|
    
سڤیل:
مەریوان عومەر
مێژوو لەم رووەوە جێگای نیگەرانیە، كە دەبینین
لەكاتی ئێستادا حاڵەتەكانی گێڕانەوەی موڵك و
ماڵی دزراوی گەل لەلایەن سەركردەكانی پێشووەوە
كەمن، لەگەڵ زۆری ئەو حاڵەتانەی تێیدا رەسیدی
بەنكی و سەروەت و سامانیان تەجمید دەكرێت.
ئەمەش دەریدەخات تەجمیدكردنی پارە و سامانی
سەركردەكان، كە وەك بڕیارێكی خێرا دوای
رووخانی رژێمە سەركوتكارەكان دەدرێت، شتێكە،
گێڕانەوەی ئەو موڵك و ماڵە دزراوەش بۆ میللەت
شتێكی ترە، كە پێویستی بەرێوشوێن و دانوستان و
ئارامگرتنی زۆر هەیە. زۆرجاریش ئەو وڵاتانەی
دەست بەسەر ئەو پارە و سامانەدا دەگرن، بڕ و
بیانووی زۆر بۆ نەگێڕانەوەی دەهێننەوە و تەنیا
بڕێكی كەمی لێ دەگێڕنەوە بۆ ئەو گەلانەی
خاوەنی راستەقینەین. زۆرحاڵەتی وا هەیە، كە
دوای رووخانی رژێمە دكتاتۆرەكان، هێشتا
گەلەكانیان دوای چەندین ساڵ كە چاوەڕێی
گێڕانەوەی پارە دزراوەیانن.
محەمەد رەزا شا پەهلەوی
لەو كاتەوەی رژێمەكەی شا رووخا (ساڵی 1979)
بڕی 9 ملیار دۆلاری لەحیسابە بانكیەكاندا
هەبوو، كە ئێستا دوای ئەو ماوە درێژە دەبێ
بووبێتە 10 هێندە، بەو سووە بانكیەی
هاتۆتەسەری. ئەمریكا ئەم بڕە پارەیەی لای خۆی
گلدایەوە وەك سزادانێكی شۆڕشی ئیسلامی ئێران،
لەبەرامبەر رووداوی بەبارمتەگرتنی
ئەمریكیەكانی باڵوزێخانەی ئەمریكا لەئێران.
سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا "جیمی كارتەر" بڕیاری
تەجمیدكردنی ئەو پارەیە و نەگێڕانەوەی بۆ
رژێمی تازەی ئێرانی دا. تائێستاش ئەم پارەیە
هەر بەتەجمیدكراوی ماوەتەوە و گەلی ئێرانی
سەنتێكی لێ دەستنەكەوتووە. لەزۆربەی ئەم
حاڵەتانەشدا ئەم وڵاتانەی پارە و سامانی
دزراوی میللەتانی بۆ دەبردرێت، سوودمەند دەبن.
مۆبۆتۆ سی سیسكو
لەو حاڵەتانەی پارە و سامانەكە لەئەمریكا بێت،
كۆنگرێس ساڵانە بڕیاری نوێكردنەوەی
تەجمیدكردنی دەدات، بێ دیاریكردنی ماوەیەك بۆ
ئازادكردنی ئەم پارەیە. لەو حاڵەتە
دەگمەنانەش، كە بڕیاری گێڕانەوەی پارە و
سامانەكان بۆ گەلەكانیان دەدرێت، ئەو سووە
بانكیە هەژمار ناكرێت، كە ساڵانە دەبێ بچێتە
سەر بڕە پارەكە.
