سڤیل: سەركەوت ئەحمەد

سڤیل: رێكخراوی یەكێتی پیاوانی كوردستان بۆچی؟
بورهان عەلی: بیرۆكەی ڕێكخراوی یەكێتی پیاوانی كوردستان لەساڵی 2003ەوە دەستیپێكرد، لەدوای ئازادبوونی كوردستان لەساڵی 1991ەوە، كۆمەڵێك ڕێكخراوی كۆمەڵگای مەدەنی هاتنە مەیدانەكە و دەستیان بەكار كرد، بەڵام بەهۆی ئەو بارودۆخەی توشی كوردستان هات، ڕێكخراوەكان زیاتر ئەدای حیزب بوون، نەوەك ئەدای ڕێكخراوەیی، بەڵام لەدوای ساڵی 2003ەوە زیاتر مەجال بۆ ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی كرایەوە، ئێمە ئەگەر بەراوردێك بكەین، پێش ڕوخانی سەدام دەبینین ئامارەكان ئاماژە بەزیادبوونی توندوتیژی بەرامبەر مێینە دەكەن، لەپاش روخانیش، توندوتیژیەكان لەبەرامبەر منداڵ و مێینە، نەوەك هەر نەوەستا، بەڵكو توندوتیژی لەبەرامبەر ڕەگەزی نێرینەش هاتە ناو ئامارەكانەوە، ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی لێكۆڵینەوە و بەدواداچوون بكەین، كە بۆچی لەگەڵ بوونی ئەو هەموو ڕێكخراوەی كۆمەڵگای مەدەنی و كاركردنیان، ئاماری توندوتیژییەكان بەرەو هەڵكشانە، لەساڵی 2003 تا 2005 لەلێكۆڵینەوە و راپرسیدا لەسەر ئەو دیاردانە لەگەڵ كەسانی شارەزا و مامۆستایانی زانكۆ بەردەوام بووم، ئەمانە وایكرد كە بیر لەدامەزراندنی ڕێكخراوی یەكێتی پیاوانی كوردستان بكەینەوە.
سڤیل: واتە بەهۆی بوونی توندوتیژی دژی نێرینە، ئەم ڕێكخراوەیەتان دامەزراند؟
بورهان عەلی: كۆمەڵێك ڕێكخراو و ڕاگەیاندن هەوڵیان دەدا، كە تاكی نێرینەی كورد لەكۆمەڵگا داببڕن، لەجیاتی ئەوەی هەوڵی چارەسەری كێشەكان بدەن، ڕێچكەیەكی وایان گرتبووە بەر، كە قەناعەت بەهەموو لایەك بهێنن، كە تاكی نێرینەی كورد شەڕەنگێزە، بۆیە ئەگەر كەسێك لەواقیعی كۆمەڵگای كوردی ئاگادار نەبێت و ئەو ئامارانەی ڕێكخراوەكانی بدیبایە، وای دەبینی تاكی نێرینەی كورد كاری نییە، تەنیا ئیشی كوشتن و چەوساندنەوەی ڕەگەزی مێینەیە، بۆیە گەیشتینە ئەو بڕوایەی، كە پێویست دەكات ئەو هەڵانە ڕاست بكەینەوە و بێینە مەیدانەكەوە، بەناوی (ڕێكخراوی یەكێتی پیاوانی كوردستان) و لەساڵی 2007ەوە بەفەرمی خۆمان ڕاگەیاند، لە30/3/2009 مۆڵەتی فەرمیمان وەرگرت، ئێستاش نزیكەی 6 هەزار ئەنداممان هەیە، لەسلێمانی لقمان هەیە، ستافی لقی هەولێرمان تەواو جێبەجێ بووە، لقی ئەوروپا و لقی كوردستانی رۆژهەڵاتیشمان هەیە، بەپێی پەیڕەو و پرۆگرامی ڕێكخراوەكەمان، ڕێكخراوێكی سەربەخۆی ناحكومیە، خاوەنی كەسایەتی مەعنەوییە، رێكخراوەكە تێدەكۆشێت لەپێناوی بەدیهێنانی مافی مرۆڤ بەگشتی و پاراستنی مافەكانی ڕەگەزی نێرینە بەتایبەتی و لەگەڵ بنیاتنانی ژیانی هاوسەرداری سەركەوتوو و بەختەوەرین.
