|
 سڤیل:
د. رائد ئەلعەزاوی ــ ڤێتنام، تایبەت بە سڤیل
رێگای چوون بۆ ڤێتنام پڕ لەسیحر و جوانی و
ئەفسانە بوو، ئەو وڵاتەی دەكەوێتە باشووری
رۆژهەڵاتی ئاسیا و سەر كەنداوی "تۆنكین" و
دەریای "چین"، لەوپەڕی رۆژهەڵاتی نیمچەدوورگەی
هیندی چینی، لەباكووریەوە چین و
لەرۆژهەڵاتیەوە كەنداوی تۆنكین و
لەرۆژئاوایەوە زنجیرە چیاكانی "لاوس" هەن.
هەریەك لەشارەكانی ڤێتنام بە "هانۆی"
پایتەختەكەشیەوە، نهێنیەكی تایبەتی ئەو سیحر و
جوانیەی هەیانە لەخۆدەگرن. گۆڤاری (سڤیل)
گەشتێك بەنێو ئەم وڵاتی سیحر و جوانیەدا
دەكات.
هەریەك لەدیمەنە سەرنجڕاكێشەكانی ئەم وڵاتە
وەك یەكێك لەتابڵۆ ئەفسوناویەكانی "الف لیلە
ولیلە" دێنەبەرچاو، بەڵام بەو جیاوازیەوە كە
ئەم دیمەنانە راستەقینەن. لەنێو كەنداوی
"هالونگ"دا چەندین دوورگەی بچووك بچووك و
تاشەبەردی گەورە لەنێو ئاودا قوت بوونەتەوە،
كە ژمارەیان بەهەزارانن، دیمەنێكی ئێجگار
قەشەنگیان بەو ناوچانە بەخشیوە.
بەیاوەری پارێزگاری كەرتی "كوانج" بەڕێز "یۆنگ
تانوو" گەشتێكمان بەو كەنداوە قەشەنگەدا كرد،
ئەو بۆ سڤیل گوتی "ئەم شوێنە سەرنجڕاكێشە
دەكەوێتە كەرتی (كوانگ)ی باكووری ڤێتنامەوە،
رووبەرەكەی 1.553 كیلۆمەتر دووجایە و 1960
دوورگەی بچووك و سەرسوڕهێنەر لەخۆ دەگرێت، كە
بەشێوەیەكی رێك بەسەر كەنداوەكەدا دابەش
نەبوونە، بەڵكو نزیكەی 775 دانەیان دەكەونە
چەقی كەنداوەكەوە، تەنیا لە 334 كلیۆمەتر
دووجادا".
تۆنگ تانوو بۆی باسكردین، كە خەڵكی ئەم
ناوچانە ئەفسانەیەك دەگێڕنەوە، گوایە كاتێك
چینیەكان هاتوون ڤێتنام داگیر بكەن،
ئیمبراتۆری ڤێتنامی "جاد" ئەژدیهایەكی ناردوە
بۆ یارمەتیدانی ڤێتنامیەكان دژ بەچینیەكان، كە
بەفووكردنی ئاگرینی چەندین تاشەبەردی گەورەی
لەنێو ئاو و لەبەردەمی چینیەكاندا دروست
كردوە، كە نەتوانن بێنە پێشەوە. بەڵام لەرووی
لێكدانەوەی زانستیەوە دەگوترێ ئەم دوورگە
بەردینانە لەئەنجامی دیاردەی "كارست" دروست
بوونە، بەكاریگەری گۆڕانكاری جیۆلۆجی جیاواز
لەماوەی 500 ملیۆن ساڵدا، بەڵام ئەوەی جێگای
سەرسوڕمانە، زۆر لەم دوورگە بەردینانە لەدیوی
ناوەوەیان كلۆرن و چەندین ئەشكەوتیان تێدایە،
كە بوونەتە ناوچەی گەشتیاری.
پارێزگار "یونگ" زیاتر وتی "ئەمە تاكە
تایبەتمەندی ئەم دوورگەیە نیە، بەڵكو (هالونگ)
نیشتیمانی 14 جۆر لەگوڵ و 60 جۆر ئاژەڵی
دەگمەنە، بۆیە لەبەر ئەم تایبەتەمەندیە
جوگرافی و زیندەوەرییە، یونسكۆ خستویەتیە
لیستی شوێنە كەلەپورییە جیهانیەكان. هەروەك
ئەم ناوچەیە كەشوهەوایەكی نایابیشی هەیە،
بەردەوام پلەی گەرما تێیدا لەنێوان 15-25
دایە، بۆیە بۆتە یەكێك لەناوچە هەرە
گەشتیارییەكانی جیهان".
