سڤیل: محەمەد هەسنانی

" كاتێك كچێكی جولەكە ئاشقی كوڕە موسڵمانێك دەبوو، كچەكە یەكڕاست دەهاتە ناو موسڵمانان و ماڵی زاواش جارێ زوو ناوێكی ئیسلامییان بۆی هەڵدەبژارد"

 لێكۆڵەرێك دابونەریتی كۆمەڵایەتی كوردە جووەكانی شارۆچكەی رواندز بۆ سڤیل باس دەكات

كفتە دزینی گەنجانی موسڵمان لەخانەوادە جوولەكەكانی رواندز و سونەتكردنی منداڵە جووەكان، ژن و ژنخوازی نێوان خانەوادە جووەكانی رواندز، لەگەڵ دابونەریتی پرسە و ئاهەنگێڕانیان، سەیران و رۆژانی شەممەیان، جەژنی كەپرەشین و پەیوەندی هاوسێیەتیان و چەندین پرسی دیكەی تایبەت بەكوردە جووەكان، ئەو باسانەن كە لێكۆڵیار (ساڵح محەمەد ساڵح) كە هاوكات (بەڕێوەبەری كتێبخانەی رواندز)ە، لەو دیمانەیەدا لەگەڵ (سڤیل) لەبارەی كورد جووەكانی رواندز، تیشكیان دەخاتەسەر.
ساڵانێكی زۆرە (ساڵح محەمەد ساڵح) لێكۆڵینەوە لەژیان و بەسەرهاتی كوردە جووەكانی شارۆچكەكەی خۆی دەكات. ئەو لەدەسپێكی قسەكانیدا بۆ (سڤیل)، لەبارەی جوولەكەكانی رواندز، دەڵێ لەسەردەمی میرنشینی رواندز، لەساڵی (1836-1837) بەتایبەتی سەردەمی حوكمڕانی (میر محەمەد بەگ)، هەموو پێكهاتە و ئاین و مەزهەبەكانی شاری رواندز، ژمارەیان (586) ماڵ بووە، ژمارەی ماڵەجووەكانیش لەوكاتی (38) ماڵ بووە، "بەڵام لەساڵی (1921) ژمارەی ئەو خێزانە جوولەكانە، كەم بۆتەوە بۆ (21) ماڵ". وەك بەڕێوەبەری كتێبخانەی رواندز، هێماشی بۆ دەكات، لەسەردەمی (میر محەمەد بەگ) كەس نەیدەتوانی گاڵتە بەهیچ كەس و ئاینزایەك بكات، "بەتایبەتیش بەجوولەكەكان، چونكە پاشای گەورە هەموو كارە نهێنییەكانی خۆی بەجوولەكەكان دەكرد، هەر لەبەر ئەوەش پاشا ژیانی ئەوانی دەپاراست و یارمەتیدەدان". دەشڵێت "لەدوای داگیركردن و سووتان و كاوڵكردنی شاری رواندز لەلایەن روسیاوە، لەساڵی (1914)ی زاینی، جووەكان بەماڵ و منداڵەوە لەگەڵ كوردە موسڵمانەكان ئاوارەبوون بۆ دەشتی حەریر و باتاس و خرواتان و شەقڵاوە"، دواتر جارێكی دیكە لەساڵی 1918 شاری رواندز بنیات دەندرێتەوەو جوولەكەكانیش دەگەڕێنەوە شارەكە. وەك سەرچاوە مێژووییەكانیش، ئاماژەی پێدەدەن، جوولەكەكان لەسەدەی حەوتەمی پێش زاینی لەكوردستان نیشتەجێبوونە، تا ئەو سەروبەندەی كە حكومەتی عێڕاق لەساڵی 1950– 1951 زاینی بەزۆر لەسەر ماڵ و موڵكی خۆیانیان شار بەدەردەكات بۆ (ئیسرائیل).
