|
ئەو
كتێبی
دەسوتاند،
بەڵام
16
هەزار
كتێبـیشی
هەبوو
و: مەریوان عومەر
 شاعیری ئەڵمانی "هاینریش
هاینە" لە سەدەی هەژدەمدا نوسیویەتی "كاتێك
كتێب دەسوتێت، مرۆڤ دەسوتێت". ئەو گەواهیدانە
ترسێنەرە، رەنگە زۆر لەگەڵ ستەمی حكومڕانیەتی
هیتلەردا بگونجێت. ئەوەی زانراوە لە بارەی
سەركردەی نازی "ئەدۆڵف هیتلەر"، ئەو هەر لەگەڵ
وەرگرتنی سەرۆكایەتی راوێژكاریی ئەڵمانیادا،
بێشومار كتێبی ئەدیب و بیرمەندە ئەڵمانیەكانی
لە بەردەم خانەی "ئۆپێرا"ی دەوڵەت لە بەرلیندا
سوتاند. بەڵام ئەوەی لێرەدا جیاوازە، هیتلەر
لە كاتی خۆشاردنەوە و خۆكوشتنی لە حەشارگەیەكی
شاری بەرلیندا لە ساڵی 1945، 16 هەزار كتێبی
هەبووە و بەسەر بارەگاكانی مانەوەیدا لە
بەرلین و میونخ و ئۆپرسالیزبێرگدا دابەشی
كردبوون. هەرچەندە زۆر لەو كتێبانە
نەخوێندرابوونەوە، بەڵام ئەمە دەریدەخات و
گەواهیەكانیش بۆ ئەوە دەچن، كە هیتلەر لە ساڵە
سەرەتاییەكانی ژیانیدا بە حەز و مەیلێكی
توندەوە خوێنەر بووە و كتێبەكانیشی
هەڵبژاردووە.
3 هەزار كتێب لەوانە لە
"باڤاریا" دۆزراونەتەوە و 1200 كتێبیان
گوازراونەتەوە بۆ بەشی كتێبە دانسقەكان لە
كتێبخانەی كۆنگرێسی ئەمریكی لە واشنتۆن، كە
بوون بە كەرەستەی كاری نوسەر "تیمۆسی ریباك"
لە نوسینی كتێبەكەی "كتێبخانەی شەخسی هیتلەر".
بە گوێرەی ئەو بۆچوونەی كە پێی
وایە "گەر ویستت كەسێك زیاتر بناسیت،
كتێبخانەكەی بپشكنە"، لەسەر ئەو بنەمایە
مێژوونوسی تایبتمەندی مێژووی (رایخی سێیەم)
دەستی دایە لێكۆڵینەوە و پشكنینی ئەو كتێبانە،
لە پێناو ئاشكراكردنی لایەنی زیاتری كەسایەتی
هیتلەر، بەتایبەت لایەنی ئەدەبی، كە تا ئێستا
تەماوییە.
ئەو كتێبەی ریباك رووپێوی
كتێبخانەكەی هیتلەر نییە، بەڵكو كتێبێكە
ویستگەكانی ژیانی هیتلەر بەسەر دەكاتەوە و
باسی ئەو كەسانەش دەكات، كە هیتلەر پێیان
سەرسام بووە و بوونەتە هۆی ئەنجامدانی ئەو
كارە مەترسیدارانەی ئەو. بەشێكش لەو كتێبانە
چیرۆكی سەرنجڕاكێش و وروژێنەریان لەخۆدا حەشار
داوە، لە نمونەی پەیوەندی هیتلەر بە "دیتریچ
ئاكارت"، كە پیاوێكی شاراوە و نازییەكی پلە
یەك بووە، هەروەها لەگەڵ كەسایەتی فاشیستی
سویدی "سڤین هدین". لێرەوە دەبینین كە زۆرینەی
كتێبی كتێبخانەكە بابەتگەلێك لەخۆدەگرن، كە
كاریگەرییەكی وێرانكەریان بەسەر جیهانەوە
هەبووە. هەروەك چەندین كتێبیان لە بارەی بواری
سەربازی و خەسڵەتی كانزا سەربازییە
جۆراوجۆرەكان تێدا بووە، بە تایبەت ئەو
كانزایانەی وڵاتانی تری جگە لە ئەڵمانیا
هەیانە. ئینجا چەند كتێبێك لە بارەی یەهود، كە
چەندین وێنەی نمونەی خەڵكی یەهودیان
لەخۆگرتبوو، كە چۆن ئەندامێكی چالاكی رەگەزی
سامی بتوانێت ناسنامەی یەهودیەكان دەستنیشان
بكات.
