زۆر كـــچ لــــەپیــــران ناویــــــان لـــــەكۆلێژی یـاسا یا هەندەسە گەڕاوەتەوە، بەڵام كەسوكارەكەی رێگەیان پێنادەن بێنە هەولێر"

سڤیل: محەمەد گۆران

لەپیران 4 مزگەوت هەیە و وا خەریكن 3 مزگەوتی دیكەش دروستدەكەن، دوو قوتابخانەی لێیە و قوتابخانەیەكی 18 پۆلیش وا لەتەواوبوون دایە، بنكەی تەندروستیان هەیە، بەڵام دەڵێن "بەشمان ناكات "باخچەیەكی ساوایانی هەیە، بەڵام دەگوترێ "لەخانووی كرێیە"، ناحیەی لێیە، بەڵام خەڵكەكەی دەڵێن چۆن دەبێت "بەڕێوەبەرایەتی ئاو- كارەبا- شارەوانی- پۆلیس- ناحیە، هەمووی لەناو بینای ناحیە دابێت و دائیرەی نفوسیشمان نەبێت"، پیران 5 گۆڕستان و زنجیرەیەك كانیاو و نۆڕینگەی پزیشكی و سەنتەری رۆشنبیریشی لێیە، بەڵام دەڵێن "تائێستا سەنتەرەكەمان بودجەی نییە و ناحیەش بێ كتێبخانە نابێت".
ناحیەی پیران كە سەر بەقەزای مێرگەسۆرە و كەوتۆتە دەڤەری بارزان، نزیك بە 400 ماڵ دەبێت و 36 گوندیشی لەسەرە وەكو ناحیە، ناوچەكە بەشێوەیەكی سێگۆشەیی هەڵكەوتووە و دەكەوێتە نێوان سنوری هەرسێ وڵاتی عێراق – ئێران - توركیا. خەڵكەكەی وەكو خۆیان دەڵێن 80% بەپێشمەرگایەتی خەریكن و ئەوەی دیكەش یا فەرمانبەرن یا بێ ئیشوكار. گرفتی نەبوونی خانوو لەكێشە سەرەكییەكانی خەڵكی دەڤەرەكەیە، گلەیی ئەوەش دەكرێت كەوا كەمتەرخەمییەك لەبواری خزمەتگوزاری و رێگاوبان هەیە لەو ناوچەیەدا، كە هەر ئەمەش بەهۆكاری مردنی ژنێك و كچەكەی دادەنرێت، لەكاتی هەڵسانی لافاوەكەی پیران لەمانگی 4ی ئەمساڵدا، بەڵام بۆ هەموو ئەو گلەییانەش سەرۆكی شارەوانی پیران قسەی خۆی هەیە.
لەپیران، حالیحازر دوو قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی (بنەڕەتی) لێیە و قوتابخانەیەكی 18 پۆلیش ئێستا لەقۆناغی تەواوبوون دایە، دەوامی قوتابخانەكان دوو شەفتییە و لەقۆناغی سەرەتایی 400 قوتابی كچ و 400 قوتابی كوڕ هەیە كە هەریەكەیان بەجیا دەوام دەكەن، قۆناغی ناوەندیش بەهەمان شێوە 200 قوتابی كوڕ بەجیا و 200 قوتابی كچیش بەجیا، لەوەڵامی ئەو پرسیارەی كە بۆچی كچان و كوڕان بەجیا دەوام دەكەن، چونكە وا زانراوە كە لەگوندان كچ و كوڕ بەیەكەوە دەخوێنن (هێرش فریاد حەسەن) دەرچووی بەشی كۆمەڵناسی كۆلێژی ئادابی زانكۆیی سەلاحەدین، كە هاوكات بەڕێوەبەری قوتابخانەی گوندی (كەلۆك)ەو خۆیشی خەڵكی پیرانە، گوتی "تەنها مەسەلەكە ئەوەیە كە قوتابییەكان زۆرن و شوێن نییە كە ئەو هەمووە بەیەكەوە بخوێنن"، بەڵام ئەو توێژەرە كۆمەڵایەتییە (هێرش فریاد) ئەوەشی نەشاردەوە و گوتیشی "كچ كە 6ی ئامادەیی تەواو دەكات، بەهۆی ئەو دابونەریتە كۆمەڵایەتییەی كە هەیە ناتوانێت بچێتە هەولێر و بەردەوامی بەخوێندنەكەی خۆی بدات، زۆر كچمان هەیە ناوی لەكۆلێژی یاسا یان ئەندازیاری هاتۆتەوە، بەڵام كەسوكارەكەی دەڵێن نابێت بچیتە هەولێر، ئیدی بەشووی دەدەن و لەماڵەوە دەكەوێت".
