر

بە راگەیاندنی كوشتنی "ئوسامە بن لادن"ی سەركردەی رێكخراوی ئەلقاعیدە لەلایەن"باراك ئۆباما"ی سەرۆكی ئەمریكا، لەنزیك "ئیسلام ئاباد"ی پایتەختی پاكستان لەپڕۆسەیەكی كۆماندۆی هێزەكانی ئەمریكادا، كۆتایی بەگەورەترین پڕۆسەی راوەدونان هێنرا بەدرێژایی مێژووی هاوچەرخ، كە ماوەی 10 ساڵ بوو بەزیندوویی یا مردوویی لەلایەن هێزەكانی ئەمریكاوە داواكراو بوو و بڕی 25 ملیۆن دۆلار وەك پاداشت بۆ دەسكەوتنی هەر زانیاریەك لەبارەیەوە تەرخان كرابوو، بەهۆی تۆمەتباربوونی بەئەنجامدانی چەندین كاری تیرۆریستی، هەرە دیارترینیان رووداوەكانی 11ی سێپتەمبەری 2011 بوو، كە زیاتر لە 3 هەزار كوژراوی لێكەوتەوە.
ژیانی بنلادن و كەسایەتیە دەگمەنەكەی، چیرۆكی سەرنجڕاكێشی لاوێكە، كە لەخانەوادەیەكی دەوڵەمەند لەدایك دەبێ و بڕیار دەدات دەستبەرداری هەموو نازونیعمەت و چێژ و خۆشیەكانی دونیا بێت، هەوڵی دروستكردنی رێكخراوێكی ئیسلامی بەناوی "ئەلقاعیدە" دەدات، كە سەرەتا تەنیا رێكخراوێكی سادەی جیهادی بوو و ژمارەیەك كاری تیرۆریستی ئەنجامدا و پاشان بوو بەقوتابخانەیەكی فیكری و ئایدیۆلۆجیای توندڕەوی لەجیهاندا بڵاودەكردەوە و بوو بەگەورەترین رێكخستنی چەكداری تیرۆریستی لەسەرتاسەری جیهاندا.
ئوسامەی كوڕی موحەمەد عەوز لەساڵی 1957 لە "ریاز"ی پایتەختی سعودیە لەباوكێكی بەڕەچەڵەك یەمەنی و دایكێكی بەڕەچەڵەك سوری لەدایكبووە. باوكی ئوسامە زیاتر لەژنێكی هێناوە و ئەو 17مین منداڵی بنەماڵەكەیەتی، كە ژمارەكەیان (50) كەسن. ئوسامە خۆشی 5 ژنی هێناوە و 23 منداڵی هەیە، بڕە سامانەكەشی لەمیراتی باوكی بەبڕی 300 ملیۆن دۆلار مەزەندە دەكرا. ساڵی 1979 بەكالۆریۆسی لەكارگێڕی لەزانكۆی "شا عەبدولعەزیز" لە جەددە بەدەست هێناوە، دوای هەڵگرتنی فیكری جیهادی خانەوادەكەی خۆیان لێبەری كرد و ساڵی 1994یش رەگەزنامەی سعودی لێسەندرایەوە.
جیهادیەكان بەكەسێكی ئاكارجوان و بەئەدەب و هێمن و بەخشندە لەگەڵ خەڵكی بێگانەدا وەسفیان دەكرد، تەنانەت كاتێك لەكاسێتە دەنگیەكانیشدا هەڕەشەی لەرۆژئاوا دەكرد، سەرەڕای ئەو وشە و هەڕەشە توندانەی دەیكرد، بەڵام بەدەنگێكی هاوسەنگ و هێمن و بێهەڵچوون دەردەكەوت. وێنەی بنلادن بەمەندیلێك و كراسێكی كورتی سپیەوە، كە چاكەتێكی سەربازی لەسەرەوە لەبەردەكرد، بەریشە درێژەكەیەوە، ببوو بەوێنەیەكی ئاشنا لای دەزگاكانی راگەیاندن و لای جیهان بەگشتی. "ئێف بی ئای" ئەمریكیش بەر لەكوشتنی وەسفی بنلادنی كردوە بە كەسێكی باڵابەرز لەنێوان (193-198)سم، بە كێشی 75 كیلۆگرامەوە، كەسێكی زۆرلاواز، لەكاتی رۆشتنی گۆچانێكی درێژی بەدەستەوەیە و هیچ كاتێكیش عەگال لەسەر ناگات.
