سڤیل: چیستا

ئێران لەوڵاتی شارستانییەت و هونەرەوە بۆ وڵاتی تاوان و ئاریشە، شارستانییەت و مێژووی داهێنانی مرۆیی لەئێران تەنیا بۆ كولتوورەكانی دراوسێی جێی سەرنج نییە، بەڵكو بۆ سەرانسەری جیهان، ئێران هەتا ئێستاش بەفەرەنسای خۆرهەڵات دەناسرێ، بەڵام ئاریشە ئاماژە پێنەكراوەكانی‌ كولتوور لەناوخۆیی ئێران بەتایبەت لە 30 ساڵی رابردوودا كە كۆماری ئیسلامی دەسەڵاتی گرتۆتە دەست و دەسەڵاتێكیشە كە‌ ریشەی لەسوننەت و ئیسلام ئاڵاوە، جێی نیگەرانییە و تەنانەت جیلەكانی داهاتووی ئەم وڵاتەشی خستۆتە مەترسییەوە.
بەپێی دواین ئامارەكان كە لەلایەن دامەزراوە حكومەتییەكانی ئێران بڵاوكراونەتەوە، ئێستا زیاتر لە 950 هەزار منداڵ لەئێران هاوسەردارن، هەر بەپێی ئەو ئامارە 85% ئەوانە كچن. بەپێی یاسا مەدەنییە ناوخۆییەكانی ئێران، تەمەنی زەواج بۆ كچان 13 ساڵە و بۆ كوڕانیش 15 ساڵ. لەگەڵ ئەوەشدا بەتایبەت لەكچاندا ئەمیان بەجۆرێكی دیكەیش روودەدا، كە بەتەمەنی كەمتر لە 13 ساڵیشەوە بەشوو دەدرێن و لەم حاڵەتەیەندا ئەگەر باوكی كچەكە بەباشی بینی و زاواكەی بەدڵ بوو، ئەوا كچەكەی‌ بەشوو دەدا‌، بێ ئەوەی حیساب بۆ ئەوە بكات، كە كچەكەی منداڵە.
ئەوە لەحاڵێكدایە، كە ئێران یەكێكە لەو وڵاتانەی كە لەساڵی 1993 ئیمزای لەسەر پەیماننامە‌ نێودەوڵەتییەكانی ساڵی 1989 كردووە، كە بۆ پاراستنی مافی منداڵان دانراوە، ئەمەش ئیمزا كردنە لەسەر ئەوەی كە تاكەكەس لەهەر كۆمەڵگەیەكدا تاتەمەنی 18 ساڵانە بەمنداڵ دێتە هەژماردن. بەپێی توێژینەوەیەك كە‌ پێشتر لەسایتی ئیسنا ئەنجام دراوە، نزیك لەنیوەی منداڵانی هاوسەردار لەئێران، منداڵانی شارنشین و نیوەكەی دیكەیشی گوندنشینن. تا 3 ساڵ لەوەو پێش 25 هەزار منداڵی هاوسەردار تەڵاق دراون و نزیكەی 12 هەزار منداڵیش بەهۆی پێڕانەگەیشتن، بەخۆیان‌ هاوسەرەكانیان لەدەست داوە.
هەر بەپێی ئەو‌ ئامارە 62 هەزار منداڵی هاوسەردار لەئێران، تەمەنیان لە 14 ساڵ كەمترە، كە زیاتر لە 10000 لەوانە 10 تا 14 ساڵانە بوون.