"مۆبۆتۆ سی سیسكۆ" لەماوەی فەرمانڕەوایەتی
دیكتاتۆرانەی خۆیدا توانی وڵاتی زائیر "كۆنگۆی
دیموكراتی" (كە ئێستا یەكێكە لەوڵاتە
دەوڵەمەندەكانی جیهان، بەهۆی ئەم كانزا و
سەرچاوە سروشتیانەی تێیدا هەیە، لەئەڵماس و
زێڕ و نەوت) بكات بەهەژارترین وڵات، بەدزینی
سەروەت و سامانەكەی و خستنە سەر حیسابە
تایبەتیەكانی خۆی لەماوەی 37 ساڵی
فەرمانڕەوایەتیەكەیدا. بەگوێرەی راپۆرتێكی
گۆڤاری "ئیكۆنۆمیست"ی بەریتانی، مۆبۆتۆ هەموو
رێگایەكی گرتبووەبەر، بۆ دەستبەسەرداگرتنی بڕی
17% لەكۆی بودجەی وڵات، جگە لەكۆنتڕۆڵكردنی
وەبەرهێنان لەناوخۆ و دەرەوەی وڵاتەكەیدا.
"ناوەندی نێودەوڵەتی پیاوانی كار" مۆبۆتۆیان
بە "بانكێكی گوێزراوە" وەسف دەكرد، كە بۆ هەر
كوێیەك بچووبایە، دۆلارەكانی لەگەڵی بوون،
سەرەڕای هەژاری گەلەكەی. ئەوكاتەی لەساڵی 1996
رژێمەكەیان رووخاند، پارە و سامانەكەی بە 10
ملیار دۆلار دەخەمڵێندرا. ئەو بڕە پارەیە
لەبانكەكانی سویسرا بوو، كاتێك حكومەتی تازەی
كۆنگۆ دەستی بەهەوڵەكانی كرد، بۆ گێڕانەوەی
ئەو بڕە پارەیە، "ماكس مادر" بەڕێوەبەری
رێكخراوی ئاكشنی سویسری، كە رێخكراوێكی
ناحكومی چاودێریكاری كارڕاییە بانكیەكانە،
رایگەیاند، هۆكاری زۆر هەن دەبنە رێگر
لەبەردەم گێڕانەوەی ئەم بڕە پارەیە بۆ حكومەتی
كۆنگۆ.
سۆهارتۆ
رەنگە حاڵەتەكەی سۆهارتۆ نزیكترین حاڵەت بێت
لەوەی حوسنی موبارەك. دووچاربوونی بەنەخۆشیەكی
بێ چارەسەر، سۆهارتۆی سەرۆكی پێشووی
ئەندۆنیسیای لەدادگاییكردن بەتۆمەتی
بەهەدەردانی موڵكی گەلەكەی رزگار كرد، ئەوكات
كە سەروەت و سامانەكەی بە 15 ملیار دۆلار
دەخەمڵێندرا و لەماوەی 32 ساڵی
فەرمانڕەوایەتیەكەیدا كۆیكردبوویەوە، تا
لەساڵی 1998 لەئەنجامی راپەڕینی گەلەكەی
لەدژیدا كۆتایی پێهات. بەڵام دەشگوترا بەهەموو
گرێبەستە گوماناویەكانی سامانەكەی سۆهارتۆ
دەگەیشت بە 35 ملیار دۆلار، كەچی گۆڤاری
"تایمز"ی ئەمریكی كۆی سامانی سۆهارتۆی بە 73
ملیار دۆلار خەمڵاندبوو. سۆهارتۆ بەكوشتن و
سەركوتكردنی سیاسیش تۆمەتباربوو، واقعیش
دەریخست، كە گەندەڵیە داراییەكانی وڵاتەكەی
خستبۆوە قەیرانێكی ئابووری قوڵەوە. بارودۆخی
تەندروستی سۆهارتۆ هەر رێگر بوو لە
دادگاییكردنی، تا لەساڵی 2008 و لەتەمەنی 86
ساڵیدا مرد. دوای رووخانی رژێمەكەی، دادگای
ئەندۆنوسی توانی تەنیا چەند ملیۆن دۆلارێكی
كەم لەهەندێك لەئەندامانی خانەوادەكەی و
كەسانی نزیك لەو بستێننەوە، چەندین ملیار
دۆلاری سۆهارتۆ لەبانكە ئەمریكی و ئەوروپیەكان
تەجمید كراوە، بێ ئەوەی یەك سەنتی بۆ گەلی
ئەندۆنوسی بگەڕێندرێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا تەنیا
بەرووخانی رژێمەكەی سۆهارتۆ، ئابووریی
ئەندۆنوسیا تەكانێكی گەورەی بەرەو هەڵستانەوە
و بووژانەوە دا.
