سڤیل: مەریوان عومەر

تــوركیــا بە دوایین هەڵـــوێستەكـــــــانی ئیسرائیلی توشی شۆك كردوە

ئیسرائیلییەكان لەو هێرش و تانەگرتنە بەردەوامەی ئەم دواییانەی توركیا بەرامبەر ئیسرائیل دووچاری سەرسوڕمان بوونە. ئەوان باوەڕ ناكەن، كە توركیا بە هۆی هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر كەرتی غەززە ئەو هەڵوێستە دوژمنكارانەیان بەرامبەر دەرببڕێت، چونكە پێشتر كە ئیسرائیل هێرشی كردە سەر كەرتی رۆژئاوا و یاسر عەرەفاتی سەركردەی ئەوكاتی فەڵەستینی گەمارۆ دا و سەدان فەڵەستینی كوشت و بریندار كرد و داگیركاری گێڕاییەوە كەرتی رۆژئاوا و شكستی بە پرۆسەی ئاشتی هێنا، ئەوكات توركیا بەو شێوەیە مامەڵەی لەگەڵ ئیسرائیلدا نەكردووە، بەڵكو ئەو فڕۆكە ئیسرائیلییانەی هێرشیان كردە سەر غەززە، زۆربەی مەشقەكانیان لە ئاسمانی توركیادا ئەنجام داوە، كەواتە چۆن باوەڕ بكەن توركیا بە هۆی جەنگی غەززەوە ئەو هەڵوێستە دوژمنكارییە بەرامبەر ئیسرائیل بنوێنێت؟
بە هۆی تێنەگەیشتنی ئیسرائیل لە هۆكاری تێكچوونی پەیوەندیەكانی لەگەڵ توركیادا، نەشیتوانیوە هەنگاوی دروست بۆ چارەسەركردنی بنێت. لێژنەیەكی باڵا بۆ شیكردنەوەی نهێنی هەڵوێستی توركیا پێك هێنراوە. كۆی سەرانی ئیسرائیلیش هاوهەڵوێستن لەسەر ئەوەی كارێك نەكەن، ئەو پەیوەندییەیان لەگەڵ توركیادا ئاڵۆزتر و قووڵتر بێتەوە.
كاتێك هەر پسپۆرێكی ئیسرائیلی باس لە پەیوەندییەكانی نێوان توركیا و ئیسرائیل دەكات، دەمانگێڕێتەوە بۆ سەد ساڵ لەمەوبەر و رۆژانی ئەندەلوس و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. بە باشە باس لە پێشوازی توركەكان لەو یەهودیانە دەكەن، كە هاوشانی عەرەبەكان لە ئەندەلوس دەردەكران. ئەوكات توركیا دەرگای كاركردن لەبواری پیشەسازی و بارزگانی بۆ واڵاكردن و ئەركی گرنگی لەدەسەڵاتیش پێ سپاردن.
هەروەها لەكاتی جەنگی جیهانی دووەم و راكردنی یەهودییەكان لەزەبروزەنگی نازییەكان، ئەوكاتیش توركیا هیچ یەهودییەكی رەت نەكردەوە، كە پەنای بۆ توركیا هێنابێت. لە ناوەڕاستی ساڵی 1948 و دامەزرانی دەوڵەتی ئیسرائیلیشدا توركیا یەكەمین دەوڵەتی ئیسلامی بوو دانی پێدانا و پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵدا بەست. هەرچەندە لەكاتی جەنگی ئیسرائیل و عەرەب (1956-1967 و 1982) پەیوەندییەكانیان بەرەو كزی رۆیشت، بەڵام دواتر ئاسایی بووەوە و توركیا دەستی بە پڕۆژەی «رووباری ئاشتی» كرد و پاشانیش پەیوەندیی بازرگانییان بەست و لە كۆتایی 2007ـدا قەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوانیان گەیشتە 3 ملیار دۆلار. لە بواری سەربازیشدا ئیسرائیل ساڵانە بە بڕی 600 ملیۆن دۆلار چەك و تفاق و تانك و فڕۆكەی جەنگی بە توركیا دەفرۆشێت و لە ساڵی (2001)ەوە هاوپەیمانیەتی سەربازییان هەیە و مانۆڕی سەربازی هاوبەش ساز دەكەن.