هەر لەناوخۆی ئێراندا تاكەكەس هەتا تەمەنی 18 ساڵ‌ ناتوانێ دەنگ بدات و لەلایەكی دیكەیشەوە هەمان تاك هەتا تەمەنی 18 ساڵانە، بۆی نییە بچێتە ناو كاروباری ماڵی و تیجاری خۆیەوە‌. ئەو پرسیارەی كە بۆ مافناسان لەرێگەی راپۆرتەكەی (میترا شوجاعی) لەسایتی www.dw-world.de دا هاتۆتە پێش ئەوەیە كە چۆن رەوایە كەسێك كە نەتوانێت لەكاروباری ماڵی خۆیدا دەخالەت بكا و هەروەها نەتوانێ بۆ ماوەی چوار ساڵ، نوێنەری خۆی بۆ پەرلەمان هەڵبژێرێ، رێگەدراو بێت بەوەی كە شەریكی ژیانی خۆی بۆ تاكۆتایی تەمەنی هەڵبژێرێ؟
كوردستان زرار، كە توێژەری كۆمەڵایەتییە، سەبارەت بەم دیاردەیەی نێو كۆمەڵگای ئێرانی، بەمشێوەیە دوا و گوتی "هۆكاری سەرەكی بەرزبوونەوەی ئەم داتایە هەژارییە، چونكە كاتێك كە بنەماڵەیەكی هەژار رێژەی منداڵیان زۆرە، دایك و باوكیان بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی بەخێوكردنیان لەكۆڵ خۆیان بكەنەوە، كچەكان بەشوو دەدەن و بۆ كوڕەكانیش ژن دێنن و وەدەریان دەنێن". وەكو (كوردستان زرار) دەڵێت "هەژاری دەتوانێت كاریگەری لەسەر نەخوێندەواری هەبێ و ئەمەش وادەكا كە ئەوان بۆ ژیانی خۆیان بیرۆكە و پڕۆژەیان نەبێ و بیر لەزەواجێكی بەپەلە بكەنەوە"، هەر بەبۆچوونی ئەو توێژەرە كۆمەڵایەتییە "هۆكارەكانی دیكەیش دابونەریت و ئایینە لەناو كۆمەڵگای ئێرانیدا‌. لەئێران دەسەڵات، دەسەڵاتێكی ئیسلامییە و ئەوان بەئاشكرا لەرێگەی دامودەزگاكانیانەوە بانگەشە بۆ ئەوە دەكەن،‌ كە مرۆڤ زوو زەواج بكا باشترە بۆ ئەوەی لەفیتنەی دونیا بەدوور بێ".
(سپێدە یوسف زادە) چالاكوان لەبواری مافەكانی منداڵان، سەبارەت بەپاراستنی مافەكانی منداڵان، كێشەی سەرەكی لەپەیماننامە نێودەوڵەتییەكەدا دەبینێتەوە و لەم بارەوە بۆ سایتی ئاماژە بۆ كراو بەمشێوەیە دەدوێ و دەڵێت "كێشەیەك كە هەیە پێناسەی منداڵە لەپەیماننامە نێودەوڵەتییەكەدا و ئەویش لەبەندی یەكەمدایە، كە تاكی ژێر 18 ساڵ وەكو منداڵ دەناسێنێ، بەڵام لەدواتردا دێڕێك زیاد دەكرێت، ئەویش ئەوەیە كە ئەم یاسایە بەپێی یاساكانی ناوخۆی هەر وڵاتێك دەتوانێت رێكبخرێت. ئێران یەكێكە لەم وڵاتانەی كە لەم دێڕە زیادكراوەی بەندی یەكەمی پەیماننامەكە بەمشێوەیەی سەرەوە كەڵك وەردەگرێت، كە لەم راپۆرتەدا باس كراوە و پێناسەی منداڵ بۆ تەمەنێكی كەمتر‌ دەكا".