سەرەتای پەیوەندی بنلادن بەكاری جیهادیەوە بۆ سەردەمی داگیركردنی ئەفغانستان لەلایەن سۆڤیەتەوە لەساڵی 1979 دەستی پێكرد. ئەوكات بنلادن خوێندنەكەی تەواوكردبوو و لەخوێندنەوەی فیكری ئیسلامی جیهادیدا قوڵ ببووەوە، ئینجا روویكردە ناوچەی "بیشاوەر" لە پاكستان و لەوێ چاوی بەسەركردە ئەفغانیەكانی لەنمونەی "عەبد رەب ئەلڕەسول سەییاف" و "بورهانەدین رەبانی" كەوت. كاتێكیش ساڵی 1982 بڕیاریدا بچێتە ئەفغانستان و جیهاد لەدژی سۆڤیەتدا بكات، بڕی 3 ملیار دۆلار هاوكاری و چەك و تفاقێكی زۆری لە "سی ئای ئەی"ەوە پێگەیشت.
بەر لە دە ساڵ لەپایتەختە توڕەكانی وڵاتانی عەرەبیەوە ئوسامە بن لادن وەك شێخێك و سەركردەیەك تەماشا دەكرا، پاشان ئەو پیاوە كە سوێندی لەسەر ئازادكردنی جیهانی عەرەبی خواردبوو، دوای كوژرانی كەوتە پەراوێزی ئەو شۆڕش و راپەڕینانەی جارێكی تر ناوچەكە بەجۆرێكی تر رێكدەخەنەوە. لەو چەند مانگەی رابردووشدا بینیمان كە بنلادن لەپایتەختە راپەڕیوە عەرەبیەكاندا هیچ باس و دەنگدانەوەیەكی نەبوو، جگە لەوەی لەدەمی قەزافی و موبارەكەوە بیستمان، كە دەیانەویست ئەلقاعیدە وەك هەڕەشەیەك نیشان بدەن و بۆ دەستگرتن بەدەستەڵاتەوە بەكاری بهێنن. ئەوەی لەم چەند مانگەی رابردوودا روویدا، گۆشەگیریی و شكستی ئەلقاعیدەی دەرخست، خەڵكی ناڕازی و خۆنیشاندەر لەتونس وێنای بنلادنیان بەرز نەكردەوە، هەروەك لەمەیدانی تەحریری قاهیرەشدا دەنگ و رەنگی نەبوو، خۆنیشاندەرانی یەمەن و لیبیاش بەهیچ شێوەیەك ناوی ناهێنن، ئەمە دەریشیخست شۆڕش و خۆنیشاندانەكان لەفەرهەنگێكی تری جیاواز لەفەرهەنگی ئەلقاعیدەوە هاتوون، داخوازیەكانیشان لەهی ئەلقاعیدە جیاوازن.
رۆژنامەی "فیگارۆ"ی فەرەنسی راپۆرتێكی لەبارەی پڕۆسەی تیرۆركردنی بنلادن بڵاوكردۆتەوە، تێیدا باس لەوە دەكات لەوەتەی مانگی ئابی ساڵی 2010وە هەواڵگری ئەمریكا لەنزیك شوێنی مانەوەی بنلادن جێگیر بووە. بەپێی ئەم راپۆرتە باراك ئۆباما لە 14ی مانگی نیسانەوە 5 جار لەگەڵ راوێژكارە نزیكەكانی كۆبۆتەوە، بۆ گفتوگۆكردن لەبارەی پلانی چۆنیەتی دەسگیركردنی بنلادن. ئەو هێزانەی ئەمریكا لەشەوی هەینی رابردوو لەلایەن سەرۆك ئۆباماوە گڵۆپی سەوزیان بۆ هەڵكرا و هەڵیانكوتایە سەر شوێنی حەوانەوەی بنلادن و لەكاتی بەرگری و بەرنگاربوونەوەدا كوشتوویانە.
سەبارەت چۆنیەتی دەسكەوتنی سەرەداوی شوێنی حەوانەوەی بنلادن، راپۆرتەكە نوسیویەتی، كە بنلادن بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ یاریدەدەرەكانی پشتی بەنێردراوێكی خۆی بەستووە و متمانەیەكی كوێرانەی پێی بووە. ئەمریكاش توانیبووی ناوی نهێنی ئەو نێردراوەی بنلادن لەیەكێك لەزیندانیەكانی گوانتانامۆ وەربگرێت و ئەوكات زانیان ئەم كەسە نێردراوەی بنلادن، كە جێگای متمانەی رەهایەتی، سەرەداوی دۆزینەوەی بنلادنە. بەم شێوەیە ئەم ئەركە بۆ هەواڵگری ئەمریكا بەتەواوی توانای خۆیەوە ماوەی 4 ساڵی خایاند تا ناوی راستەقینەی ئەو كەسە متمانەپێكراوەی بنلادنی زانی، دوو ساڵ زیاتریشی پێچوو تا زانیان كە بنلادن لەپاكستانە.