زەماوەند و بووك گواستنەوەی كوردە جوولەكەكان
لەبارەی زەماوەند و بوك گواستنەوەی جوولەكەكانی شاری رواندز، ساڵح محەمەد، دەڵێت "زەماوەند و بوك گواستنەوەی كوردە جولەكەكان، لەهەندێك سیفەتیان پێچەوانەی زەماوەندی كوردە موسڵمانەكان بووە، ئەوان شایی و هەڵپەڕكێیان وەك موسڵمانان نەبووە. بەدەستوری جوولەكەكانی كوردستان و شاری رواندز، شایی و هەڵپەركێیان كردووە"، شێوازی بوك گواستنەوەو شاییكردنەكەشیان وەك ئەو دەڵێت "بەشێوەی بازنەیی بووەو كچ و كوڕ پێكەوە دەستی یەكتریان دەگرت، لەگەڵ شاییەكەش دەهۆڵ و زوڕنا و دووزەلە و دەف و دەمبك لێدەدرا و گەنجەكانیان گۆرانیان دەوت، چەند كچێكیشان سەمایان لەناوەندی شاییەكە دەكرد، بەڵام وەك موسڵمانان بەرۆژ بووكیان نەدەگواستەوە، بەڵكو بەشەو بوكیان دەگواستەوە". جووەكان، وەك ئەو لێكۆڵەرە هێمای بۆ دەكات، سیفەتێكی دیكەشیان هەبووەو ئەگەر یەكێك لەماڵە جووەكان كچێكی خۆیان بەشوو بدابایە بەهەر كەسێك لەگەنجەكانی خۆیان، ئەوا دەبوایە ماڵی كچەكە هەموو ئەرك و جلوپۆشاكێكیان بۆ كچەكەیان بكردبایە و لەگەڵ ماڵ دانان و شتومەك كڕینیش بۆ كچەكەیان، كە لەئەستۆی ماڵی بوك بووە و پێیانگوتووە (بارگەی بوك) كە وەك ساڵح محەمەد دەڵێت "ئەم بارگەیە پێكهاتبوو لەهەموو كەلوپەلەكانی ناوماڵ، ئەوجا لەدەرزی تا دەگاتە كەرستەكانی وەك قاپ و قاچاخ و سندوق و نوێن و رایەخ، بەڵام ماڵی زاوا تەنها یەك دەستە جلوبەرگ و زێڕ و زیوو، واتا ئەلقەی دەستی خۆی و بوك لەئەستۆی ماڵی زاوا بوو"، ئەو لێكۆڵەرە ئەوەشی گوت كە "ماڵە جوولەكەكانی شاری رواندز، ژن و ژنخوازیشیان هەر لەنێوان خۆیاندا بووە، بەتایبەتی لەنێو خزمانی خۆیان، زۆرجاریش وا رێك دەكەوت لەناو خێزانە جوولەكەكان، كچێكیان حەزی لەگەنجێكی كوردی موسڵمان دەكرد، كچەكە وازی لەخزم و كەسوكاری خۆی دەهێنا و دەهاتە سەر ئاینی ئیسلام، كە كچەكەش دەبووە موسڵمان، یەكسەر كوردە موسڵمانەكان، ناوێكی كوردی ئیسلامییان لێدەنا".
ئەو بەڕێوەبەرەی كتێبخانەی رواندز، لەبارەی شەوی گواستنەوەی بووكێ، دەشڵێت "جوولەكەكان بەشەو بووكەكەیان دەگواستەوە. بووكیان زۆرجوان دەڕازاندەوە و لەسەر پشتی گوێدرێژێك، لەماڵی بووكەوە بۆ ماڵی زاوا بەچەپڵە لێدان و سەماكردن و گۆرانی گوتن، بەرێدەكەوتن. چەند كەسێك لەخزمانی ماڵی زاوا و بووك، لەگەڵ بووكەكە دەچوون تا بەردەرگای ماڵی زاوا و لەوێ كەسوكاری زاوا و بووك، هەركەسە و بۆ ماڵی خۆیان دەگەڕانەوە، تەنها چوار تاپێنج كەس لەگەنجەكانی خزم و كەسوكاری ماڵی زاوا، وەك پاسەوان دەمانەوە"، چونكە بەقسەی ئەو لێكۆڵەرە "كوردە جووەكانی رواندز ئەوكاتی وایان پێباشبووە كە چەند پیاوێك وەك پاسەوان لەماڵی زاوا بمێنەوە تابەیانی، نەوەك كەسانێك لەناحەزەكانیان دەستدرێژی بكەنە سەرماڵەكەیان".