لەبارەی خۆسەرقاڵكردن و كێشە و گرفتەكانی گەنجانیش لەپیران (رەشید حەسەن مەسیح)ی تەمەن 34 ساڵ، كە تاپۆڵی 3ی ناوەندی خوێندووە و ئێستاش پێشمەرگەیە، دەڵێت "لەخوا بەزیادبێت، سەنتەری رۆشنبیریمان هەیە، یاریگای تۆپی پێمان هەیە، ئاو و كارەبایەكی باشمان هەیە، باوەڕناكەم گەنج لەپیران هیچ كێشەیەكی ئاوای هەبێت"، بەڵام گەنجێكی دیكەی ئەو گوندە، كە پرسیاری كێشەكانی گەنجانمان لێیكرد لەپیران، خێرا گوتی "لەرووی خزمەتگوزارییەوە كێشەمان زۆرە، شەقامەكانمان هەمووی خراپە، یەك جادەی چیمەنتۆمان هەیە، ئەگینا ئەوانەی دیكە هیچی قیرتاو نەكراوە، نە كتێبخانەمان هەیە و نەدوكانێكیشمان هەیە كتێب بفرۆشێت، ئەمە جگە لەوەی كە هیچ رۆژنامە و گۆڤارێكیشمان پێناگات".
كوڕە گەنجێكی دیكەی پیران كە نەیویست ناوەكەی ئاشكرا بكرێت، ئەویش گوتی "لێرە، جادە دروستكردنیش بەپێی دابونەریتی عەشایرییە، جادەیان لێداوە، لەهەندێك شوێن 12 مەترە و لەهەندێك شوێنیش 5 مەترە، ئەگەر كەسێكی سادەبیت، زەوییەكەت بەبەرجادە دەكەوێت و ئەگەر كەسێكی دەسڕۆیشتووش بیت، جادەكە لەزەوی تۆ لادەدات، بۆیە بڕیاردەرێك نییە لەكارەكان بەڵكو بەپێی عەقڵییەتی ناو كۆمەڵگا كارەكان بەڕێوە دەچن و دەبێت خەڵكەكە بەخۆی بڵێت، من دوو مەتری دەخەمە سەرجادە، باشە خواخێرت بنوسی؟ منیش چوار مەتری دەدەم، ئەتوش هەرخوا خێرت بنوسی، ئاوایە كاروبارەكان".
عەبدوڵڵا مەجید عەبدوڵڵا، سەرۆكی شارەوانی پیران، لەبارەی ناڕێكی شەقامەكانی پیران، ئەویش وەڵامی خۆی هەیە و گوتی "شەقامی سەرەكی ناو پیران بەتێكڕایی لە 11مەتر كەمتر نییە، بەڵام لەهەندێك شوێن كە خانووی بەردەكەوێت، خانووەكانیش لەبەر ئەوەی تاپۆیان نییە و ئێمەش وەكو حكومەت ناتوانین قەرەبوویان بكەینەوە، بۆیە لەوانەیە مەترێك كەمتربێت، ئەگینا 4 مەتر و 5 مەترو ئەو شتانە نییە".
(هێرش فریاد) ئەویش سەرباری ئەوەی نكۆڵی لەوەنەكرد كە لەمڕووەوە ناعەداڵەتی هەبێت، بەڵام وەك ئەو گوتی "مەسەلەكە بەهێز و بێهێز نییە، بەڵكو ئەوەیە كە خەڵكی ئەم ناوچەیە، ئاوارەیی زۆریان بینیوە و ماڵ هەیە چوار شەهیدی هەیە، بۆیە هەندێ كەس رێزی زیاتریان هەیە و دەسەڵاتدارانی ناوچەكە حەزناكەن دڵیان بشكێنن".