بەرەو "هانۆی" پایتەخت بەڕێكەوتین، لەوێ
چاومان بەدكتۆرە "یانیا شوو یوشنو" مامۆستای
مێژوو لەزانكۆی هانۆی نیشتیمانی كەوت. ئەو بۆ
(سڤیل) وتی "ئێمە لەگەڵ گەلی كورددا
ئەزموونێكی هاوبەشمان لەخەبات و تێكۆشاندا
هەیە. ئێمەش وەك گەلی كورد تاڵاوی كۆمەڵكوژی و
برسیەتی و كۆچپێكردن و جەنگ و داگیركاریمان
بینیوە. لەوكاتەوەی فەرەنسیەكان هاتن، پاشان
یابانیەكان لەساڵی 1941 ئەم ناوچانەیان
داگیركرد، سامانی سروشتی وڵاتەكانیان دەبردین.
بزووتنەوەی رزگاریخوازی دژ بەفەرەنسیەكان و
یابانیەكان لەساڵی 1941 دەستی پێكرد. ئێمە
پەیوندیمان لەگەڵ مەلا مستەفای بارزانیدا
هەبووە، ئەو پیاوەی ئەوكات سیمبولی
رزگاریخوازی بوو لەجیهانی سێیەمدا، شۆڕشگێڕانی
ڤێتنام رووحی شۆڕشگێڕییان لەشۆڕشگێڕانی
كوردەوە وەردەگرت".
دكتۆر یانیا سەبارەت بەمەرگەساتی ڤێتنامیەكان
بۆ (سڤیل) وتی "نزیكەی 2 ملیۆن ڤێتنامی (10%ی
دانیشتوان) لەساڵی 1944 لەبرسیەتیدا مردن.
ساڵی 1945 دوای جەنگی جیهانی دووەم و شكستی
یابانیەكان، هێزەكانی "ڤیت مین" دەستیان بەسەر
(هانۆی)دا گرت و سەربەخۆیی ڤێتنامیان
راگەیاند. پاشان جەنگی رزگاری دژ بە
فەرەنسیەكان تاساڵی 1954 درێژەی كێشا. ئەوكات
كە دەسەڵاتی كۆڵۆنیالی لەناوچەكە هەڵوەشایەوە،
بەپێی رێكەوتننامەی جنێڤ 1954 ڤێتنام دابەشبوو
بۆ دوو دەوڵەتی ڤێتنامی باكوور (ڤێتنامی
دیموكراتی میللی، هەرێمەكەی هۆشی منە) و
ڤێتنامی باشوور (هەرێمەكە ئیمبراتۆر باو دای).
پاشان سۆڤیەت و چین هاوكاری ڤێتنامی باكوریان
كرد، ئەمریكاش هاوكاری ڤێتنامی باشووری دەكرد،
بەم جۆرە جەنگی ڤێتنام ئەم وڵاتەی كردە
مەیدانی ململانێی هێزە شیوعی و
سەرمایەدارەكان، ڤێتنامیەكان باجی ئەم
جەنگەیاندا، كە تێیدا ئەمریكیكان دۆڕان و
ناچار بوون لەساڵی 1973 لەشاری (سایگۆن)ی
پایتەختی ڤێتنامی باشوور پاشەكشە بكەن، ئەوكات
فیت كۆنگەكان دەستیان بەسەردا گرت".
لەگەڵ زەحمەتی ژیان لەوێدا، بەڵام ڤێتنامیەكان
خەڵكێكی دڵ و دەروون باشن. شەقامەكانی هانۆی
لێوانلێون لە مۆتۆڕسكیل، كە سەرەكیترین ئامێری
گواستنەوەی خەڵكە لەو شارەدا. دانیشتوانی
ڤێتنام نزیكەی 86 ملیۆن كەسن و 60%یان گەنجن و
تەمەنیان لە 30 ساڵ كەمترە. زمانی فەرمی لەم
وڵاتەدا زمانی ڤێتنامیە، كە بەپیتی لاتینی
دەنوسرێت، لەگەڵ چەند ئاماژەیەكی دەنگی زیادە
بۆ هەندێك دەنگ لەزمانی ڤێتنامیدا. برنج بەشی
سەرەكی خۆراكی ئەوان پێك دەهێنێت. ئەم وڵاتە
لەساڵی 1986ەوە پێشكەوتنێكی تەكنەلۆجی گەورەی
بەخۆیەوە بینیوە و لەهەموو ئاستەكاندا گەشەی
كردوە، حكومەت لەهەموو لایەنێكەوە دەستی
بەپرۆسەیەكی بەرفرەوانی نوێكردنەوە كردوە،
لەگەڵ پێدانی ئەولەویەت بەچاكسازی ئابووریی
لەپێناو هێنانەكایەی وڵاتێكی پڕ لەكەرت و
بازاڕی جۆراوجۆر، كە حكومەت رێكی بخات،
لەهەمان كاتدا تازەبوونەوە سیستەمی یاسایی و
حزب و دەوڵەت و پێكهاتەی دەسەڵاتیشی گرتۆتەوە.
|