فێردیناند ماركۆس
دەیەم سەرۆك وەزیرانی فلیپین بوو، لەماوەی
1965-1986 بەئاگر و ئاسن فەرمانڕەوایی ئەو
وڵاتەی كرد، تاساڵی 1989 مرد. خەمڵاندنی
سەروەت و سامانی ماركۆس و خێزانەكەی "ئیمیلدا
ماركۆس" بەوەی كە لەواقیعدا هەبوو و هێندەشی
كە زێدەڕۆیی تێداكرا، وەك چیرۆكی هەزار و یەك
شەوەی لێهاتبوو، بەتایبەت ئەوەی پەیوەست بوو
بەجلوبەرگ و پێڵاو و زێڕ و گەوهەرەكانی
"ئیمیلدا". سامانەكەی ماركۆسیش بە گوژمەیەك
بوو، دەستبەسەرداگرتن و تەجمیدكردنی ئاسان
نەبوو، تەنیا لە بانكەكانی سویسرادا 645 ملیۆن
فرەنكی هەبوو. لەهەموو ئەو سەروەت و سامانەی
ماركۆس بۆخۆی بردبوو، حكومەتی فلیپینی توانی
تەنیا 35 ملیۆن دۆلار وەربگرێتەوە، لەكاتێكدا
لانیكەمی سامانی دزراوی خەڵكی فلیپین لەلایەن
ماركۆسەوە 5 ملیار دۆلار بووە.
دوڤالیە
"جان كلۆد دۆڤالیە" دیكتاتۆری پێشووی هایتی،
بەدزینی بڕێكی بێشوماری سەروەت و سامانی
خەڵكەكەی، وڵاتەكەی دووچاری كێشە و قەیرانی
گەورە كردەوە. دۆڤالیە لەتەمەنی 19 ساڵی و
دوای مردنی باوكی "دكتاتۆری پێشووتری هایتی
فرانسوا دوڤالیە" فەرمانڕەوایەتی وڵاتی گرتە
دەست، لەساڵی 1971-1986. ئەمیش ملیۆنەها
دۆلاری لەبانكەكانی سویسرادا هەبوو و تەجمید
كرابوو، ئەو بڕە پارەیە هەر بەم شێوەیە
مابوویەوە و بۆ خەڵكی هایتی نەگێڕدرابوویەوە،
تادوای 25 ساڵ و لەو كارەساتەی ساڵی 2010
بەسەر هایتی هات، بڕە پارەكە بۆ خەڵكەكە
گێڕدرایەوە.
دوای رووخانی رژێمەكەی حوسنی موبارەكیش
خەمڵاندنی جۆراوجۆر بۆ سامان و پارەی ئەو
پیاوە كرا، تا لەم دواییانە لەچەند
سەرچاوەیەكەوە راگەیاندرا، كە بەگوێرەی دواین
بەڵگەكان بڕی سامانی موبارەك گەیشتۆتە 60
ملیار دۆلار و لەبانكە ئەوروپیەكان تەجمید
كراوە. هەروەها سامانی "زێد ئەلعابدین بن
عەلی" سەرۆكی تونسیش بەهەمان شێوە گەیشتۆتە
چەندەها ملیار دۆلار و لەبەنكە ئەوروپیەكان
تەجمید كراوە. هێشتاش بارودۆخی لیبیا و یەمەن
و سوریاش بەتەواوەتی یەكلایی نەبۆتەوە، تا بڕە
پارە و سامانی تەجمیدكراو و دزراوی ئەو
سەركردانە رابگەیەندرێت.
ئەلئەهرام |