سڤیل: تێبینی دەكرێت كە ئێوە گلەیی و رەخنەی زۆرتان لەشێوازی كاركردنی رێكخراوەكانی ژنان و ئافرەتان هەبێت؟
بورهان عەلی: پێویستە ڕێكخراوەكانی ژنان و ئافرەتان خۆیان یەكلابكەنەوە، ئەوانەی كە كاریان كاركردنە بۆ حیزبەكانیان خۆیان جیا بكەنەوە، ئەوانەشی كاردەكات بۆ داكۆكیكردن لەمافی مرۆڤ و ڕەگەزی مێینە، پێویست دەكات بێتە مەیدانەكە و ڕێكخراوێكی یەكگرتوو پێكبێنن، ئێمە بەڵگە و ئامارمان لایە، ڕێكخراوەكانی ژنان ئەوەندەی دژایەتی یەكتر دەكەن، بەچارەكی ئەوە هەوڵنادەن بۆ داواكارییەكانی ڕەگەزی مێینە لەكۆمەڵگای كوردیدا. دەسەڵاتی كوردی لەكۆمەڵگاكەماندا ئاسانكاریەكی زۆری كردووە، بۆ كاركردنی ڕێكخراوەكانی ئافرەتان و ژنان بۆ چاككردنی بارودۆخی مێینە، بەڵام تاكە گۆڕانكارییەك بەهەوڵی ڕێكخراوەكانی ژنان و ئافرەتان ڕووی نەداوە. كۆمەڵێك بەرەوپێشچوون هەیە، بەڵام ئەوانیش بەهۆی گۆڕانكاری خودی كۆمەڵگاوە بووە، خودی كۆمەڵگا خۆی گەورە بەبچوك و شیربایی و ژن بەژنی ڕەتكردەوە و وازی لێ هێنا، باشە ڕێكخراوەكانی ژنان و ئافرەتان بابێن، بزانین چیان كردووە؟ بۆ ئەوان نەیانتوانیوە توندوتیژی بەرامبەر ڕەگەزی مێینە كەم بكەنەوە، بۆچی هەڵچوونی ڕەگەزی نێرینە زیاترە لەبەرامبەر ڕەگەزی مێینە؟ دیارە كارەكانی ڕێكخراوەكانی ژنان بەئاراستەیەك بووە، كە تاكی نێر و مێی كورد لەجیاتی لەیەكتری نزیك ببنەوە، لەیەكتریان دوور خستوونەتەوە.
سڤیل: ئێوە تەنیا ئەو پیاوانە بەئەندام وەردەگرن، كە توندوتیژیان بەرامبەر كراوە؟.
بورهان عەلی: تاكی كورد بەرنامەی بۆ ژیان پێ نییە، دەمانەوێت تاكی نێرینەی كورد وشیار بكەین، پێش هەموو شت لەچی قۆناغێكدا تاكی نێرینەی كورد دەچێـتە پرۆسەی هاوسەرگیریەوە، بەرپرسیارێتیەكانی پرۆسەی هاوسەرداری چییە لەكۆمەڵگای كوردیدا، ئێمە حیزب نین تا بمانەوێت لەڕووی ژمارەوە زۆر بین. لەبەر ئەوەی ڕێكخراوەكەمان تایبەتە بەڕەگەزی نێرینەی كورد، زۆربەی ڕەگەزی نێرینە پشتگیریمان دەكات، ئێمە كارمان ئەوە نییە ژمارەیەكی زۆر ئەندام كۆبكەینەوە، ئێمە ڕێكخراوێكی كۆمەڵگای مەدەنین بۆ داكۆكیكردن لەمافەكانی مرۆڤ بەگشتی و ڕەگەزی نێرینە بەتایبەتی، ئێمە كارمان ئەمەیە، ئەوانەی ئەندامن لەم ڕێكخراوە، زۆربەی لەوانەیە توندوتیژی بەرامبەر نەكرا بێت، بەڵام ئێمە هەستدەكەین كۆمەڵێك دەنگ هەیە دەیەوێت تاكی نێرینە و مێینەی كورد لەیەكتری داببڕێت، مەبەستمانە لەگەڵ ڕێكخراوەكانی ئافرەتان و ژنان بەدانیشتن و پرۆژە و پێشنیار كار بكەین، ڕێكخراوەكانی ژنان و ئافرەتان ئەگەر مەبەستیان چارەسەركردنی كێشەكانی ڕەگەزی مێینە و كەمكردنەوەی توندوتیژی بێت، پێویستە بەهاوكاری ڕێكخراوی یەكێتی پیاوانی كوردستان كاربكەن، چونكە من لەكێشەی تاكی نێرینە تێدەگەم، بەڵام لەخێزانەكەی تێناگەم، لەبەر ئەوە پێویستە كاری پێكەوەیی و تێگەیشتنی پێكەوەیی ئەنجام بدەین.