ناشتنی مردوو لای جوولەكەكانی رواندز
"جوولەكەكانی رواندز، كە كەسێكیان لێ دەمرد، ئەگەر لەكاتی شەو بایە، خزم و كەس و ماڵی مردووەكە، هەموویان بەژن و پیاو و منداڵەوە، تابەیانی لەبەرامبەر لاشەی مردووەكە هەڵدەپەڕین و لەخۆیان دەدا و شینیان دەگێڕا، هەموو سەروپرچ و سیمای خۆیان لەخم و قوڕ دەنا بەتایبەتی ژنەكانیان ئەوەندە دەموچاوی خۆیان ناشیرن دەكرد خەڵك لێیان دەترسان"، ئەو توێژەرەی ژیانی كوردە جووەكان، دەشڵێت "جووەكان ئەگەر بەرۆژیش كەسێكیان بمردبایە، بۆ ماوەی 6 كاتژمێر مردووەكەیان دەهێشتەوە، دەستورەكەشیان وەك كوردە موسڵمانەكان نەبوو كە مردووەكە بەزووی بەخاك بسپێرن، دوای شەش كاتژمێرەكە، ئەوجا مردووەكەیان لەپەڕۆكێك لولدەدا، جوان دەیانپێچا و بەرەو گۆڕستانەكەی خۆیان بەرێدەكەوتن، هەر لەوێش بەخاكیان دەسپارد. قەبری مردووەكانیشیان لەقەبری موسڵمانان قووڵتر و بەرینتربوو". دەشڵێت "ماڵی مردووەكە پاش گەڕانەوەیان لەگۆڕستان، حەوت شەو و حەوت رۆژ شینیان دەگێڕا، خزمەكانی ماڵی مردووش تەواوی خەرجیی تازیەكەیان لەئەستۆی خۆیان دەگرت و بەهیچ شێوەیەك ماڵی مردووەكە پارەیان سەرفنەدەكرد، ئەگەر ماڵی مردووەكەش هەژار و كەمدەرامەت بانە و منداڵیان زۆر بچوك بوایە، تامنداڵی مردووەكە گەورە دەبوو، كەسوكاری مردووەكە یارمەتیان دەدان". لەبارەی گۆڕستانی موسڵمان و جولەكەكانیش، ساڵح دەڵێت "لەرواندز موسڵمانەكان سێ قەبرستانیان هەبوون، گۆڕستانی جولەكەكانیش لەسەرگردێك بوو لەتەنیشت قونگرێ شەمامێ لەسەر شاخی خەرەند، ئێستاكەش شوێنەواری گوڕستانەكەیان هەرماوە و بەقەبرستانی جولەكەكان ناوی دەهێنن".
كەپرە شینە و جەژن و بۆنەكانی كوردە جووەكان
"لەرۆژی جەژنە و بۆنەكانیان، هەموو جوولەكەكان، لەمنداڵ و كوڕ و كچ و ژن و پیاوەكانیان، جوان خۆیان دەڕازاندەوە بەدەستوری جلوبەرگی رەسەنی كوردی، بەتایبەتی كچ و ژنەكانیان، بە كراس و كەوێی ژنان و زێروزیو، دەست و پێیان لەخەنە دەنا و بەجلی كەسك و سۆر و رەنگاورەنگ و قاپقاپی جوانیان لەپێ دەكرد، خەناوكەی بەمۆری رەنگاورەنگ و ژەنگیانە و بسكۆكە و كڵاوی پۆشی زێڕوزیوی بەگوفكۆكەی كەسك و سۆری بەزەنگوڵۆكەیان لەبەرخۆ دەكرد، خۆیان لەبەرامبەر گەنجەكانیان بەجوانی نیشاندەدا". ساڵح هەر لەبارەی دابونەریتی جەژن و بۆنە ئاینییەكانی جووەكانی رواندز باس