زۆركەس پێیان وایە كوژرانی بنلادن، كە بەرپرسیاریەتێكی گەورەی هەردوو جەنگی ئەفغانستان و عێراقی بەردەكەوێت و هۆكارێكیش بووە بۆ دەستێوەردانی قوڵی ئەمریكی لەباكووری ئەفریقیا و یەمەن و عێراق، تەنیا كۆتایی زەمەن و سەردەمێكە، بۆ زۆر لەخەڵكی جیهانی عەرەبیش، كە لاوانی خوار تەمەنی 30 ساڵی 60%ی كۆمەڵگاكانیان پێكدەهێنن، رووداوەكانی 11ی سێپتەمبەر لەتەنیا یادگارییەكی سەردەمی منداڵی زیاتر نیە.
كاردانەوەكان لەبەرامبەر كوژرانی بنلادن جیاواز بوون، لەكاتێكدا ئیسلامیە پارێزگارەكان زۆر پێی نیگەران بوون، موسوڵمانە شیعەكان زۆر پێی خۆشحاڵ بوون، كە قوربانی زۆر لەقەسابخانە و كارە تیرۆیستیانەكانی ئەلقاعیدە بوونە. دوای راگەیاندنی كوژرانیشی لەلایەن ئۆباماوە، خەڵكی ئەمریكا بۆ ئاهەنگێڕان رژانە سەرجادەكان و وڵاتانی جیهانیش كاردانەوەی جۆراوجۆریان لەبارەی كوژرانی سەركردەی گەورەترین رێكخراوی تیرۆریستی لەجیهاندا هەبوو. سەبارەت بەتەرمەكەشی، بەرپرسێكی وەزارەتی بەرگری ئەمریكا رایگەیاند، كە تەرمەكەی بەگوێرەی شەریعەتی ئیسلامی لەسەر كەشتی فڕۆكەهەڵگری ئەمریكی (فینسن) لەدەریای عەرەبدا نێژراوە، بەهۆی ئەوەی هیچ وڵاتێك ئامادە نەبووە پێشوازی لەتەرمەكەی بكات و نەتوانراوە لەوشكانیدا بنێژرێت. ئەو سەرچاوەیە وتیشی "كاتێك ناتوانرێت تەرمێك لەوشكانی بنێژرێت، بەپێی شەریعەتی ئیسلامی دەبێ لەماوەی 24 كاتژمێردا بنێژرێت. لەسەر پشتی كەشتی فینسن رێورەسمی ئاینی بۆ رێكخراوە، شۆردراوە و لەكفنەوە پێچراوە، خراوەتە نێو كیسێكەوە، ئینجا خراوەتە نێو دەریاوە".
بەڵام شارەزایان پێیان وایە ناشتنی بنلادن لەدەریادا مەرامی سیاسی لەدواوە بووە و گرنگی زۆری بۆ ئەمریكا هەیە، چونكە ئەمریكا باش دەزانێت گەر رێگا بەرێورەسمی ناشتن و پرسەكەی بدات، چ كاردانەوەیەكی لەجیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا دەبێت. جگە لەوەش ئەمریكا نایەوێت رایبگەیەنێت، كە لەشوێنێكی نادیاری وشكانیدا ناشتویەتی، لەترسی ئەوەی لایەنگرەكانی كردەی رفاندن و بەبارمتەگرتنی خەڵك ئەنجام نەدەن و لەبەرامبەریدا داوای تەرمی بنلادن بكەنەوە، كە ئەمە ئەگەرێكی بەهێزە، لەوكاتەشدا رەنگە ناشتنی بنلادن لەشوێنێك گۆڕەكەی بكاتە مەزارگەیەك بۆ لایەنگرەكانی، بەڵام ئەمەی دواییان ئەگەرێكی لاوازە، چونكە بنلادن و زۆرینەی لایەنگرەكانی باوەڕێكی سەلەفیان هەیە و دروستكردنی بینا لەسەر گۆڕ و سەردانیكردنی بە گوناهی گەورە دەزانن.