سڤیل

لەفیقهی یاسای نێودەوڵەتی و پەیوەندیە نێودەوڵەتییەكاندا، مافی چارەنووس بریتیە لەمافی هەر گەلێك بۆ بڕیاردان لەچارەنووسی خۆی، بەتەواوی ئازادییەوەو بەدەر لەهەر دەستێوەردانێكی دەرەكی، هەروەك مانای مافی گەلان بۆ هەڵبژاردنی شێوازی حكومەت و سیستەمە سیاسیەكانیان و سوودوەرگرتن لەسامانە سروشتیەكانیان بێ هیچ كۆت و پێوەندێك دەگەیەنێت.
نەتەوە یەكگرتووەكان لەساڵی 1981 راپۆرتێكی بەناوی (كریستكۆ) بڵاوكردەوە و تێیدا كۆمەڵێك پێوەری داناوە، كە پێویستە لەو گەلانەدا هەبێت، كە دەتوانن بڕیار لە چارەنوسی خۆیان بدەن. پێوەرەكان بریتین لەوەی ئەو گەلە زمانێكی هاوبەش، یا كەلتوورێك و ئاین و مێژوویەكی هاوبەشیان هەبێت، جۆرێك لەپەیمان لەنێو خۆیاندا هەبێت، سەبارەت بە بەرگریگردن و پاراستنی ناسنامەی تایبەتی خۆیان، لەگەڵ بوونی هەرێمێكی دیاریكراو، كە لەسەریدا بژین.
دەبینین هەموو ئەو مەرجانە لەگەلی باشووری سوداندا هەن، ئەوان لەساڵی 1928ەوە بە زمانی ئینگلیزی زمانی فەرمیانە. بەگوێرەی ئامارێكی ئەنجومەنی جیهانی كڵێساكان لەساڵی 1986، نزیكەی 48%ی خەڵكی باشووری سودان مەسیحی و 31%یشان موسوڵمانن، لەگەڵ ئاینە ئەفریقیە جۆربەجۆرەكانی تر.
لەرووی مەبدەئیەوە پێویستە خەبات لەپێناو مافی چارەنووس بەشێوازێكی ئاشتیانە بێت، بەڵام كۆمەڵەی گشتی نەتەوەیەكگرتووەكان لەبڕیارەكانیدا دانی بەرەوایەتی خەباتی چەكداریشدا ناوە لەپێناو مافی چارەنووسدا، هەروەك ئەندامانی نەتەوە یەكگرتووەكانیش هان دەدات، كە هاوكاری ئەو گەلانە بكەن، كە لەپێناو مافی رەوای چارەنوسیاندا خەبات دەكەن.
لەماوەی خەباتی بەردەوامی خۆیاندا دژ بەحكومەتی سودان، سەرەتا لەپێناو فیدڕاڵی و پاشانیش لەپێناو مافی چارەنووسیان، گەلی باشووری سوودان پەنایان بۆ رێگاچارەی ئاشتیانە و خەباتی چەكداریش بردووە. تا لە 10ی شوباتی ئەمساڵدا گەلی باشووری سودان لەراپرسیەكدا بەڕێژەی 98% دەنگیان بۆ سەربەخۆیی و جیابوونەوە لەسودان دا، حكومەتی سودان و عومەر بەشیری سەرۆكی سودانیش دانیان بەئەنجامی ریفراندۆمەكەدا نا و رایــــــانگەیاند، كە رێز لەئیرادەی خەڵكی بـــــــــاشووری سودان دەگرن.
باشووری سودان لە یەكەم چركەی دەسپێكی رۆژی 9ی تەمموزی ئەساڵەوە بوو بە دەوڵەتێكی سەربەخۆ، ناوە فەرمیەكەی (كۆماری باشووری سودان)ە و پایتەختەكەشی شاری (جۆبا)یە.
باشووری سودان لە 10 ویلایەت پێك دێت، كە بریتین لە : أعالی النیل، جونجلی، الوحدە، البحیرات، اراب وشمال، بحر الغزال، غرب بحر الغزال، غرب الاستوائیە، بحر الجبل، شرق الاستوائیە (إقلیم الاستوائیە).
باشووری سودان دوای نیو سەدە لە خەباتی چەكداری، كە بەدرێژترین جەنگ لە كیشوەری ئەفریقیا دادەنرێت، لە ریفراندۆمێكی ئازادانەدا بڕیاری لە چارەنوسی خۆیدا و سەربەخۆیی و جیابوونەوە لە سودانی هەڵبژارد.
لە چەند پێكهاتەیەكی ئیتنیكی جیاواز پێك دێت، لەوانە: دینكا، شیلك، نویر، زاندی. زمانی ئینگلیزی لە ساڵی (1928)ەوە لە باشووری سودان زمانی فەرمیە. سەرۆك كۆماری وڵات (سلفیا كیر میاردیت) و جێگرەكەشی (ریك مچار)ە.
رووبەری وڵاتەكە نزیكەی 640 هەزار كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، ژمارەی دانیشتوانیشی بە پێی دواین ئامار لە نێوان 8 تا 9.5 ملیۆن كەس دایە. لە باكوورەوە دراوسێی وڵاتی سودانی دایكە، لە باشووری رۆژهەڵاتیەوە ئەسیوپیا و كینیا و ئۆغەندە و كۆماری كۆنگۆی دیموكراتی هەیە، لە رۆژئاواشەوە كۆماری ئەفریقیای ناوەڕاست هەیە.
بە پێی ئامارێكی ئەنجومەنی جیهانی كڵێساكان لە ساڵی 1986، خەڵكی باشووری سودان نزیكەی 48%یان مەسیحی و 31% موسوڵمان و ئەوانی تریش خەڵكی سەر بە ئاینیە ئەفریقیە جۆربەجۆرەكانی ترن.