كاتێك حیزبی رەفا لە هەڵبژاردنەكانی توركیا سەركەوتنی بەدەست هێنا، ئیسرائیل ترسی لەوە هەبوو پەیوەندییەكانی لەگەڵ توركیا تێك بچێت، بەڵام حیزبی رەفا بەردەوام بوو لەسەر سیاسەتی پێشووی توركیا. ئەوكات ئیسرائیل ئەمەی بۆ بەهێزی و نفوزی سوپای توركیا لە نێو دەسەڵاتدا گێڕایەوە. بەڵام كاتێك داد و گەشەپێدان دەسەڵاتی گرتە دەست، ئیسرائیل دوودڵ نەبوو لەبەستنی پەیوەندیی دۆستانە هەر لەسەرەتاوە لەگەڵ توركیادا و دەستپێشخەری كرد لەنیشاندانی نیازپاكی خۆی بەرامبەر بە توركیا.
لەگرنگترین ئەو دەستپێشخەریانەش رازیكردنی ئەندامانی كۆنگرێسی ئەمریكا بوو لەلایەن لۆبی ئیسرائیلی لەئەمریكا «ئیباك»، بۆ وازهێنان لەپرۆژەی داننان بە كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان بە دەستی توركەكان لەكاتی جەنگی جیهانی یەكەمدا. هەروەك دەزگای هەواڵگری ئیسرائیلی «مۆساد»یش رۆڵی گرنگی گێڕا لەدەسگیركردنی سەركردەی پارتی كرێكاران «عەبدوڵڵا ئۆجەلان» لەلایەن هەواڵگری توركیاوە. هەرچەندە ئەردۆگان كاردانەوەی ئیجابی بەرامبەر ئیسرائیل هەبوو لەدرێژەپێدانی هاوكاری و هەماهەنگی نێوانیان، بەڵام دواتر هەر زوو جێپەنجەی حیزبەكەی بەسەر سیاسەتی دەرەوەی توركیادا دەركەوت و ئەمەش ئیسرائیلییەكانی نیگەران كرد.
یەكەمین ئاماژە لەساڵی 2006 پێشوازیكردنی گەرمی ئەردۆگان بوو لە «خالید مەشعەل». دووەمیشان قوڵكردنەوەی پەیوەندیی دۆستانەی توركیا بوو لەگەڵ سوریادا، ئەو وڵاتەی ئیسرائیل بە «بەرەی جەنگ» ناوی دەبات. هەرچەندە ئەمانە كاریگەرییەكی زۆریان لەسەر پەیوەندی توركیا-ئیسرائیل نەبوو و لەو ماوەیەشدا توركیا لەهەوڵی نێوانكاری ئیسرائیل و سوریادا بووە. بەڵام هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر كەرتی غەززە توركیای دووچاری شۆك كرد و بەهۆیەوە ئەردۆگان چەند جارێك هێرشی كردە سەر سیاسەتەكانی ئیسرائیل و بە تاوانی جەنگ وەسفی كرد و پەیوەندییەكان بە خێرایی روویان لەئاڵۆزی كرد. تا ئەوكاتەی توركیا بەشداری ئیسرائیلی لەمەشقە سەربازییە هاوبەشەكان و بۆندی كڕینی مانگی دەسكردی سیخوڕی ئیسرائیلی هەڵوەشاندنەوە. دوای ئەوەش نمایشكردنی زنجیرەیەكی تەلەفیزیۆنی توركی بوو، كە تێیدا سەربازە ئیسرائیلیەكان دەردەكەون، كە چۆن منداڵە فەڵەستینییەكان دەكوژن. ئەم زنجیرە تەلەفیزیۆنییە ئیسرائیلییەكانی توڕەكرد و تا ئێستاش ئەوان سەریان لە هەڵوێستەكانی توركیا سوڕماوە.
«یەعقوب عەمیدرۆر» جەنەڕاڵی خانەنیشینی ئیسرائیلی لەو بارەوە دەڵێت «پێویستە لەگەڵ خۆمان راشكاو بین و راستییەكان بڵێن، كە توركیا هیچی تر هاوپەیمانی ستراتیجی ئێمە نییە، ئەوەی لە توركیادا روودەدات، رێكەوت یا شتێكی تێپەڕ نییە، هیچ پەیوەندیشی بە هەڵە و كەمتەرخەمی ئیسرائیل بەرامبەر بەو پەیوەندییەی لەگەڵ توركیاوە نییە، نە پەیوەندیشی بە سیاسەتی ئیسرائیل و جەنگی غەززەشەوە هەیە، رەنگە ئەمە تەنیا پاڵنەرێك بێت. بەڵكو ئەمە گۆڕانێكی ستراتیجییە لە سیاسەت و سیستەمی فەرمانڕەوایەتی توركیادا، لەو كاتەوەی نفوزی ئیسلامییەكان لەو وڵاتەدا هەڵكشاوە. ئەم حاڵەتەش تەنیا لە توركیادا نییە، بەڵكو لە كاتی ئێستادا لە هەموو جیهانی ئیسلامی و بە تایبەتیش لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا روودەدات».