سڤیل: لەكاتی دروستبوونتانەوە تائێستا، ئەو كەیسانەی هاتونەتە لاتان چی بووە؟
بورهان عەلی: لە شەش مانگی كۆتایی 2008دا ئێمە بارەگامان دانا، 33 حاڵەتی توندوتیژی هاتۆتە لامان، كە11 كێشەیان بەرامبەر بەئافرەتان بووە، بەڵام 22 بەرامبەر بەپیاوان بووە، لە 2009 دا 58 كەیس هاتۆتە لامان كە17ی ئافرەت بووە، ئەوەی دیكە هەموو كەیسەكان، توندوتیژی و ناعەداڵەتی بووە و بەرامبەر ڕەگەزی نێرینە كراوە. پیاو هەبووە دەركراوە، پیاو هەبووە لێی دراوە و توندوتیژی بەرامبەر كراوە، هەبووە ماڵی لێ زەوت كراوە، هەبووە دەست بەسەر منداڵەكانیدا گیراوە، هەبووە كوژراوە لەسەر دەستی خێزانەكەی، چەندین پیاو هەیە لەسەردەستی خێزانەكانیان كوژراون، بۆ نمونە لەهەفتەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی لەساڵی 2009 لەسیدەكان ژنێك پیاوەكەی خۆی كوشت، لەرۆژی 8ی مارسی ئەمساڵدا بەهەمان شێوە ژنێك پیاوەكەی خۆی كوشت، ئەگەر لەو رۆژانەدا پیاو ژنی بكوشتایە، هەڵایەكی زۆر گەورەی لەسەر دروستدەكرا، كەچی ئەمانە كەس باسی نەكردن و لەڕاگەیاندنەكانیش بڵاونەكرایەوە. لەسەرەتای ساڵی 2010ەوە تاوەكو ئێستا 17 حاڵەتی توندوتیژی بەرامبەر بەپیاوان هەیە، لەناویدا چوار حاڵەتی كوشتنی پیاو هەیە.
سڤیل: لەقسەكانتاندا وا دەردەكەوێت كە زۆر باسكردنی مافەكانی ژنان كێشەی بۆ پیاوان دروستكردووە؟
بورهان عەلی: بەراستی كۆمەڵێك پیاوی رۆشنبیر بەهۆی زۆری فشارەكانی ڕێكخراوەكانی ئافرەتان و ژنان، وای لێهاتووە باس لەنێرینەبوون و پیاوبوونی خۆی پێ عەیبە، لەكاتێكدا ئێمە ئامارمان لایە لەسنوری سلێمانی ژن پیاوەكەی خۆی دەرمانخوارد كردووە و پاشان بەزیندوێتی خستویەتە چاڵەوە. كەیسمان لایە ژن هەبووە پیاوەكەی لەهەفتەیەكدا دوو شەو لەماڵ بووە، شۆفێری ئۆتۆمبێلی گەورە بووە لەدەرەوەی شار، ئەو دوو شەوەش كە هاتۆتەوە حەبی خەوی داوەتێ و چووە خیانەتی لێكردووە، ئاماری زۆر قورسمان لایە، بەڵام بۆ ڕاگەیاندنەكان باسی ئەمانە ناكەن و ڕێكخراوەكان هەڵای لەسەر ناكەن؟ ئێمە وەكو یەكێتی پیاوانی كوردستان لەئێستادا پرۆژەیەكمان پێیە بۆ پەرلەمانی كوردستان، بۆ دەركردنی یاسایەك كە پێویست بێت تاكی نێرینە و مێینەی كورد پێش چوونە ژیانی هاوسەرداری بەشداری لەخولێكی رۆشنبیری یەك مانگیدا بكەن، بۆ پەروەردەكردنیان، چونكە زۆرترین كێشەكانی ناو دادگای باری كەسێتی بەهۆی دیاردەی خیانەی زەوجییەوە دروست دەبێت، زیاتری خیانەتەكانیش لەلایەن ژنانەوەیە وەك لەپیاوانەوە بێت.
سڤیل: پێتانوایە پیاوانیش هاوتای ژنان بن لەڕووی توندوتیژی و چەوساندنەوەوە؟
بورهان عەلی: ئەگەر بەراوردێك بكەین لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپادا، لەكوردستان تاكی نێرینە زیاتر دەچەوسێتەوە وەك لەژن، لەم رۆژانەدا چەند سویدیەك لەبارەگاكەماندا بوون. یەكێ لەژنە سویدییەكان گوتی بەراستی پیاوی كورد ئەركی زۆری لەسەرە، گوتی من مێردم هەیە و بەرەزامەندی هەردوولا منداڵێكمان بووە، بەشێكی زۆری خەرجی منداڵەكە لەسەر شانی منە، گوتی كە بەیەكەوە دەچین بۆ شوێنێك پارەی میترۆكە دەبێـت لەباڵانسی خۆمی دابەزێنم، بۆ خواردن هەر دەبێت لەباڵانسی خۆمی دابەزێنم، بەڵام لێرە ئافرەت خانمی گەورەیە و پیاویش بەردەستكارێتی، بۆیە پیاوان لەڕووی دەورونییەوە دوو بەرامبەر فشاری لەسەرە، راستە دەبیستین لەمانگێكدا ئافرەتێك دەكوژرێت، بەڵام رۆژانە سەدان پیاو بەداخ و كێشەی ئافرەتانەوە دەتلێنەوە، بۆچی لەكاتی ئاشكراكردنی ئامارەكاندا، تەنها هی ئافرەتان ئاشكرا دەكرێت، هی پیاوانیش ئاشكرا ناكرێت؟.