لەوەش دەكات كە "لەرۆژی جەژنەكەیاندا، هێلكەیان رەنگاءڕەنگ دەكرد و پێش ماڵیان بەپەڕۆی رەنگاوڕەنگ دەڕازاندەوە، بۆنی خۆشخۆشیان لەخۆیان دەدا و رەیحانە رەشە و گوڵەباغ و عەتر و ترنجۆكەیان لەناو ماڵیان دەدا و بۆنەكەشی بەماڵاندا بڵاودەبۆوە". توێژەرەكە گوتیشی "جووەكان لەرۆژی جەژنەكانیان، وەك كوردە موسڵمانەكان بڕمە و كولیچە و پاقڵاوەیان دروستدەكرد، لەگەڵ چەرەزات و چوكلێت و شەربەت و شیرنەمەنیشیان دەكڕی، لەپێش میوانانیان دادەنا، هەر بەم بۆنەیەوە زۆر لەكوردە موسڵمانەكانیش دەچوونە جەژنانەیان ء پیرۆزبایان لێدەكردن، گەلێجار ژنە موسڵمانەكانیش یارمەتی ژنە جوەكانیان دەدا، لەدروستكردنی شیرنەمەنی، جووەكان لەرۆژانی جەژنەكانیشیان نانی بێ خوێیان دروستدەكرد، چونكە لەرۆژانی جەژن دەبووایە نانەكەیان بێ خوێ بایە".
كەپرەشینەی جوولەكەكان، جەژنێكی گشتی كوردە جوولەكەكان بووە لەكوردستان، ئەم جەژنە ناوەكەشی بەكوردی بووە و پێیدەڵێن (كەپرەشینە). ئەو لێكۆڵەرەی شاری رواندز، لەبارەی كەپرەشینە دەڵێت "هەموو ساڵێك لەكات و وەختی خۆی لەمانگی تشرینی یەكەم و سەرەتایی وەرزی پایز، پێش بارانبارین و لەكاتی پەرەدا، جووەكان جەژنی كەپرەشینەیان دەكرد بەمەبەستی خۆشی و پاڕانەوەیان بۆ بارینی باران، بەم شێوەیە یەكەمجار كەپرێكیان دروستدەكرد، بەدار و قیسپ كە درێژیەكەی 12 مەتر و پانییەكەشی 4 مەتر بووە، لەسەر كەپرەكەش عەسیر یان پەلكە چرۆی دارمازی و داربەڕوویان دەهاوێشتە سەر كەپرەكە، دوایی بەجوانی دەیانڕازاندەوە بەپەڕۆ و جۆرەها میوەی خۆش و جۆراوجۆر كە لەناوچەكەدا هەبووە و لەهەر چوار دەوری كەپرە شینەكەیان هەڵدەواسی، لەبن كەپرەكەش فەرش (مافور) یان رادەخستن، ئەوجا دۆشەك و بالیفی جوانیان بۆ میوانەكانیان لەسەر دادەنان، دواتر كەپرەكەیان بەئاو جوان تەڕ دەكرد و گەنجە جووەكانیش لەكوڕ و كچ بەدەوری كەپرەكەدا بەڕیزە دەسوڕانەوەو بەرەو ئاسمان دەستیان بەرز دەكردەوەو لەخوا دەپاڕانەوە تا باران ببارێ. ئەم جەژنەشیان دوو رۆژ و دوو شەوی دەخایاند".
كەپرە شینە، تەنها كوردە جوولەكەكان دەیانكردو جەژنێكی نەتەوەیی كوردە جووەكان بووە لەكوردستان، لەو رۆژە هەموو جووەكان ئاهەنگیان دەگێڕا. وەك جوولەكەیەكی دانیشتووی (ئۆرشەلیم) هێماشی بۆ دەكات، ئێستاكەش جووەكانی كورد ئەم جەژنەیان لەئیسرائیل دەكەن.
