|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
وێنەی خۆنیشاندان و ناڕەزاییە جەماوەرییەكانی
تونس و میسر گەیشتە ئەوروپا و ئەمریكا و
ئومێدی خستە دڵی خەڵكێكی زۆریانەوە، كە دواجار
دیموكراتیەت گەیشتە جیهانی عەرەبی. لەدەیەكانی
پێشوودا چەند سیستەمێكی دیموكراتی لەوڵاتانی
ئەمریكای باشوور هاتنەكایەوە، بەتایبەت لەو
وڵاتانەی سەر بەبلۆكی سۆڤیەت بوون.
كەشوهەوای سەرەتای ئەم چاخە تازەیە بەم جۆرە
بوو، كە فەرمانڕەوایەتی مەدەنی شوێنی پۆلیسی
نهێنی و سوپای گرتەوە، سیستەمی سەركوتكردن
بەچەمكی رێزگرتن لەمافی مرۆڤ گۆڕدرا. مانشێتە
سەرەكییەكانی رۆژنامەكان باسیان لە "بەهاری
عەرەبی" دەكرد، وەك ئاماژەیەك بۆ دەسپێكی
قۆناغێكی تازە و ئایندەیەكی ئومێدبەخش.
بۆ ئیسرائیل ئەو ئاڕاستە تازەیە لەرۆژهەڵاتی
ناوەڕاستدا مەسەلەیەكی چارەنوسسازە، گەر ئەمە
راستەقینە و حەقیقەت بێت، كە جیهانی عەرەبی
بەرەو دیموكراتیەت بڕوات، ئەوا مەترسی ئەو
هەڕەشە تەقلیدیانەی لەسەری هەبوون كەم
دەبنەوە.
یەكێك لەو تەحەدییە ستراتیجیانەی ئیسرائیل
لەوەتەی ساڵی 1948ەوە رووبەڕووی دەبێتەوە،
قەبارەی ئەو سوپا نیزامیانەیە كە وڵاتانی
عەرەبی هەیانبووە، بەرامبەر بەسوپای
ئیسرائیلی، كە زیاتر پشت بە تیمی یەدەگ
دەبەستێت. هۆكاری سەرەكیش بۆ بوونی ئەم قەبارە
گەورەیە لەسوپای نیزامی لەلایەن وڵاتانی
عەرەبیەوە، بۆ پێویستی پاراستنی سیستەمی
فەرمانڕەوایەتییەكانیان بووە، كە بتوانن
بەهۆیەوە گەلەكانیان سەركەوت بكەن. بەهۆی
ئەمەشەوە هەمیشە لەرووی چەندایەتی سوپاوە
ناهاوسەنگیەك هەبووە لەنێوان سوپای وڵاتانی
عەرەبی و ئیسرائیلدا بۆ بەرژەوەندی یەكەمیان.
بەم جۆرە رۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستی دیموكراتی كە
پەنا بۆ جەنگ نەبات و خەرجی كەمتر بۆ
بنیاتنانی سوپای سەربازی تەرخان بكرێت، دۆخێكە
لەگەڵ بەرژەوەندی ئیسرائیلدا دەگونجێت.
كاتێك سەرۆك ئۆباما حەفتەی رابردوو لەوەزارەتی
دەرەوە وتارێكی لەبارەی دانوستانی ئیسرائیلی
فەڵەستینی لەسەر بنەمای دانوستان و هێڵە
دیاریكراوەكانی ساڵی 1967 پێشكەش كرد، مەبەستی
سەرەكی لەشۆڕشە بەرپابووەكانی رۆژهەڵاتی
ناوەڕاست بوو، ئۆباما باسی لەنیاز و حەزی
ئەمریكا بۆ پشتیوانیكردن لەو هەنگاوە
مێژوویانە كرد.
بەدرێژایی چەندین دەیەی رابردوو سەركردەكانی
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەمیشە سكاڵا و رق و
توڕەیی جەماوەریان بەرامبەر بەرژێمەكانیان و
گوێنەدان بەداخوازیان و ئەنجامنەدانی چاكسازی
سیاسی، بەرەو رووی ئەمریكا و ئیسرائیل ئاڕاستە
كردووە و وەك سەرچاوەی سەرەكی قەیران و
كێشەكانیان وێنایان كردوون. بۆیە ئەمریكا و
ئیسرائیل وەك یەك بەرژەوەندیان لەسەركەوتنی
ئەم شۆڕشە عەرەبیانەدایە.
ئۆباما پێیوایە ئەو گۆڕانكاریانەی روودەدەن
چەندین ساڵ دەخایەنن، بەڵام هێشتا مەیلی
دیموكراتی لەو ناوچانە هەست پێدەكات، كە
لەتونس و میسرەوە دەستی پێكردووە و ناتوانرێت
بووەستێندرێت.
