گۆڕانەكە بە پێی رەغـبـەتی پـیــــاوە

]سڤیل: تریفە حەسەن

جاران لەناو كورد دا ئافرەتی قەڵەو مەرغوبتربوو لەئافرەتی لاواز، هەربۆیە ژنان هەموو هەوڵێكیان دەدا بۆئەوەی قەڵەو بن و بۆئەوەش چەندین حەب و دەرمانیان بەكاردێنا، ئەو كاتانە مەرجی بەرچاوبوون و سەرنجڕاكێشی ئافرەتان قەڵەوی و گۆشتنی بوو، بەڵام ئێستا پێچەوانە بووەتەوە و ئافرەتانیش هەموو رێگاكان بەكاردێنن، بۆ ئەوەی قەڵەو نەبن و ببنە مایەی سەرنجڕاكێشان، ئەوە جگە لەوەی لاوازی تەندروستترە لە قەڵەوی.
مۆدێلی رەشیقی و لەشولاری ڕێكی ئافرەتان لەم سەردەمەدا بۆتە مۆدێلێكی مەقبوڵ، لەبەرئەوە زۆربەی ئافرەتە قەڵەوەكان بەردەوام لەهەوڵی كەمكردنەوەی كێشی خۆیاندان، قەڵەوی لەڕووی تەندروستییەوە كاریگەری خراپی زۆرە كە رەنگە ببێتە هۆی نەخۆشی زراو یان نەخۆشی شەكرە، یان هەندێك جۆری نەخۆشی شێرپەنجە و بەرزبوونەوەی پاڵەپەستۆی خوێن و لەكارخستنی كۆئەندامی سوڕی خوێن، بەڵام لەگەڵ ئەم كاریگەریە تەندروستیانەشدا چەندین كاریگەری كۆمەڵایەتی لەسەر مرۆڤی قەڵەو دادەنێت، بۆیە ئێستا لە سلێمانی ژنان و كچان پشت لە قەڵەوی دەكەن و ئێستاش دادەبەزێنن.
سارا عوسمان، قوتابی پەیمانگایە و زۆر هەوڵدەدات كێشی خۆی دابەزێنێت، چونكە هەر وەكو خۆی باسی لێوە دەكات، ئەگەر ئاوا بەقەڵەوی بمێنێتەوە، جلوبەرگی مۆدێلی ئەم سەردەمەی بۆ نابێت، گوتیشی "هەرگیز ئافرەتی قەڵەو ناتوانێت بەدڵی خۆی جلوبەرگ بكڕێت، قەڵەوی نەخۆشییە و دیمەنی جوانی لەشولار تێك دەدات"، سارا ئەوەشی نەشاردەوە كە حەبی بۆ دابەزاندنی كێشی لەلای دكتۆر وەرگرتووە، باسی لەوەشكرد زۆر لەكچان و ئافرەتان فێربوون بۆ دابەزاندنی كێشیان پەنا دەبەنە بەر ڕاهێنانی وەرزشی لەهۆڵەكاندا، یان ڕوو دەكەنە مەلەوانگەكان. سارا گوتیشی "لەڕووی دەروونییەوە بەقەڵەوییەكەم زۆر نامورتاحم".
ئەو كچە پێشیوابوو قەڵەوی هۆكارێكە بۆ شوونەكردنیان، چونكە كوڕانی ئەو سەردەمە حەز بەكچی قەڵەو ناكەن، بۆیە وەك ئاماژەی بۆ دەكات، هەر لەبەر ئەوەشە كە كچانی ئەمڕۆ دابەزاندنی كێشیان زۆر بەپێویست دەزانن، گوتیشی "مەرجیش نییە دوای شووكردن قەڵەوی كارێكی ئاسایی بێت، بەڵكو دوای شووكردنیش بەهەمان شێوە دەبێت كێشیان دابەزێنن، چونكە كێشی زۆر زیانی بۆ منداڵ دەبێت و پیاوانیش حەز بەقەڵەوی ناكەن".
شەهلا محەمەد، كە ژنی ماڵەوەیە و خاوەنی سێ منداڵە، ئەویش باسی لەوەكرد، كە نزیكەی 50 جۆر دەرمانی تائێستا تاقیكردۆتەوە، لەئێستاشدا ماوەی 15 رۆژ دەبێت جۆرێك چای تایبەت بەكاردێنێت بۆ دابەزاندنی كێشی لەشی، گوتیشی "كاتێك كەمێك كێشم دادەبەزێت واز لەدەرمانەكە دەهێنم، چونكە ناتوانم بەبەردەوامی ئەو دەرمانانە بەكار بهێنم". شەهلا ئاماژەی بەوەشكرد، كە سەرجەم دەرمانەكان لەدەرمانخانەكان دەكڕێت و هەندێ جاریش بەڕێنمایی دكتۆر بەكاریان دەهێنێت، هەروەها گوتیشی "نەخۆشی فەقەراتم هەیە و دكتۆر پێی گوتم دەبێت كێشت دابەزێنیت، چونكە كێشی زۆر بۆ نەخۆشی فەقەرات زۆر خراپە". شەهلا ئاماژەی بەوەشكرد كەوا زۆر بێزارە لەقەڵەوییەكەی و هەندێكجار كێشی نزیكەی 100 كیلۆ دەبێت، بەڵام لەئێستادا كێشی لە 90 كیلۆ زیاترە.