بەڵام یونیسێف و رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی لەئێراندا چی دەكەن؟ یونیسێف تەنیا رێكخراوەیەكی نێودەوڵەتی پرۆفێشناڵە كە لەبواری منداڵان لەئێراندا كاردەكا، ئەم رێكخراوە هاوكاری هەر 5 ساڵ جارێكی لەگەڵ دەسەڵات لەئێراندا هەیە، ئەویش بەمشێوەیە كە بەرنامەی هاوكاری لەگەڵ حكومەت واژوو دەكات و دواتر لەگەڵ حكومەت دەكەوێتە گفتوگۆ سەبارەت بەكارەكانی خۆی و هەر كاتێك تەوەری كارەكان دیاری كرا، ئەوا یونیسێف لەگەڵ وەزارەت و دامەزراوە حكومییەكاندا بۆ ئیشكردن وەخۆ دەكەوێ. ئەوەی لێرەدا كە جێی نیگەرانیی خەڵكانێكە ئەوەیە كە یونیسێف دەبێت 30% سەرچاوەكانی خۆی بداتە دامەزراوە مەدەنییەكان لەئێراندا، بەڵام لەبەر پێناخۆشبوونی ئێران بەكرانەوەی پانتایی كاری دامەزراوە مەدەنییەكان، ئەم دامەزراوانە بەئاشكرا خۆیان لەم دۆخە نادەن.
خاتوو سپێدە كە پێشتر لەئێران كارمەندی یونیسێف بووە، لەراپۆرتەكەدا دەڵێ "ئەم هاوكاری نەكردنە دوولایەنەیە، یانی بەهۆی پێناخۆشبوونی كۆماری ئیسلامی بەكاری رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی، یونیسێفیش خۆ لەم رێكخراوانە نادا و لەلایەكی دیكەوە دامەزراوە مەدەنییەكانیش بەهۆی ئەو كاركرد و سیاسەتە دژ و دژوازەی كە لەناوخۆی ئێران لەیونیسێفیان بینیوە، مەیلی هاوكاریكردنیان لەگەڵ یونیسێف نییە و هەوڵ نادەن كە فشار بخەنە سەر یونیسێف بۆ وەڵامدانەوە لەسەر ئەم ئاریشەیە، بەڵام ئەوەی كە جێی نیگەرانییە، ئەوەیە كە چارەنووسی منداڵانی زەواج پێكراو لەناوخۆی ئێراندا بەكوێ دەگا؟".
خاتوو "مەریەم.س" كە خوێندكاری ماستەرە لەبەشی كۆمەڵناسی زانكۆی تاران، وەڵامی پرسیارەكەی (سڤیل) ی كە دەرەنجامەكانی زەواجی ئەم منداڵانە بەكوێ دەگا؟ بەمشێوەیە داوە و دەڵێ "بەباوەڕی من لەدواجاردا هەڵاتن لەماڵەوە و ناپاكی لەنێوان هاوسەرە منداڵەكاندا روو دەدا، لەبەرئەوەی كە زۆركەم وایە بەتایبەت كە كچە منداڵەكان بەكوڕان بەمێرد درابێتن، بەڵكو بەپیاوانێكی خێزاندار و پڕكێشە بەمێرد دراون و ئەمەش لەراستیدا تاقەت پڕوكێنە و بەباوەڕی من ئەوە تێكچوونی باری كۆمەڵایەتی كۆمەڵگای ئێرانی دەگەیەنێ‌ بەكێشەكانی دیكەی وەكو تەڵاق و ناپاكی و بەكارهێنانی ماددە سڕكەرەكان و زۆر كێشەی دیكەشەوە".
ئەو خوێندكارەی ماستەر لەبەشی كۆمەڵناسی زانكۆی تاران، دەشڵێت "لەگەڵ ئەوەدا كە لەیاسا ناوخۆییەكانی ئێراندا، ئاماژە بەوەكراوە ئەگەر پیاوێكی گەورەساڵ، لەگەڵ منداڵێكی تەمەن 12 یان 13 ساڵ نزیكی و كاری سێكسی بكات، بەتاوان دێتە هەژماردن، بەڵام بەجۆرێكی دیكە هەر لەئێران و لەژێر پۆششی زەواج دا، پیاوێكی گەورەساڵ دەتوانێ لەگەڵ منداڵێكی تەنانەت 9 ساڵانەی كچ زەواج بكا و دەسەڵاتدارانی ئێرانیش پاڵپشتی تێوەگلانی خەڵك لەم دیاردانە دەكەن و لەشەرع و یاسا ئەمە بەكارێكی باش دەزانن".