سڤیل: ئێوە تاچەند لەگەڵ (سیستمی كۆتا)ن كە لەهەڵبژاردنەكاندا رێژەیەكی دیاریكراوی كورسییەكان دەبەخشرێتە ژنان؟
بورهان عەلی: ئێمە دانانی سیستەمی كۆتا ڕەتدەكەینەوە، دانانی سیستەمی كۆتا بۆ ڕەگەزی مێینە غەدرێكە لەپیاو دەكرێت، لەهەمان كاتیش پەروەردەكردنی كادری تەمبەڵی ڕەگەزی مێینەیە، لەساڵی 1991ەوە تاوەكو ئێستا بودجەیەكی زۆر لەلایەن ڕێكخراوەكانی ژنان سەرفكراوە بۆ پێگەیاندنی كادری ڕەگەزی مێینە، بەڵام بەداخەوە ئێمە تازە چووینەتەوە سەر بارودۆخی هەندێ لەوڵاتەكانی ئەفریقا.
بەپێی ئامارەكان لە 42%ی كوردستان ڕەگەزی نێرینەیە و لە58% ڕەگەزی مێینەیە، بەپێی ئامارەكانی یەكێتی مامۆستایان 110 هەزار مامۆستا هەیە، نزیكەی 70هەزاریان ئافرەتن، دەبێت ڕێكخراوەكانی ئافرەتان و ژنان، چالاكوانانی بواری ژنان پێداچوونەوەیەك بكەن، دانانی سیستەمی كۆتا زوڵمكردنە لەڕەگەزی نێرینە، چونكە ئەوپەڕی ئازادی و كارئاسانی بۆ كادرانی ژن فەراهەم كراوە، بۆچی تازە بەتازە بەسیستەمی كۆتا بچنە ناوەندەكانی بڕیارەوە، دڵنیاشین كە ئەو سیستەمە زۆربەی ئەو ژنە تەمبەڵانە دەباتە سەرەوە، كە بەدڵی كۆمەڵێك خەڵكی بەرپرسن.
سڤیل: ئایا خودی خۆت بەسیفەتی سەرۆكی رێكخراوەكە، قەت بووە ڕووبەروی توندوتیژی بووبیتەوە لەلایەن هەردوو ژنەكەتەوە؟
بورهان عەلی: منیش وەكو سەرجەم تاكەكانی نێرینەی ئەم كۆمەڵگایە، بەرچاو ڕوون نەبووم لەچوونە ناو ژیانی خێزاندارییەوە. بەكۆمەڵێك كۆسپدا رۆیشتووم، بەسوتفە خێزانێكم هێناوە، هیچ لاریەكیشم لەخێزانی یەكەمم نەبووە، بەڵام لەهەمان كاتیشدا ئازادیش بووە لەجیابوونەوەی، لەكاتێكیشدا كە گوتم ژنی دووەم دەهێنم، ئەوە پێش بیركردنەوەم بوو لەدروستكردنی ڕێكخراوی یەكێتی پیاوانی كوردستان، واتە ئەگەر ئەم ڕێكخراوەشم نەبوایە، دوو ژنم دەبوو. من پێموایە هەموو تاكێكی ڕەگەزی نێرینەی كورد دەچەوسێنرێتەوە، پرۆسەی ژیانی هاوسەری، پرۆسەی پێكەوەبوونی دوو كەسە بۆ بەڕێوەبردنی ژیان، بەڵام لەكۆمەڵگای كوردیدا هەموو ئەرك و بەرپرسیاریەتییەكان لەسەر پیاوە، لەم ڕووەوە هەموو تاكێكی نێرینە چەوسێنراوەتەوە، بۆیە ناكرێت بڵێم نەچەوسێنراومەتەوە، بەڵام هۆكاری چەوساندنەوەكە نەبووە، كە وابكەم ڕێكخراوی یەكێتی پیاوان دروست بكەین، بەڵكو هۆكاری سەرەكی لێك تێنەگەیشتن و لێك دووركەوتنەوە هەبووە، لەنێوان تاكی نێرینە و مێینەی كورد دا.