لەگەڵ ئەوەشدا ئێستا لەئەمریكا ئەو دەنگانە
بەرز دەبنەوە، كە گومانیان لە "بەهاری عەرەبی"
هەیە. رۆبەرت گەیتسی وەزیری بەرگری ئەمریكا
لەدیمانەیەكی (واشنتۆن پۆست) دەڵێ "دەبێ
بزانین دەرەنجامەكان لەسەرەتاوە بڕیاریان
لەسەر نادرێت، مەرجیش نییە هەموو شتێك
بەشێوەیەكی باش كۆتایی پێبێت. پێمانوایە
رێگامان لەتاریكی دایە و كەس نازانێت
دەرەنجامەكان چۆن دەبن". هەروەها رۆژنامە و
راگەیاندنە پێشڕەوەكانی ئەمریكا خەریكن پرسیار
لەبارەی مەیل و نیازی شۆڕشە عەرەبیەكان
دەوروژێنن. واشنتۆن پۆست لە 13ی ئایار
لەشیكردنەوەیەكدا بەناونیشانی "پاشەكشێەكی
ئومێدبڕ لەبەهاری عەرەبیدا" نوسیویەتی "كاتێك
بەهار دەبێتە هاوین، رووداوەكانی ناوچەكە
بەرەو ئاڕاستەیەكی تاریكتر و شەڕانگێزانەتر
پێچ دەكەنەوە، چانسی ئایندەیەكی باشتر هێشتا
جێگای دڵنیایی نییە. كەوتنی خێرای هەردوو
سەركردەی تونسی و میسری و گوازرانەوەی خێرای
دەسەڵات چەندین مانگی لەخوێنڕشتن و كاری
توندوتیژی لەسەرتاسەری جیهانی عەرەبیدا
لێكەوتۆتەوە. ئەمە دەریدەخات هێشتا دەسەڵات
بەدەست فەرمانڕەوا تاكڕەوەكانەوەیە دوای
چەندین نەوە لەدیكتاتۆریەت".
هەروەها (نیویۆرك تایمز) لە 22ی ئایار
لەراپۆرتێكی شیكاری لەژێر ناوی "ئومێدی
رابوونی عەرەبی لەژێر هەڕەشە دایە" باس لەوە
دەكات، كە چۆن ئەو ئیسلامیانەی پێگەیان لەچەقی
تونسدا هەیە، هەڕەشە لەهێزە سیاسییە
عەلمانیەكانی تر دەكەن، كە پێگە
جەماوەرییەكەیان لەناوچە كەناریەكان دایە.
بۆیە پێشبینی ئەوە دەكرێت، گەر ئیسلامیەكان
هەڵبژاردن ببەنەوە، رەنگە دیسان سوپا دەست
بەسەر دەسەڵاتدا بگرێتەوە.
لەمیسر هێشتا سوپا لەدەسەڵاتە. سەرەڕای ئەمەش
بارگرژی لەنێوان سیاسەتكارە موسوڵمانەكان و
كەمینەی قیبتیەكان لەزیادبوون دایە، دوای
ئەوەی چەند كڵێسایەكی قیبتیەكان پەلامار دران.
رژێمەكانی پێشووی جیهانی عەرەبی جیاوازی نێوان
گروپە ئیتنیكی و ئاینیەكانیان بۆ مانەوەیان
لەدەسەڵات بەكارهێناوە. ترسی درز و
جیابوونەوەی زیاتر لەنێوان ئەو گروپە ئاینی و
ئیتنیكیانە شوێنی ئەو ئومێدەی گرتەوە، كە
دیموكراتیەت یارمەتیدەر بێت بۆ یەكگرتنەوەی
پێكهاتەكانی جیهانی عەرەبی. بۆیە "بەهاری
عەرەبی" رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ناسەقامگیرتر
كردووە.
مەترسی هەرە گەورە لەسەر ئەم بەهاری عەرەبیە،
ئیخوانەكانن. لەدەسپێكی شۆڕشی میسریدا
ئیخوانەكان جێگای بایەخێكی ئەوتۆ نەبوون و
هێندە دیار و بەرچاو نەبوون. چاودێران پێیان
وابوو رەنگە بتوانن 20%ی كورسیەكانی پەرلەمان
بەدەست بهێنن، خۆشیان رایانگەیاندبوو، كە هیچ
پاڵێوراوێكیان بۆ پۆستی سەرۆكایەتی نابێت.
كەچی ئێستا ئیخوانەكان بانگەشەی ئەوە دەكەن،
كە دەتوانن 50%ی كورسیەكانی پەرلەمانی میسری
بەدەست بهێنن، لە ئێستاشەوە پاڵێوراویان بۆ
پۆستی سەرۆك هەیە.
لەلایەكی تریشەوە سەرۆك وەزیرانی ئەردەنی
"مەعروف بخیت" ئیخوانەكانی میسر و سوریای
تۆمەتبار كرد، بەهەوڵی دروستكردنی شەپۆلێكی
ناڕەزایی لە "عەممان" بەهاوكاری لەگەڵ لقی
ئەردەنی ئیخوانەكان.
لەگەڵ ئەوەشدا هەندێك كەس پێیانوایە لەرووی
كردەییەوە بەهاری عەرەبی بەسەركەوتووی كۆتایی
پێهاتووە و پێویستە ئیسرائیل مامەڵەی لەگەڵ
بكات. بەڵام ئەم نادڵنیاییە ستراتیجیەی
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست واقیعێكە وا لەئیسرائیل
دەكات، نەتوانێت دڵنیا بێت لەنێوان
دراوسێكانیدا دوای 10 ساڵی تر دەمێنێت یا
دووچاری چ گرفتێك دەبێت. ئاشكراشە كە ئەو
ریسكەی ئیسرائیل دەبێ بیكات كەم نییەو پێویستە
زیرەكانە مامەڵە بكات. چیتر مەسەلەكە رێباز و
رێچكەی "یا هەموو شتێك یا هیچ شتێك" نییە،
بەڵكو دەبێ ئیسرائیل پشتیوانی ئەم گۆڕانكاریە
دیموكراتیانەی جیهانی عەرەبی بكات، بەڵام دەبێ
دانیش بەو ئاماژە سەرەتاییانەدا بنێین، كە
بەڵگەن لەسەر ئەوەی ئاسمانی جیهانی عەرەبی لێڵ
و ناڕۆشن بووەو بەهاری عەرەبیش خەریكە
بەخێرایی دەبێ بەپایز.
قودسی عەرەبی
|