كفتە شەمووی جولەكە
وەك چۆن موسڵمانان رۆژێكی پیرۆز و موبارەكیان وەك رۆژی هەینی هەیە، جوولەكەكانیش رۆژێكیان هەیە كە لایان زۆر پیرۆزە، ئەو رۆژەش شەمووە. جوولەكەكانی رواندز، لەرۆژانی شەموودا بەهیچ شێوەیەك ئاگریان نەدەكردەوە، تەنانەت ئەگەر زۆریش سەرما بووایە. ئەو لێكۆڵەرە كوردە دەڵێت "لەرۆژی شەمووان، جوولەكەكان قەرزیشیان لای خەڵكی هەبوایە وەریاننەدەگرتەوەو دەیانگوت گوناهە لەم رۆژە قەرز وەربگرینەوە". لەئێوارەی رۆژی هەینی كە بەیانییەكەی دەبووە رۆژی شەموو، لەم رۆژە وا باوبووە لەهەموو ماڵە جوولەكەكان كفتەیان لێ دەنا، چونكە لەرۆژی شەمووان ئاگریان نەدەكردەوە، هەر بۆیە رۆژی پێشوو چێشتیان ئامادە دەكرد بۆ رۆژی شەممە، چێشتەكەشیان بەزۆری كفتە بووە، بۆیە بەم خواردنە دەگوترا "كفتە شەموو"، لەبەر ئەوەی بۆ رۆژی شەممە ئامادە دەكرا، خواردنی كفتەكەشیان گوایە لای موسڵمانان دەرمانی تاداری بووە!.
هەربۆیە وەك بەڕێوەبەرەكەی كتێبخانەی رواندز، ئاماژەی بۆ دەكات و دەڵێت "گەلێجار كە موسڵمانەكان كەسێكیان یان منداڵیان تای دەگرت، بۆ ئەوەی كەسە تادارەكە، لەمەترسی نەخۆشی تاداری رزگاربكەن، دوو گەنجی ماڵی خۆیان یان خزمی خۆیان تەرخاندەكرد بۆ دزیكردنی كفتەی جووەكان. دوو گەنجەكە، بەمەبەستی میوانداری دەچوونە ماڵێك لەماڵە جوولەكەكان كە دراوسێیان بووە، ئەوجا لەماڵە جوولەكەكە یەك لەگەنجەكان، دەكەوتە گفتوگۆكردن لەگەڵیان تامەشغولی دەكردن، گەنجەكەی دیكەش یەكسەر دەچووە سەر مەنجەڵی كفتەكان، بەبێ ئەوەی ماڵەكە هەستی پێبكات، ئەو گەنجە یەكدوو كفتەی لەناو مەنجەڵەكە دەردەهێنا و لەناو پەڕۆیەك یان كیسەیەكی كاغەزی دەنا و دەیخستە گیرفانی، بەڵام دەبووا كوڕە گەنجەكە زۆر بەزووی ئەم كارەی ئەنجام بدا، بۆ ئەوەی ماڵە جووەكە بەهیچ شێوەیەك هەستنەكەن، بەم شێوەیە ئەم دوو كوڕە گەنجە، كفتەی دزراویان دەهێنایەوە ماڵە نەخۆشە تادارەكە و كفتەكەیان دەرخواردی كەسە نەخۆشەكە دەدا". ساڵح دەگێڕێتەوەو دەڵێت "جارێكیان وا رێكدەكەوێ چەند كوڕێكی گەنج بۆ دزیكردنی كفتە دەچنە ماڵێك لەیەكێ لەماڵە جووەكان، بەڵام زۆر بەنەزانی دەچنە ماڵە جوولەكەكە و پیاوی ماڵە جوولەكەكە دەبینێ كە دوو كوڕە گەنجی موسڵمان هاتنە ماڵیان، یەكیان گفتوگۆی لەگەڵ خێزانەكەی دەكرد، ئەوەی دیكەیان زۆر بەترسەوە چۆتە سەر مەنجەڵی كفتەكان، پیاوی ماڵە جووەكەش لەو دزییەی ئاگادار بۆتەوە، لێیدەكا بەهاتوهاوار دەڵێت هۆی ها هۆی ها، ئەو كوڕە كفتەی دزی، بەو دیوارە هەر پەزی، بۆیە ئێستاكەش گەڵێجار خەڵكی دەوروبەری شاری رواندز، بۆ گاڵتەوگەپ بەگەنجەكانمان دەڵێن هۆی ها رواندزی كفتە دزی بەدیواران هەڵدەبەزی".