سەبارەت بەلافاوەكەی مانگی 4ی ئەمساڵیش كە دەڤەری بارزان بەگشتی و پیرانی بەتایبەتی گرتەوە و ژنێك و كچێكی لەپیران تێدابوو بەقوربانی، دانیشتووێكی پیران دەڵێت "ئەگەر خزمەتگوزاری هەبووایە، لافاوەكە بەو ئەندازەیە نەبوو، كە ژنێك و كچێكی تێدا ببێتە قوربانی، دەشتوانین بڵێین 3 كەس نەوەكو دوو، چونكە ژنەكە سكپڕبوو، منداڵێكی 6 مانگیشی لەسكدابوو"، ئەو لەبارەی ئەو شەوەش كە لافاوەكەی تێدا هات، گوتی "نزیك بەكاتژمێر 12ی شەو بوو، پیرانیش بەخۆی لێژە، ئاوەكە هاتبووە خوارێ و لەڕێچكەی خۆی لایدابوو چووبووە ناو ئەو ماڵە، ئیدی كارەبا كوژایەوە و كاتژمێر 2 بۆ 3 ئەو ماڵە كە بەنیازی هەڵاتن و جێهێشتنی شوێنەكەی خۆیان بوون، 2 براو 4 خوشك بوون و ئەو خوشكەشیان كە بووە قوربانی، ماڵی لەمەسیف بوو بەسەردان گەڕابۆوە ماڵی باوكی لەپیران، نەشیانزانیبوو كە ئەو ئاوە هەموو شتێكی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە، ئیدی خۆیان بەئاوەكەی دادەدەن و ئەو ژنەو كچەكەی بەئاوەكە دادەچن و دەخنكێن".
ئەو شایەتحاڵەی لافاوەكەی پیران، گلەیی ئەوەشیكرد كە ئەوانەی لەمێرگەسۆر و گۆڕەتوو ئاو چووبووە ماڵەكەیان قەرەبوو كرانەوە، بەڵام لەپیران سەرباری ئەوەی دوو كەسیش بوونە قوربانی بەڵام هیچ كەسێك تائێستا قەرەبووی ئەو ماڵەی نەكردۆتەوە "هەر ناویشیان ناهێنن". كێشەیەكی دیكەی پیران كە زۆربەی خەڵكەكەی باسی لێوەدەكەن، نەبوونی خانووە، وەكو ئەوان ئاماژەی بۆ دەكەن لەهەر خانووێك چەند خێزانێك دەژین و بەو هۆیەش تادێت گرفتە كۆمەڵایەتییەكانیان زیاد دەكات، ئەوان دەڵێن "خانوو بۆ هەندێك گوند دروستكراوە و ئەوانەی دیكەش هەر دەبێت سەبربگرن"، (یەحیا حەسەن) دەڵێت "من لەساڵی 1999 لەماڵی باوكم جیابوومەتەوە و تاوەكو ئێستا نەبوومەتە خاوەنی خانووی خۆم، چەند جارێكیش هاتوونە و ماڵ بەماڵ خەڵكیان ناونووس كردووە، بەڵام تائێستا هیچ دیارنییە"، یەحیا دەڵێت "لەناوچەكە، پیران لەهەموو گوندەكانی دیكە مەغدوورترە، هاتوون 5 خانوویان دروستكردووە و یەڵا با تیروپشك بكەین، باشە 5 خانوو بۆ 400 ماڵ، دەبێت چیبێت؟ گوندیش هەیە 6 ماڵەو 5 خانووی بۆ دەرچووە".
سەرۆكی شارەوانی پیران، بۆ گرفتی نەبوونی خانووبەرەش، گوتی "لەپیران تاپۆ نییە و زەوییەكان میراتی بابوباپیرانی خەڵكەكە خۆیەتی، بۆیە ئەمە كێشەی خزمەتگوزاری نییە وەكو شارەوانی، كێشەكە بۆ هەژاری و دەسكورتی خەڵكەكە دەگەڕێتەوە، كە ناتوانێت خانوو دروستبكات".