ریباك كتێبەكەی لە ساڵی 1915وە
دەست پێدەكات، كاتێك هیتلەر سەربازێكی بەرەی
رۆژئاوا بووە. دوای ئەوەی بە تێروتەسەلی باس
لە داهاتووی هیتلەر دەكات، باس لە كۆپیەكی
داڕزاوی كتێبی گیرفانی "ماكس ئۆزبۆن"یش دەكات،
كە رێبەری بیناسازی گەورەی بەرلین بوو. لە
شێوەی كتێبێكی گیرفان بوو و هیتلەر بەردەوام
پێی بوو، تەنانەت لە كاتی جەنگ و ئاگربارانی
نێو خەندەقەكانیشدا، تاوەكو ئەو شتانەی بیر
بهێنێتەوە، كە بۆ ئەو گرنگ بوون. ئەمە هەر ئەو
كتێبەش بوو، كە لە هەڵمەتی سوتاندنی كتێبەكانی
زانا و بیرمەندە پێشكەوتووخوازەكانی ئەڵمان
رزگاری بوو، چونكە هیتلەر حەزی دەكرد لای خۆی
بیپارێزێت.
كتێبەكەی ریباك باس لە
كتێبەكانی سیحر و ئەستێرەناسی و كتێبەكانی
ئیكارت و كتێبە دینیەكان دەكات، وێنەی
فۆتۆگرافی زۆر لەو كتێبانە و لێكۆڵینەوە لە
بارەی هیتلەر و شوێنی كاركردن و شوێنی
كتێبەكانی هیتلەریش لەخۆ دەگرێت.
كتێبەكە دەگێڕێتەوە "هیتلەر
گەر لە مەیدانی جەنگ بایە لەسەر سنوری
بەلجیكا، یا لە كاتی ئەگەری نزیكی هێرشكردنە
سەر رۆژئاوا، یا لە دەرەوەی بەرەكانی رۆژهەڵات
بایە، ئەو كتێبەی ماكس ئۆزبۆنی هەر لەگەڵ بوو.
جەنەڕاڵەكە لە ژووری دراوسێكەی ئەو بوو لە
بارەگای سەرەكی سوپای رۆژئاوا، شەوانە گوێی لە
هەڵدانەوەی پەڕەكانی كتێبەكەی هیتلەر بوو".
كتێبخانە مێژووییەكەی هیتلەر
بە شێوەی زنجیرەی مێژوویی رێكخرابوو، بە
ئەزموونی هیتلەر وەك سەربازێك لە بەرەكانی
پێشەوە لە جەنگی جیهانی یەكەم دەستی پێدەكرد.
هەرچەندە دواتر هیتلەر دەیگوت، كە ئەو بە
درێژایی ئەو ماوەیە "شۆپنهاوەر"ی خوێندۆتەوە،
بەڵام ئەمە پێناچێت راست بێت وەك "ریباك" پێی
وایە، چونكە چەند تێبینیەكی ساڵانی "میونخ"
روونی دەكەنەوە، كە هیتلەر بە بەردەوامی لە
نوسینی ناوی ئەو فەیلەسوفەدا هەڵەی كردوە.
