|
سڤیل:
مەریوان عومەر
هەموومان بیرمانە
رووداوەكانی 11ی ئەیلولی 2011 لەكوێ روویاندا،
كاتێك (ئەلقاعیدە) هێرشە تیرۆریستیەكەی كردە
سەر وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە. لەماوەی
ئەو 10 ساڵەی روودانیشیدا لێژنە و كتێب و فیلم
و راپۆرتەكان سنورێكیان بۆ ئەو هەڵەتێگەیشتنە
دانەنا، كە لەبارەی رووداوەكە و كاردانەوەی
ئەمریكا و سروشتی هەڕەشەی بەردەوامی
تیرۆریستان دروست بووە.
یەكەم: 11ی سێپتەمبەر لەدەرەوەی پێشبینیەكان
بوو
كۆشكی سپی ساڵی 2002
ئەم رووداوانەی بە "جۆرێكی تازە و بێ پێشینە
لەپەلامار" وەسف كرد، رەنگە ئەم كاردانەوەیە
چاوەڕوانكراو بێت لەو لایەنەی لەپڕ پەلاماری
دەدرێت، بەڵام خۆپێداكێشانی فڕۆكەیەكی مەدەنی
رفێندراو بە باڵەخانەكاندا كارێكی
چاوەڕواننەكراو نەبوو. ئەم بیرۆكەیە بۆ ساڵی
1972 دەگەڕێتەوە، كاتێك لەرووداوێكی ناوخۆدا
لەویلایەتی (تێنسی) رفێنەران تەقەیان
لەفڕۆكەوانی فڕۆكەیەكی كۆمپانیای "Southern
Airlines"
كرد و هەڕەشەی پێداكێشانی فڕۆكەكەیان بە
وێستگەی ئەتۆمی (ئاوك ریدج)دا كرد.
هەروەها دوای
تەقینەوەی ناوەندی بازرگانی جیهانی لەساڵی
1993، ئەم ناوەندە لێژنەیەكی راوێژكاری
تایبەتی راسپارد بۆ ئاشكراكردنی هەڕەشە
ئایندەییەكان لەسەر ئەم ناوەندە (كە خۆم یەكێك
بووم لەو لێژنەیە). لێژنەكە گەیشتە ئەو
ئەنجامەی كە خۆپێداكێشانی فڕۆكەیەك بەیەكێك
لەتاوەرەكانی ناوەندەكە رێی تێدەچێت.
دەشگوترێت ساڵی 1994 رفێنەری فڕۆكەی (ئایەر
فرانس) بیری لەخۆكێشان بە تاوەری ئیڤل
كردۆتەوە. پلانێكی تیرۆریستیش ساڵی 1993
ئاشكرا بوو، كە (خالد شێخ محەمەد)ی ئەندازیاری
رووداوەكانی 11ی سێپتەمبەر و (رەمزی یوسف)ی
یەكێك لەئەنجامدەرانی تەقینەوەكەی 1993 تێیدا
بەشدار بوون، نیازیان وابوو فڕۆكەیەكی
بارهەڵگری تەقەمەنی بەبارەگای
CIAدا
بتەقێندرێتەوە.
سەرەڕای ئەوەش،
رووداوەكانی 11ی سێپتەمبەر شتێكی نیشانداین،
كە رێتێچوو بوو. ئەو سیناریۆ تیرۆریستیانەی
رۆژی 10ی ئەیلول وادەردەكەوتن كە سەركەوتوو
نەبن، لەرۆژی دواتردا بوونە قابیلی
جێبەجێكردن، لەوەبەدوا هەر رووداوێك ئەگەری
روودانی 1%یش بووبێت، بەس بووە بۆ ئەوەی
لێكۆڵینەوەی جدی لەبارەوە بكرێت. ئەو ئەگەر و
گومانانە ترسی خەڵك و تێچووی رێوشوێنە
ئەمنیەكانیشی چەندقات كرد. هەر لەو كاتانەشدا
تیرۆریستیان هێرشی چاوەڕوانكراوی زیاتری و
لەئاستی تەكنیكی نزمدا كردە سەر شەمەندەفەر و
تونێلەكان.