كار و كاسبیكردنی جوولەكەكان
جوولەكەكانی شاری رواندز، وەك ساڵح هێمای بۆ دەكات، لەكاسبیكردن زۆر زانا و زیرەك و بەتوانابوونە و هەموو جۆرە كاسبیەكیان كردووەو بەزۆریش دوكاندار بوونە، وەك دوكانی خەیاتی و زێڕینگەری و مزگەری (سەفاری) پەڕەچی، ساڵح دەڵێ، جوولەكەكانی روندز چەند دوكاندارێكی كوتاڵفرۆشیان هەبووەو گەورەترین و دەوڵەمەندترین كوتاڵفرۆشی جولەكەكان بوونە لەشاری رواندز، لەوانە (ئیلیاهۆن) كە دوكانی لەتەنیشت چایخانەی عومەری چایەچی بووە. (شلیمۆن) دوكانی لەتەنیشت سیامەند خەیاتی بووە. (بنیامێن) دوكانی لەپێش ماڵی حیكمەت داودی بووە. ئەم كوتاڵفرۆشانە، قوماش و كوتاڵەكەیان، وەك ساڵح دەڵێت "زۆر هەرزانتر دەفرۆشت لەدوكاندارەكانی دیكەی رواندز".
ئەو لێكۆڵەرە ئاماژە بەناوی هەندێ ماڵە جوولەكەی رواندز لەساڵی (1921 تا 1951) دەكات و ناوەكانیشیان ئاوا ریز دەكات 1- ماڵی كەكۆل 2- ماڵی میشێلی 3- ماڵی میخەلون 4- ماڵی سەعتۆك 5- ماڵی هارون 6- ماڵی هارتۆت 7- ماڵی بنیامێن 8- ماڵی ئیسعاق 9- ماڵی ئیایاهیۆ 10- مالێ شەمۆل 11- ماڵی كارون و موسا 12- ماڵی یاعقوب 13- ماڵی ئیلاهۆ 14- ماڵی شەبەتاین 15- ماڵی ئارۆن 16- ماڵی شلیمۆن 17- ماڵی ریلیمون 18-ماڵی خەمۆن 19- ماڵی كاكلەجوو 20-ماڵی ساقی 21- ماڵی شەمشۆن و داودە جوو.
ساڵح، ئاماژە بەناوی هەندێك لەژنە كاسبكارەكانی جوولەكەش دەكات، كە كاری پیشەوەریان كردووە، وەك دروستكردنی كڵاو و بەرماڵ و مافوور و جاجم، هاوكات هەندێكیشیان كاری پەڕەچییەتی و جۆڵایان لەگەڵ مێرد یان كوڕەكانیان كردووە، دەڵێت "جگە لەكاری خمخانە، گەلێجار نانكردنیشیان بۆ خەڵكی رواندز كردووە"، ژنە جوولەكەكانی رواندزیش وەك ساڵح هێمای بۆ كرد ئەمانە بوونە، (ساقین- مێرەم- نازێ- مامز- نازدار- مسری- رەمزین- شامیە- كەپرین- عاشیل- خەمێ- رەمین- شالیان- رابیعە- شەمۆنیە- ئارمۆش- لامین- لیلە)، لێكۆڵەرەكەی رواندز ئەوەشی بەبیر هێنایەوە كە "ئیستاكەش رواندزییەكان دەڵێن جووەكان زۆر كاسب بوونە و پارەداریش بوونە، لەبەر ئەوەی هیچ شەرمیان لەكاسبییەكانی خۆیان نەدەكرد و كاسبییەكەشیان بەبێ فڕوفێل بووەو دەڵێن تا كوردە موسڵمانەكان یەك پاكەت شقارتەیان دەفرۆشت، جوولەكەكان دە پاكەت شقارتەیان دەفرۆشت، ئەوەش وایكردووە زوو كەلوپەلەكانیان ساغ بێتەوەو قازانجیش لەكەلوپەلەكان بكەن، هەربۆیە خەڵكەكەش زیاتر رووی لەدوكانەكانی ئەوان دەكرد".