قادر عەبدولعەزیز رەشید ناسراو بە (قادر قەچاخ) لەساڵی 1962 لەگوندی (كورێمێ)ی سەر بەناحیەی (مانگێش) لەپارێزگای دهۆك لەدایك بووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لەگوندەكانی بەرۆشكێ و كوڤلی و كورێمێ و ناحیەی مانگێش تەواو كردووە، بەڵام لەپۆڵی پێنجەمی وێژەی كە ئەوكاتە لەقوتابخانەی (برایەتی) لەدهۆك دەخوێنێت، لەساڵی 1980 بەهۆی ئاشكرابوونی رێكخستنەكەیان، قوتابخانە جێدێڵێ و پەیوەندی بەشۆڕشەوە دەكات. قادر قەچاخ، بەخۆشەویستی ژیانی هاوسەری بەیەكەوە ناوە و كچێك و كوڕێكی هەیە. لەناو ریزەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان زۆر پلەی بەرپرسیارێتی وەرگرتووە و ئێستاش ئەندامی سەركردایەتی پارتی و بەرپرسی لقی 9یە لەشارۆچكەی ئاكرێ، جگە لەكاری حیزبی، ئەو هۆنراوەی كلاسیكی و هۆنراوەی ئازاد و داستانە شیعریش دەنووسێت و تائێستا 12 دیوانە شیعری بەچاپ گەیاندووە.

سڤیل: محەمەد گۆران

سڤیل: تۆ شیعر دەنوسی، دەبێت بڕوات بەخۆشەویستی هەبێت، پێناسی تۆ بۆ ئافرەت چییە؟ ئەی بەسوتفە یا بەخۆشەویستی ژیانی هاوسەریتان بەیەكەوە ناوە؟
قادر قەچاخ: ئافرەت خوای دووەمی پیاوە، چونكە دایك خوای دووەمە، ئافرەتیش دایكە. ئافرەت نیوەی كۆمەڵگایە و دایكی نیوەكەی دیكەشە، بەڕێوەبەری هەموو ماڵێكە، مامۆستای یەكەمی مرۆڤە، هەرچی ئەركی قورس هەیە لەسەرشانی ئافرەتە.
سەبارەت بەژیانی هاوسەریی خۆشم، من ئەو ژیانی هاوسەرییەی كە بەخۆشەویستی نەبێت، بڕوام پێی نییە. كوڕێك و كچێكم هەیە، بەخۆشەویستی نەبێت، بەمێردیان نادەم و ژنیشیان بۆ ناهێنم، نابێت ئەو كولتوورەی پێشتر باوك و باپیری ئێمە جێبەجێیان كردووە لەسەریەكتر، لەسەر ئێمەش، ئێمەش لەسەر ئەویتر بەكاری بهێنین. چوارساڵ خۆشەویستیم كردووە لەگەڵ ئەو خێزانەی خۆم، دوایش گەیشتینە ئامانج و بەخۆشەویستیش هێنام، پەشیمانیش نیمە و ئەویش پەشیمان نییە. یەكەمین ئافرەتیش كە دەرفەتم پێدا و ئافرەتانی دهۆك چاویان لەوكرد بۆ سەیارە لێخوڕین، خێزانەكەی خۆم بوو، ناردمە ناو یەكێتی ئافرەتانیش.
سڤیل: نازناوی (قەچاخ) كە ئێوە بۆخۆتان هەڵبژاردووە، لەچییەوە هاتووە؟ زۆر كەس بەقاچاخی تێگەیشتوون، جگە لەوە مانایەكی دیكەی هەیە؟
قادر قەچاخ: چاخ واتە سەدە، بەڵام قەچاخ واتە سەردەم، بەواتا ئەو ماوەی كە مرۆڤ تێیدا دەژیت. ناوەكەشم لە (قەچاخی موراد) وەرگرتووە كە هەڵبەستوانێكی بەناوبانگی كوردی سۆڤییەتی جاران بوو، راستە كە هەندێك كەس بەقاچاخی تێگەیشتوون، بەڵام سەرەڕای ئەوەش من شانازی پێوە دەكەم، چونكە تا بستێكی كوردستان مابێت كە ئازاد نەبووبێت، تا كوردێكی ژێردەست مابێت، كورد هەمووی قاچاخە، چونكە تا دەوڵەتمان نەبێت قاچاخین لەبەرامبەر دوژمنان، بۆیە شانازی بەو ناوەش دەكەم، هەتا ئەگەر واش تێگەیشتبن.