«تسفی مەزال»ی توێژەری ئەكادیمی لەكاروباری توركیا لەپەیمانگای ئاسایشی نەتەوەیی، پێی وایە ئەردۆگان هیچ كاتێك مەبەستی نییە لەبەر ئامانجی ئابووری بچێتە نێو یەكێتیی ئەوروپاوە، بەڵكو ئەو ئامانجێكی تری هەیە، وەك خۆی دەڵێت «دەیەوێت قەیرانێك لەگەڵ رۆژئاوا دروستبكات و لێی دوور بكەوێتەوە، لە بەرامبەردا پەیوەندی لەگەڵ سوریا و ئێران «بەرەی جەنگ»ـدا بەهێز بكات. ئەمەش لە هەڵوێستی توركیا لە 2003دا بە ئاشكرا دەركەوت، كاتێك رێگەی بە هێزەكانی ئەمریكا نەدا، خاكەكەی بۆ چوونە نێو عێراق بەكار بهێنێت. چونكە ئەمە بڕیارێكی سیادی نەبوو، توركیا ئەندامی پەیمانی ناتۆیە، بە پێی دەستووری ئەو هاوپەیمانیەتەش هەر وڵاتیك پابەندە بە كردنەوەی خاكەكەی بە رووی هەر وڵاتێكی تری ئەندامی ناتۆدا، كاتێك لە حاڵەتی جەنگدا بێت».
بەڵام هەریەكە لە «د. ئالون لوئیل»ی باڵوێزی پێشووی ئیسرائیل لە توركیا و «رۆبەرت تەییف»ی ئەندامی كنێستی ئیسرائیلی پێیان وایە، دەركنەكردنی ئیسرائیل بەو رۆڵە میانڕەوییە سیاسی و ئایدۆلۆجییەی توركیا دەیەویت بیگێڕێت، هەروەها رەتكردنەوەی هەوڵەكانی توركیا بۆ نێوانكاریی لەگەڵ حەماس لە بارەی ئاگربەست و ئاڵوگۆڕكردنی زیندانییەكان، وای لە توركیا كرد، كە هەست بكات ئیسرائیل رێز بۆ رۆڵ و كاریگەریی ئەو وڵاتە دانانێت.
ئێستا سەركردە ئیسرائیلییەكان بە هەماهەنگی لەگەڵ ئیدارەی ئەمریكیدا لەهەوڵی هێوركردنەوەی توندی ئەو قەیرانەیاندان لەگەڵ توركیادا. هەموو هەنگاو و لێدوانێكی توركیا بە وردی دەپێون و هەڵدەسەنگێنن. ئەوان سەردانەكەی ئەردۆگانیان بۆ ئێران بە ئیجابی تۆمار كرد، كاتێك گوتی پەیوەندییەكانمان لەگەڵ ئیسرائیل بەردەوام دەبێت. بەڵام زۆر نیگەران بوون بەو زنجیرە تەلەفیزیۆنییە توركییەی چەند سەربازێكی ئیسرائیلی نیشان دەدات، كە چۆن منداڵە فەڵەستینی دەكوژن. هەرچەندە لادانی بەشێك لەو دیمەنانەی بە خراپی باس لە ئیسرائیل دەكەن، بە ئیجابییان هەڵسەنگاند، لەوەش ئیجابیتر بە لای ئیسرائیلەوە دیمەنی چەند چەكدارێكی حەماسە، كە دەستدرێژیی سێكسی دەكەنە سەر ئافرەتانی فەڵەستینی. تا ئێستا ئیسرائیل هەموو ئەو هەڵوێستانە تۆمار دەكات و تێناگات توركیا ئەو پەیوەندییەی لەگەڵ ئیسرائیلدا بە چ ئاڕاستەیەكدا دەبات.