دووەم: هێرشەكان سەركەوتنی ستراتیجی بوون بۆ
ئەلقاعیدە
گەر هێرشەكانی 11ی
سێپتەمبەر گورزێكی بوێرانە و بێ پێشینە
بووبێت، ئەوا بە دڵنیاییەوە سەركەوتنێكی
تەكنیكیش بوو، بەڵام هەڵەیەی ستراتیجیش بوو.
لەتێڕوانینی (ئوسامە بنلادن)دا ئەمریكا هێزێكی
كلۆر و ناوبۆش بوو، لەگەڵ ئەو هێزە سەربازیەی
هەیبوو، ئەو وایدانابوو ئەمریكیەكان بەرگەی
زیانی گەورە ناگرن و هێرشە تیرۆریستیە
كاولكارەكان لەسەر خاكەكەیدا ئەمریكا ناچار
دەكات لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست پاشەكشێ بكات. لەو
فتوایەی ساڵی 1998 جەنگی دژی ئەمریكای تێدا
راگەیاند، بنلادن ئاماژەی بەوەدا، كە دوای
تەقاندنەوەی شوێنی حەوانەوەی مارێنزەكان ساڵی
1983 ئەمریكا لەلوبنان پاشەكشەی كرد. ساڵی
1993 دوای كوژرانی 18 سەربازی ئەمریكی
لەرۆژێكدا لە (مەقادیشۆ) لەهێرشێكی
(ئەلقاعیدە)دا، خێرا پاشەكشەیان كرد. هەندێك
لەسەركردەكانی ئەلقاعیدە دژ بەو بۆچوونە بوون
و پێیان وابوو ئەمریكا رق و توڕەیی دەرژێنێتە
سەر كۆمەڵە تیرۆریستیەكان و هاوپەیمانەكانیان،
بەڵام بنلادن بەردەوام بوو لەسەر ئەم جۆرە
هاندانە. كاتێكیش ئەمریكا ئەوەی ئەوانی تر
لێیدەترسان كردی، بنلادن ئاڕاستەكەی خۆی گۆڕی
و جەختی لەسەر ئەوە دەكردەوە، لەسەرەتاوە
ویستوویەتی ئەمریكا پەلكێشی نێو شەڕێك بكات،
كە هەموو ئیسلام لە سەرتاسەری جیهاندا لەدژی
كۆبكاتەوە، ئەمەش رووینەدا.
سێیەم: واشنتۆن زێدەڕۆیی كرد لە كاردانەوەدا
لەم 10 ساڵەی دوای 11ی
سێپتەمبەر ئەو كردە تیرۆریستیانەی لەسەر خاكی
ئەمریكادا روویانداوە، زۆر كەمترن لەوانەی
لەدەیەی شەستەكاندا روویداوە. بەهۆی ئەمەشەوە
باوەڕ وایە ئەم رووداوانە پەلامارێكی
تیرۆریستی بەختەوەرانە بووبێت و كاردانەوەی
ئەمریكاش زێدەڕۆیی تێدابووبێت. لەوكاتەدا كەس
نەیدەزانی چەندە پەلاماری تیرۆریستی
ئامادەكراون. دەبوو كارێكی خێرا بكرێت بۆ
لەناوبردنی لایەنی بەپرسی ئەم پەلامارە. هیچ
ئیدارەیەكی ئەمریكیش جا دیموكراتی بێت یا
كۆماری هێندە چاوەڕێی نەدەكرد تا سروشتی
هێرشەكان ببینێت و بزانێت پەلاماری نائاسایین
یاخود نا. ئەمەش پێویستی بەچاككردنی دەزگای
هەواڵگری و بەهێزكردنی دەزگا ئەمنیەكان و
بەكارهێنانی هێزی سەربازی لەدەرەوەی وڵاتدا
هەبوو، تاكە رێگاش بوو ئەمریكا بتوانێت
بەهۆیەوە سەربازگەی مەشقی ئەلقاعیدە لەناوببات
و شكست بەپلانەكانی بهێنێت.
داگیركردنی عێراقیش
زێدەڕۆیی نەبوو لەكاردانەوەی ئەمریكادا، جەنگی
عێراق بڕیارێكی ستراتیجی بوو ئیدارەی بۆش بۆ
لادانی حكومەتێكی دوژمن و هەڕەشەیەكی
چاوەڕوانكراو دای. وێناكردنی ئەم جەنگەش بە
بەشێك لەجەنگی جیهانی دژ بەتیرۆر ئەم مانایەی
پێنابەخشێت. لەراستیدا ئەم جەنگە رژایە
بەرژەوەندی ئەلقاعیدەوە و چەكداری زۆری لەدەور
كۆكردەوە.