بەشەكانی دواتری كتێبەكە باس
لە مامەڵەی هیتلەر لەگەڵ بابەتەكانی دانانی
كتێب و بڵاوكردنەوە دەكات، كاتێك هەردوو بەشی
كتێبەكەی "تێكۆشانم"ی نوسی، پاشانیش "كتێبی
سێیەم"ی نوسی كە تەواوكەری ئەوانەی پێشووتر
بوو، بەڵام بڵاو نەكرایەوە.
لە بارەی هیتلەرەوە زانراوە،
كە ئەو لە سەردەمی زووەوە كەسێك بووە زۆر
خوێندویەتیەوە، بەڵام بەشێكی گەورەی ئەم
لایەنە بە هۆی باوەڕی هیتلەر بووە بە
لێهاتوویی ئەكادیمی و بوێری زیاتری خۆی لەو
هاوڕێیانەی لە رووی رۆشنبیرییەوە لەو باشتر
بوون، كە پاشانیش لە كۆتاییدا پەراوێزی خستن و
لەنێوی بردن. دوای ئەوە هیتلەر لە بارەی
قەرەبوو و تۆڵەكردنەوەوە نوسی. لە كتێبەكەیدا
"تێكۆشانم" عەریفی هەڵاتوو و سەركردەی
یاخیبوونی "بێر هۆل" لە میونخ، كە شكستی هێنا،
دەبێتە پاڵەوانی ژیانی شەخسی هیتلەر. دواتر
ئەو "نیوە پیاو و نیوەخودا"یە (هیتلەر) جگە لە
تاكە خوێنەرێك، نەیتوانی هیچ كەسێكی تر بە
نوسینەكانی بوروژێنێت، ئەمیش "جۆزیف گۆبلز"ی
وەزیری پڕوپاگەندەی بوو. بەڵام ئەوانی تر
كەمترین سەرسامیان بۆ نوسینەكانی هیتلەر
هەبوو، چونكە رەشنووسی دەقەكانی كتێب و
نوسینەكانی مۆتەكەئامێز بوون، پارچەپارچە و
لەیەكترازاو و پڕ لە هەڵەی سەرەكی رێزمانی و
رێنوسی بوون.
سەرەڕای خراپی ناودەنگی
هیتلەر، ئەو وەك نوسەری ناچیزی كتێبی "من
نوسەر نیم" دانی بەوەدا نابوو، بۆیەش بیری
لەوە كردەوە، بەشی سێیەمی كتێبەكەی "كتێبی
سێیەم"ی لە دوو كتێبەكەی پێشووتری "تێكۆشانم"
و "كتێبی دووەم" دوورخستەوە، كە پێشتر ئەمەی
بە شێوەیەكی بەرنامەڕێژ دانابوو. دوای
كارەساتە داراییەكەی "وۆڵ ستریت جۆرناڵ"،
هەڵكشانی سەرسوڕهێنەری هیتلەر بەرەو دەسەڵات،
سنورێكی بۆ بەرهەمە ئەدەبیەكانی ئەو دانا. لە
راستیدا هیتلەر خۆی بە پیاوی كردەوە، نەوەك
قسە دەزانی، كتێبخانەكەشی پڕ بوو لەو كتێبانەی
باس لە ئاڕاستەكردنی وشە و وتاردان بە پێی
ویست و ئیرادەی ئینسان دەكەن. بوونی ژمارەیەكی
زۆر لە كتێبی جادو و ئەستێرەناسی و پەیوەندی
نێوان فیزیا و دەقە رۆحیەكان، تەنیا حەزی
هیتلەر بۆ بوون بە پیاوێكی ئاینی دەرناخەن، كە
خۆی حەزی دەكرد ببێتە سەرۆكی پیاوە ئاینیەكانی
دێرێك، بەڵكو باوەڕی ئەویش دەردەخەن لە بارەی
ئەو مرۆڤە خوڵقێنەرانەی دەتوانن هێزێكی خەیاڵی
بكەن بە واقیع.