سڤیل: ئەی لەڕووی پەیوەندی خزمایەتی و بەشداریكردن لەپرسە و سەردانیكردنی كەسوكار و بەجێگەیاندنی سیلەی رەحم، بیركردنەوەتان چۆنە؟
قادر قەچاخ: من بڕوام بەخزمایەتی نییە، بڕوام بەكوردایەتی هەیە. بەتایبەتیش ناچمە لای هیچ كەسێك كە بڵێم ئەوە خزممە بۆیە دەچمە لای، لای من هەركەسێك بۆ كوردایەتی باشبێت، من بەخزمی خۆمی دەزانم، چونكە ئینسان خزم و كەسوكاری بەخۆی هەڵنەبژاردووە، بەڵام هەڤاڵ و هاوبیروباوەڕی بەخۆی هەڵیبژاردووە، لای من ئەوە گرنگترە. هەر لەبەر ئەوەش زیاتر بڕوام بەپەیوەندی كۆمەڵایەتی كوردایەتی هەیە، نەوەكو خزمایەتی.
سڤیل: تاچەند بڕوات بەفیكری عەشیرەتگەری هەیە لەناو كوردستاندا؟ تاچەندیش بەبەربەستی دەزانیت لەبەردەم دروستنەبوونی دەوڵەتی كوردی؟
قادر قەچاخ: من دەڵێم دوو كۆسپ هەیە لەرێگای پێشكەوتن، بەدەوڵەتبوونی كورد، ئەڤینداری، مرۆڤایەتی، ئەویش هۆكاری سەرەكی عەشیرەتگەرییە، كوردستان چۆن بووە پارچەپارچە، بەناوی عەشیرەتگەری هەر پارچەیەكیش بووەتە چەند پارچەیەك. عەشیرەت حیزبی ئاغایە كە تائێستاش ئەو حیزبە بەردەوامە، بۆیە تائێستاش هەستی ئاینی و عەشیرەتگەری لەناو كورد لەهەستی نیشتمانپەروەری و نەتەوایەتی زیاترە و هەر لەبەر ئەوەش ئێمە نەبووین بەدەوڵەت.
عەرەب و تورك و فارس و خەڵكی دیكەش، ئاین و عەشیرەتگەریان كردۆتە هۆكارێك بۆ گەیشتن بەئامانجی نەتەوایەتی خۆیان، ئەوان ئەو دووشتەیان كردۆتە بەردەوار (وڵاغ) بەڵام ئێمە كردوومانەتە بار. ئاین و عەشیرەتگەری نابێت ببنە كۆسپ لەڕێگای بەدەوڵەتبوون و نەتەوایەتی، رێبەری دینی و عەشایری تورك و فارس و عەرەب و دەوڵەتانی دیكە، سوودیان لێوەرگرتوون بۆ بەهێزكردنی هەستی نەتەوایەتی خۆیان، بەڵام هی ئێمە بۆیان بووەتە سەرچاوەی ژیان، ئەوانە سەرچاوەی گیرفانی خۆیان بەمیللەتەكەیان ناگۆڕنەوە، بەداخەوە ئەو نەخۆشییە هەندێك لەڕۆشنبیر و بەرپرسانی ئێمەشی گرتۆتەوە، بۆیە لەناو كورد دەبێت هەستی نیشتمانپەروەری لەهەموو هەستەكانی دیكە بەرزتربێت، بۆ ئەوەی ئێمە ببین بەدەوڵەت.
ئەگەر سەیری مێژوو بكەین، زۆربەی ئەوانەی دژی شۆڕشەكانی كورد وەستاون، سوودیان لەعەشیرەتگەری بینیوە، سەرۆك جاشەكان %90 وەكو سەرۆك عەشیرەت لەگەڵ رژێم دابوونە. راستە هەندێكیان جێگای شانازینە وەكو ماڵی بابان و بەدرخانیان، هەروەها پیاوانی ئاینی كورد، وەكو شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، سەیدرەزا، شێخ مەحموود، قازی محەمەد، شێخ عەبدولسەلام بارزانی، شێخ ئەحمەدی بارزانی، بەڵام زۆربەیان دژی شۆڕشەكان وەستاون. بۆیە حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق و توركیا و ئێران و سوریا، ئەوانە بۆ كپكردنەوەی شۆڕشەكانی كورد، سوودیان لەپەرستگای ئاینی و دیوەخانەی ئاغاكان بینیوە، بۆ ئەوەی لەلایەك خەڵكی هانبدەن كە دژی میللەتی خۆیان بووەستن و چەكی خیانەت هەڵبگرن، لەلایەكی دیكەش بیروباوەڕەكانی خۆیان لەمێشكی خەڵكی بچەسپێنن و مێشكی ئێمە پێش خەڵكی ئێمە داگیربكەن، بۆیە دەبێت ئێمە كوردایەتی پێش هەموو شتێك بخەین و نەهێڵین سنووری ئاینی و عەشیرەتگەری ببنە كۆسپ لەڕێگای نەتەوایەتی دا.
