سڤیل: ئاسۆ عەلی گەڵاڵی

"تەنیایی ئاگرێكە ناتسوتێنێت، بەڵام لەخۆیشی زیاتر نایەڵێت كەس گەرمت بكاتەوە"

زۆرجار تەنیایی بەشێكە لە خەڵوەت و سەرچاوەی ئەفراندنە بۆ فەیلەسوف و سۆفی و پێغەمبەران، بۆ كەسێكی سادەش تەنیایی كوشندەیە، چونكە تەنیایی رووبەڕووبوونەوەی خودەو لەبەرامبەردا هەڵاتن لەتەنیایی هەڵاتنە لە رووبەڕووبوونەوەی خود.
شاعیری كۆچكردووی عەرەب محەمەد ماغوت لەدوا دیمانەیەدا كە چەند مانگێك بەر لە مردنی ئەنجام درابوو، باس لەوە دەكات، جاری واهەبوو سێ رۆژان بە تەنیایی ژیاوە، كەسی نەبینیوە. ماغوت هۆكارەكە باس دەكات و دەڵێ "لەخەنجەری ئەوانی تر دەترسم"، بەڵام ئەو تەنیاییەی ماغوت تەنها جۆرێك نییە، بەڵكو تەنیایی جۆری تری هەیە، كە بەپێی كۆنسێپتە كۆمەڵاییەتیەكان ناویان دەگۆڕێت.
سارتەر بوو باسی لەوە دەكرد كە " ئەوانیتر دۆزەخن"، زۆر كەسایەتی تریش هەن لەبەرامبەر تێكەڵبوون بەئەوانی تر تەنیایی هەڵدەبژێرن، ئایا تەنیایی و گۆشەگیری جیاوازیان لەنێواندا هەیە؟ یان تەنیایی دیاردەیەكی نێگەتیڤە لەژیانی مرۆڤدا؟ ئەو دوو پرسیاری سادە بوون، بەڵام ئەگەر سەیری مێژوو بكرێت، ئەوا دەزانرێت، وەڵام بۆ ئەو دوو پرسیارە گەلێك زۆرە.
بەر لەوەی بچینە ناو بەشێك لەو وەڵامانە، بۆچوونی چەند گەنجێك وەردەگرین، ئازاد مەولود یەكێك لەو گەنجانە بوو، كە بە رقەوە باسی تەنیایی دەكرد، ئازاد گوتی "من زۆر لەتەنیایی بێزارم"، ئازاد مەولود، باس لەبوونی یاسایەكی هەمیشەیی ژیان دەكات و هۆكاری بێزاربوونەكەی خۆیشی هەر بۆ ئەوە گەڕاندەوەو گوتی "هۆكاری بێزاربوونی من ئەوەیە، كە یاسای ژیان ئاوایە، تەنیایی خۆش نییە، تەنیایی بەس بۆ خوا هاتووە"، ئەو گەنجە بیست ساڵە، پێیوایە هەردوو رەگەزی نێر و مێ دەتوانن ژیانی پێكەوەیی دروست بكەن، "ئەو دوو رەگەزە تەواوكەری یەكترن و بەمەش تەنهایی كۆتایی دێت و نامێنێت".
(شكار ئومێد) بەشێوەیەكی دیكە باسی لەتەنیایی كردو پێناسەیەكی ئەدەبییانەی بۆ تەنیایی هەبوو، دەڵێت "تەنیایی بیركردنەوەیە لەژیان، تەنیایی ئارامییەكە كە هەموو كەس ناتوانێت بەكاریبهێنێت، تەنیایی خۆشەویستییەكە كە عەشق پێتدەكات، تەنیایی ئاگرێكە كە ناتسوتێنێت، بەڵام لەخۆیشی زیاتر نایەڵێت كەس گەرمت بكاتەوە، هەڵبەتە ئەگەر لەگەڵی بژێیت".
كچە قوتابییەكی زانكۆ، ئەویش ئاشكرای دەكات، كە زۆر حەزی لەتەنیاییەو دەڵێت "لەسەدا سەد لەگەڵ تەنیایدام"، داستان هیوا دەشڵێت "من وەك خۆم لەزۆربەی كاتەكانمدا تەنیام و لەژیانیشمدا هەر تەنیام و بەم تەنیاییەشم زۆر مورتاحم". كچێكی دیكە، كە خۆی بە "شاجە" پێمان ناساند، باسی لەوەكرد، كە مرۆڤە گەورەكان هەموو كات لەتەنیایدا بوون و لەتەنهاییشدا ژیاون، دەڵێت "تەنیایی مانای كۆتایی ژیان نییە هەروەك زۆرێكمان وا لێی تێگەشتووین، هاوكات حەزكردن بەتەنهایی، مانای ئەوەش نییە، كە بێزار یان بێتاقەت بیت یان خودا نەخواستە تووشی نەخۆشی دەروونی بووبیت، بەڵكو زۆرجار حەزێكی سروشتی مرۆڤە و بەچێژە".
