سڤیل:  میهرەبان محمود

بەپێی توێژینەوەیەك كە سەنتەری بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بەرەگەزی مێینە لەرانیە ئەنجامیداوە، دیاردەی تەڵاق رۆژ بەرۆژ لەو شارۆچكەیە روو لەزیاد بووندایە.
بەهۆی زیادبوونی رێژەی تەڵاق، سەنتەری بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بەرەگەزی مێینە لەرانیە، لەتوێژینەوەیەكی مەیدانیدا هۆكار و دەرئەنجامەكانی ئەم حاڵەتە دەخاتەروو. لەتوێژینەوەكەدا لەزاری هەندێ لەقوربانییەكان چەند هۆكارێك خراوەتەڕوو، وەك جیاوازی تەمەن و نزمی ئاستی هۆشیاری نێوان هاوسەرەكان، هەروەها پرۆسەی هاوسەرگیری بەزۆر كە هۆكارێكی سەرەكییە بۆ دروستبوونی ناپاكی هاوسەرگیری و گەیشتن بەتەڵاق.
هۆكارەكانی دیكەی تەڵاق لەرانیە، وەك لەتوێژینەوەكە هاتووە، خراپی باری ئابوری خێزانەكان هۆكارێكی گرنگە بۆ جیابوونەوە، هەروەها نەزۆكی یەكێك لەهاوسەرەكان و نەتوانینی وەچەخستنەوە، یان نەخۆشی درێژخایەن كە یەكێكیان هەیبێت.. دڵپیسی لەلایەن پیاوەوە بەرامبەر بەژنەكەی.
لەتوێژینەوەكەدا ئەوەش خراوەتەڕوو كە نەخۆشییە دەروونییەكان وەكو (شیزۆفرینیا، خەمۆكی، دوورەپەرێزی، گرێی دەروونی) كە یەكێك لەهاوسەرەكان تووشی دەبێت و ئەوەی دیكە ناتوانێ تێیبگا، یان خەتەنەكردنی كچان و لاوازی سێكسی لەكاتی پرۆسەی هاوسەرگیری، هۆكاربوونە بۆ دروستبوونی تەڵاق.
لەكۆتایی توێژینەوەكەیاندا، سەنتەری بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی مێینە لەرانیە، چەند پێشنیارێكیان خستۆتەروو بۆ چارەسەركردنی كێشەكان و نەگەیشتن بەپرۆسەی تەڵاق لەلایەن هاوسەرەكانەوە. وەك دانانی خەڵكی پسپۆڕ لەبواری دەروونی و كۆمەڵایەتی و كردنەوەی سەنتەرێكی چارەسەركردنی دەروونی بۆ چارەسەركردنی ئەو ژنانەی تەڵاق دەدرێن، هەروەها بەستنی كۆڕ و سیمینار و ۆرك شۆپ و بڵاوكردنەوەی هۆشیاری لەدەزگاكانی راگەیاندنەوە. هەروەها دانانی توێژەری رێنمایی كار لەهەریەك لەدادگاكان بۆ رێنماییكردنی ئەو كچ و كوڕانەی كە هاوسەرگیری دەكەن یان لێك جیادەبنەوە.
هەرچەندە لەتوێژینەوەكەدا ئامار نەخراتەڕوو، بەڵام بەپێی ئاماری 6 مانگی سەرەتای ساڵی 2011 لەدادگای قەزای رانیە (362) حاڵەتی تەڵاق هەبووە، لەبەرامبەردا (689) هاوسەرگیری ئەنجامدراوە. هاوكات لە 12 مانگی ساڵی 2010دا (1349) حاڵەتی هاوسەرگیری هەبووە لەگەڵ (775) حاڵەتی تەڵاق.
پارێزەرێك لەدادگای رانیە، جەختی لەزیادبوونی كێشەكانی پەیوەست بەتەكنەلۆجیا لەرانیە كردەوەو گوتی "پەیدابوونی هۆكارەكانی پەیوەندی كردن، گۆڕینی شێوازی ژیانی خەڵك لەم ساڵانەی رابردوو، وای كردووە خیانەتی هاوسەرگیری بەشێوەیەكی بەرچاو زیاد بكات". ئەو پارێزەرە (فەرەیدون ئەحمەد) نەبوونی متمانە لەنێوان هاوسەرەكان بەهۆكارێكی سەرەكی جیابوونەوە دەزانێت و دەشڵێت "زۆر لەهۆكارە راستەقینەكانی تەڵاق نە لەلای دادگا و نە لەلای پارێزەرەكەش باس ناكرێت". گوتشی "زۆربەی كات ئەو پیاوانەی كە شەوان لەماڵەوە نین، ئەوان زیاتر بێ متمانەیی و كێشە و گرفت دروست دەكەن". ئەو پارێزەرە باسی لەوەشكرد كە زۆربەی ئەو هاوسەرانەی لێك جیادەبنەوە لەتەمەنی 20 بۆ 30 ساڵی دان، بەڵام وەك هێمای بۆ كرد لە 30 بۆ 40 ساڵی رێژەی تەڵاق كەمترە.
بەرپرسی لقی رانیەی كۆمەڵەی خەڵك بۆ گەشەپێدان، ئاماژە بەكاردانەوە خراپەكانی تەڵاق دەكات لەسەر دەروونی ژن و منداڵ و دەڵێت "لەجیابوونەوەی هاوسەران لەكۆمەڵگای كوردی، هۆكارەكان هەر چییەك بن، لای خەڵكی وا شیدەكرێتەوە كە بەهۆی خراپی ژنەكەوە بووە، بۆیەش ژنەكە تەڵاقدراوە، بەمەش دایكەكە و منداڵەكانی تووشی دارمانی دەروونی دەبن".
یوسف عومەر (توێژەری كۆمەڵایەتی) ئەویش بۆ (سڤیل) گوتی "ئەگەر ژنێكی تەڵاقدراو، دوبارە شوو بەپیاوێكی دیكەش بكاتەوە، ئەوا دیسانەوە كێشەی دوو لایەنەی بۆ دروست دەبێتەوە، لەلایەك مێردە تازەكەی بەشێوەیەك هەڵسوكەوتی لەگەڵ دەكات كەوا ئافرەتێكە لەپلەی دووەم دایە و سەركەوتوو نەبووە لەژیانی هاوسەری یەكەمدا، یان ژنەكە خۆی نێچیری بەراورد كردنە لەنێوان دوو مێردە كۆنەكەی و تازەكەی". ئەمە لەكاتێكدا، وەك توێژەرەكە هێمای بۆ دەكات، شەرع و یاسا تەڵاق بەكارێكی ناپەسەند و ناشایستە نازانن، بەڵام وەك دەڵێت "شەرع و یاسا، هەرگیز ڕێگەشیان نەداوە بەبێ هیچ هۆكارێك و بەویست و ئارەزووی خۆی، ژنەكە یان پیاوەكە گاڵتە بەچارەنووسی هاوسەرەكەی بكات و مافی ژێرپێ بنێت و لێی جیا ببێتەوە".