دڵشاد محەمەد، مامۆستایە و ماوەیەك دەبێت بەدوای ئافرەتێكی شیاودا دەگەڕێت تاكو ژیانی هاوسەرداری لەگەڵدا پێكبهێنێت، ئەو پێیوابوو كە ئافرەت تاكێشی كەمتر بێت جوانترە و ئافرەتی قەڵەو جوان نین، گوتیشی "هەرگیز ناتوانم ئافرەتێكی قەڵەو بهێنم، ئێستا لەناو هەموو گەنجاندا لەشولاری رێك و سەلیم بۆدی مۆدێلە و كوڕان حەز بەئافرەتی قەڵەو ناكەن". ئەو باسی لەوەشكرد ئێستا نەوەك هەر بەتەنیا بۆ ئافرەت قەڵەوی جوان نییە، بەڵكو بۆ پیاوانیش باش نییە، گوتیشی "هیوادارم كچانی ئێمە بەپۆزەوە بەقۆنەرە بنبەرزەكەیانەوە بەسەر شەقامەكاندا نەڕۆن، بەڵكو وەكو كچانی وڵاتانی دیكە بە كالە و پێڵاوی بنبەرز هەوڵی زۆر رۆیشتن و وەرزش بدەن، بۆ ئەوەی ئەوەندە قەڵەو نەبن". ئاماژەی بەوەشكرد كە پێویستە هەموو كچ و ژنێكی كورد ئامێری كێشان لەماڵەكانیاندا هەبێت، تاكو رۆژانە ئاگاداری كێشی خۆیان بن.
دكتۆر ئارام عەبدوڵڵا، پزیشكی نەشتەرگەرییە گشتییەكان، ئەویش لەلای خۆیەوە باسی لەوەكرد كە قەڵەوی كۆبوونەوەی لەڕادەبەدەری چەورییە، هەروەها گوتیشی "پێناسە ناكرێت بەزیادبوونی كێش بەتەنها، چونكە كەسێك ماسولكەی زۆربێت لەوانەیە كێشی لەڕادەبەدەری هەبێت، بەبێ بوونی چەوری ژێر پێست".
سەبارەت بەپێوانەكردنی قەڵەویش، ئەو دكتۆرە ئاماژەی بەوەكرد، كە بەناوبانگترین ڕێگا بۆ پێوانەكردنی قەڵەوی، بریتیە لەپێوانەی BMI كە بەشێوەیەكی زۆر ئاسان پێوانە دەكرێت، بەجۆرێك هەموو كەسێك دەتوانێت بەدابەشكردنی كێشی خۆی بەسەر بەرزی باڵای بەمەتر دووجا، پلەی قەڵەوی یان كەم كێشی خۆی بدۆزێتەوە. ئەو دكتۆرە بەپێویستیشی زانی، هەموو كەسێك شارەزایی لەو پێوانەیەدا هەبێت، گوتیشی "ئەگەر ئەنجامی ئەو دابەشە لە18.5 كەمتر بوو، ئەو مرۆڤە كێشی كەمە، بەڵام ئەگەر ئەنجامەكە لەنێوان (18.5 بۆ 24.9) دەرچوو، ئەوا مرۆڤێكی ئاساییە".
دكتۆر ئارام عەبدوڵڵا، باسی لەوەشكرد كە ئەگەر ئەنجامەكان لە 25 زیاتر بوو، ئەو مرۆڤە كێشی زیادە، ئەگەر ژمارەكەش لە30 زیاتر بوو، ئەو مرۆڤە بە قەڵەو هەژمار دەكرێت و ئەویش سێ پلەیە (دەرەجە یەك، دەرەجە دوو، دەرەجە سێ)، ئەوەشی ڕونكردەوە كۆتاپلەی قەڵەوی ئەنجامی ئەو دابەشە دەكاتە 40. هەروەك گوتیشی "یەكێك لەهۆكارەكانی ژینگەیی و بۆماوەیی و كۆمەڵایەتی و ئابوری، كاریگەری دەبێت بۆ كەڵەكەبوونی چەوری و دروستبوونی قەڵەوی"، گوتیشی "لەهۆكارە هەرە گرنگەكانی قەڵەوی، زۆر خواردن و كەمی وەرزشە". ئەو پزیشكە ئەوەشی گوت كە "قەڵەوی یەكێكە لەنەخۆشییە درێژخایەنەكان، لەبەرئەوە پێویستی بەچارەسەری بەردەوام دەبێت، بۆیە پێویستە مرۆڤی قەڵەو شێوازی خواردن و ستایڵی ژیانی بگۆڕێت". گوتیشی "بەپێی پێوانەی BMI چارەسەر بۆ مرۆڤی قەڵەو دیاری دەكرێت، وەكو رێجیم و وەرزش و خواردنی دەرمان، ئەگەر كەسێكیش BMI بگاتە 35 ئەو كەسە پێویستی بەچارەسەری بەستنی ڕیخۆڵە باریكە بەگەدەوە یان بەستنی گەدە دەبێت".