شاجە، نكۆڵی لەوەش نەكرد، كە تەنهایی چێژی تایبەتی خۆی هەیە، دەشیگوت "لەگەڵ ئەوەی چێژێكی زۆری هەیە، بەڵام هەموو شتێك سنوری خۆی هەیە، ئەگەر هەرشتێك بەتایبەت مەسەلە دەروونییەكان لەسنوری خۆیان دەربچن و تێپەڕبكەن باش نییە"، ئەو كچە لەكۆتایی قسەكانیدا بۆ (سڤیل) گوتیشی "زۆرجار وا پێویست دەكات، كە تەنها بیت و بەتەنهایی بیربكەیتەوەو راوێژ لەگەڵ خۆت بكەی، پێشموایە ئەگەر تەنیایی نەبێت ژیان نابێت!". مام قارەمان، كە بەوتەی خۆی زیاد لە 35 ساڵە ژنی هێناوە و ژیانی هاوسەری پێكهێناوە، ئەو لەگەڵ تەنیاییدا نەبوو، بەڵكو بەكوشندەشی ناودەبرد، گوتی "كوڕە تەنیایی بەس بۆ خوا باشە، بۆ ئێمە كوشندەیە".
توێژەرێكی كۆمەڵایەتی (دڵشاد عوسمان عەلی) هێما بەوە دەكات، كە خودی مرۆڤ بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتییەو كەمتر لەگەڵ تەنیایی دەسازێت، ئەو توێژەرە كۆمەڵایەتییە ئاماژەی بەكۆمەڵگای ئەوروپی كرد، كە تەنهایی كوشتوونی و گوتیشی "هەردوو كاتەكە بۆ مرۆڤ پێویستە، بەڵام تەنهایی دەبێت لەخزمەت تێكەڵاوی و ژیانی پێكەوەیی دابێت".
بەبڕوای زۆر لەبیرمەندان بۆ كەسێكی ئاسایی تەنیایی حاڵەتێكی باش نابێت، بەڵام بۆ فەیلەسوف و سۆفی و شاعیرێك تەنیایی زۆرجار نەوەك تەنها خراپ نییە، بەڵكو سەرچاوەی ئەفراندن و داهێنانە، جان ڤاڵ لەكتێبی رێگای فەیلەسوف باس لەو رێگایە دەكات، كە فەیلەسوف پێدەگەیەنێت و جان ڤاڵ پێیوایە تەنیابوون و خەڵوەت و هەستكردن بەدبەختی سەرچاوەیەكە بۆ تێڕامان و فەلسەفەكاری، لەو حاڵەتەدا تێكەڵبوونی فەیلەسوف بەخەڵك واتە تێكەڵبوونە بە شتە جوزئیەكانی خەڵك، بەپێچەوانەوە دووركەوتنەوە لەخەڵك بریتیە لەتێڕامان لەشتە یۆنڤێرساڵ و ئیبستراكەكان، بۆیە بۆ فەیلەسوف باشترە زیاتر لە تەنیایی بژیت.
ئەگەر سەیری ژیانی پێغەمبەران و پیاوانی ئایینیش بكرێت، بەهەمان شێوە خەڵوەت بەشێكی سەرەكی بووە لەكەسایەتی ئەوان، بەڵام بەبڕوای دەروونناسانەوە ئەو تەنیاییانە هیچ كات بە مانای گۆشەگیر و هەڵاتن نایەت لەخەڵك، دەروونناسان پێیانوایە كەسانێك كە مەعریفەیەكی فراوانیان هەیە، دەتوانن رووبەڕووی تەنیایی ببنەوەو تەنیاییەكەشیان تەنیایی نییە، لەبەرامبەردا كەسانێك لەتەنیایی دەترسن، كە نەتوانن رووبەڕووی خۆیان ببنەوە بۆ جارێك تارمایی رۆحی خۆیان ببینن، بەڵام كاتێك كەسێكی تەسلیمی تەنیاییەكی خەمناك دەبێت، ئەوا ئەو كەسە دانی بەوە ناوە، كە واقیع زۆر لەوە گەورەترە، كە بتوانێت هەزمی بكات و بۆیە تەسلیمی تەنیاییەكی كوشندە دەبێت.