هەرچەندە هیتلەر هیچ خوێندێكی
فەرمی تەواو نەكردبوو، بەڵام هاوڕێكەی لە
رۆژانی زووی ڤیەننادا "ئۆگست كوبیتسك" باس
لەوە دەكات، كە هیچ كاتێك كتێب لە هیتلەر
دانەدەبڕا. دەشڵێت "ناتوانم ئەدۆلف بێ كتێب
بهێنمە بەرچاوی خۆم". هەروەك ریباكیش
دەگێڕێتەوە، هیتلەر لە سەرەتای بیستەكانی
سەدەی رابردوودا، سەدان كتێبی مێژوویی و
ئیتنیكی لوشداوە، تا كۆمەكی راستگۆییە
ئایدۆلۆجیەكەی بكات، وەك سەركردەی حیزبی نازی
گەشەسەندوو و دانانی یاسا بۆی. بۆ ئەو
مەبەستەش هیتلەر لیستێكی بڕیار و پێشنیاری
رێكخست و لە فۆرمی ئەندامیەتی حیزبدا بە
رەنگێكی رەش و تێر جێگیری كرد، لە نێوانیاندا
لیستی "ئەو كتێبانەی پێویستە هەر كەسێكی
ئیشتیراكی و نەتەوەیی بیانزانێت" وەك كتێبەكەی
هێنری فۆرد "یەهودی جیهانی" و كتێبەكەی
ئەلفرێد رۆزنبێرگ "سەهیۆنیەت وەك دوژمنی
دەوڵەت".
كاتێك كتێبخانەكەی هیتلەر لە
سەرەتادا لە لایەن ئەڵمانەكانەوە ئاشكرا كرا،
تەنیا كارە فەلسەفی و فكریەكانی وەك كاری
شۆبنهاوەریان تێدا نەدۆزیەوە، كە هیتلەر لە
نیچە و فیشتە و ئەدەبی چیكی بە باشتر دەزانی،
بەڵكو بە هەزاران رۆمانی پۆلیسی و كتێبەكانی
"ئەدگار وڵس" و "وایڵد ویست"یشیان تێدا
دۆزیەوە، كە هیتلەر زۆر لەگەڵ ئەمەی دواییان
هاوسۆز بوو.
ئاشكراشە كە رۆشنبیریی و
تێڕوانینی هیتلەر بۆ دونیا لە میانەی
خوێندنەوەی ئەو كتێبانەوە دروست بووە، كە
توانیویەتی بیانخوێنێتەوە و پڕ بوونە لە
تێبینی و نوسینی لابەلا و پەراوێزەكانی هیتلەر
لەسەریان، لەگەڵ نیشانەی سەرسوڕمان و تێبینیش
لەسەر بەشێك لە دەق و رستەكانیان، ئەو حاڵەتەی
ریباك ویستویەتی راڤەی بكات و نهێنیەكانی
بكاتەوە و بە دوای كلیكی ئەو گوزارشت و
بیروبۆچوونانەدا بگەڕێت، كە هیتلەر لە نوسین و
وتار و گفتوگۆ و كارەكانیدا بەكاری هێناون. لە
میانەی ئەو كتێبانە، دەبینین چۆن هیتلەر
كەسایەتی "دۆنكیشۆت"، یا "رۆبنسۆن كرۆسۆ"، یا
كەسایەتی شانۆگەرییەكانی "شكسپیر" لە خۆیدا
بەرجەستە دەكات. دەبینین چۆن توێژینەوەیەكی
ناڕۆشن سروشبەخشی داهاتووی سیاسی هیتلەر بووە،
یا چۆن راڤەیەكی تایبەتی داستانی كتێبە
شانۆگەرییە نەرویجیەكەی هێنری ئیبسن "بیر جنت"
كە بە شێوازی هۆنراوە نوسراوە، تموحی
توندوتیژانەی لا دروست كردوە. هەروەك هیتلەر
بە رێبەرە ناسامیەكەی "هێنری فۆرد" بە ناوی
"یەهودی جیهانی" سەرسام بووە و داوای لە هەموو
ئەندامانی حیزبەكەی كردوە بیخوێننەوە.
شەرقلئەوسەت-نامق كامل
|