چوارەم: پەلاماری تیرۆریستی ئەتۆمی رێگای
لێناگیرێت
ماوەیەكی كەم دوای 11ی
سێپتەمبەر، سەرچاوەیەكی
CIA
بەناوی (دراگۆن فایەر) رایگەیاند تیرۆریستیانی
ئەلقاعیدە چەكی ئەتۆمیان گواستۆتەوە بۆ
نیویۆرك. پاشان دەركەوت سەرچاوەكە
بەهەڵەداچووە. بەهۆی رووداوەكانی 11ی
سێپتەمبەرەوە توانا ئەتۆمیە گریمانەكراوەكانی
ئەلقاعیدە بوو مەترسیەك. هەرچەندە كۆریای
باكوور سەلماندوویەتی چەكی ئەتۆمی هەیە و
گومانیش دەكرێت ئێران پڕۆگرامی دروستكردنی
چەكی ئەتۆمی هەبێت، كەچی (مایكڵ هایدن) لەساڵی
2008 ئەلقاعیدەی بە "مەترسی گەورە و سەرچاوەی
نیگەرانی لەبوونی چەكی ئەتۆمی" وەسف كرد.
پێنجەم: ئازادیە مەدەنیەكانی ئەمریكەكان دوای
ئەم پەلامارە بەكۆتاهاتن
داكۆكیكارانی مافە
مەدەنیەكان مەترسی خۆیان نیشاندا لەوەی 11ی
سێپتەمبەر ببێتە هۆی دروستكردنی ئەو كۆت و
پێوەندانەی لەوڵاتە پولیسیەكاندا هەن لەسەر
ئازادی تاكەكەسی لەئەمریكادا. بەڵام دەستوور
خۆڕاگر بوو. رەتكرایەوە وەك رێوشوێنێكی
خۆپارێزی خەڵك بەگومانی تیرۆر دەسگیر بكرێت،
كە ئەم رێوشوێنە لەژمارەیەك دەوڵەتی
دیموكراتیشدا پێڕەو دەكرێت. حكومەت (خوسیە
بادیللا)ی هاوڵاتی ئەمریكی و ئەندامی رێكخراوی
ئەلقاعیدەی دەسگیركرد بەو سیفەتەی چەكدارێكی
بەرەی دوژمنە، پاشان دۆسیەكەی گەیەندرایە
دادگا. هەرچەندە هەوڵەكانی كۆكردنەوەی زانیاری
لەناوخۆدا زیاتركران، بەڵام كۆنگرێس بیرۆكەی
دامەزراندنی دەزگایەكی هەواڵگری ناخۆیی بەناوی
MA5ی
رەتكردەوە.
11ی سێپتەمبەر
دەسەڵاتەكانی دەوڵەتی بەفرەوان كرد، هەرە
روونترینیشان تێپەڕاندنی ئەو رێوشوێنانە بوو،
كە ساڵی 1978 بۆ وەرگرتنی مۆڵەتی یاسایی
لەكردەی گوێگرتن و چاودێریكردنی ئەلكترۆنیدا
دانرابوو. كۆنگرێس پڕۆژەیەكی ئیدارەكەی بۆشی
رەتكردەوە، بۆ گویلێگرتنی ئەلكیترۆنی
لەدەرەوەی مۆڵەتی یاسادا، كە ساڵی 2008
پێشكەشی كردبوو، بەڵكو دووبارە بڕیاریدا
بیخاتەوە ژێر چاودێری و سەرپەرشتی یاساییەوە،
هەرچەندە بەهەمان هێزی پێشووەوە نەبوو.
نۆرم و بەهای ئەمریكی
شكستی خوارد لەمامەڵەكردن لەگەڵ چەكدارانی
بیانیدا، گومانلێكراوان دەسگیردەكران و
دەخرانە زیندانەكانی دەرەوەی وڵات، پاشان
رەوانەی وڵات دەكرانەوە، بەتوندی و لەژێر
هەڕەشەدا لێكۆڵینەوەیان لەگەڵدا دەكرا، تا
دەگاتە ئاستی ئەشكەنجەدانیان لەسەر دەستی
ئەمریكیەكان.
ئیلاف
|