سڤیل: بەهۆی بوونی چەند عەشیرەتێك لەو ناوچەیە، ئاكرێ كێشەی عەشایری زۆرە، تۆ كە هێندە دژ بەعەشیرەتگەری، چۆن توانیوتە وەكو بەرپرسی لق، خۆت لەگەڵ كێشەكان بگونجێنیت؟
قادر قەچاخ: هەموو شوێنێكی كوردستان عەشیرەتی لێیە، مەرج نییە كە عەشیرەت نەبێت، بەڵام عەشیرەتگەری نەبێتە كۆسپ لەبەردەم حكومەت و پارت و یاسا، من ئێستا زۆر مورتاحم لەئاكرێ، چونكە پێشتر ماندووبووم پێوەی، لەساڵی 1994 تاوەكو 2000 لێرە بوومە و هەر بەرپرسی لقیش بووم، ئەوكاتە زۆر گرفت هەبوو، بەتایبەتی گرفتی كۆمەڵایەتی، تائێستا 300 كێشەی كۆمەڵایەتیمان چارەسەر كردووە، كە بەتفەنگ یەكتریان كوشتووە، لەسەر ئەوەی كە نەمانزانیوە ژنێك بەمێرد بدەین، یا كچێك بۆ كوڕێك بهێنین. لەبەر ئەوەی بەڕەفتارێكی دوور لەمرۆڤایەتی و دوور لەئاینیش، دوور لەقانوونیش رەفتار لەگەڵ ئافرەت كراوە، تائێستاش دەكرێت بەڵام كەمترە، بۆیە ئێستا لەگەڵ خەڵكەكە زۆر مورتاحین، چونكە لەیەكتری تێگەیشتینە، هەقی كەسیش ناخورێت، قانوونیش سەروەرە لێرە، كێشەی زەویشمان چارەسەركرد بەقانوونی نەوەد، چونكە زۆربەی كێشەكانی ئێرە بەهۆی زەوییەوە بوو، لەساڵی 1995 تا 2000 یاساكەمان جێبەجێ كرد و هەموو جوتیارەكان گەیشتن بەمافی خۆیان و زەویان وەرگرت، بۆیە هیچ كێشەیەك نەماوە كە شایەنی باس بێت.
سڤیل: بەڵام ئەی كێشەی نێوان عەشیرەتی هەركی و عەشیرەتی گۆران، بەكوێ گەیشت؟ ئەو هەركیانەی كە ئێستا لەقەلعەی ئاكرێ نیشتەجێ بوونە، داوای چەند گوندێكی گۆرانان دەكەن، گوایا ئەو گوندانە كاتی خۆی موڵكی ئەوان بووە؟
قادر قەچاخ: ئەوە بەو شێوەیە نییە، وەكو بڵێی پیلانێك بووە، لەموسڵ تا دەگاتە قەسرۆك، وەكو پیتی L ئەو گوندانە، كەسانێك كە لەبەرژەوەندی رژێم دابوون، حكومەت خەڵكی هێنایە سەر، كە هەندێك لەو زەویانە موڵكی عەرەبیش بوون و هەندێك لەهەركیەكان موڵكی عەرەبیان كڕی، هەندێكیش بەئەنقەست گرێبەستی كشتوكاڵی بۆ دروستكردن، بۆ ئەوەی ململانێ بخەنە نێوان عەشیرەتی گۆران و عەشیرەتی هەركی، لەلایەكی دیكەشەوە حكومەت مەبەستی ئەوەبوو كە رێگای خۆی لەنێوان موسڵ و قەسرۆك تەئمین بكات، بۆیە نەوەك بەس گوندەكانی هەركیان بەڵكو چەند گوندێكی زێباریش بەبەركەوت، بۆیە ئێستا ئەوانەی كە گرێبەستی كشتوكاڵیان هەبوو، ئەو گرێبەستانە پوچەڵ بوونەتەوە، خەڵكیش ئەوكاتە زۆر چوونە موسڵ و لەسەر گوندەكانی گۆرانان نەمان، بۆیە ئەوەی كە موڵكە، یا دەبێت موڵكەكەیان بدەنەوە، یانیش بكڕن بۆخۆیان، یان موڵكی ئەو كەسەیە كە لەعەرەبەكان كڕیوێتی، جا هەر كەسێك بێت، بەڵام لەوانەیە كە بەیەكەوە ئیدارە نەكەن، كە بچن پێكەوەبژین، چونكە ئەو حەساسیەتەی كە دوژمن دروستی كردووە، ئێمە تائێستا لێی رزگار نەبووینە، بۆیە ئەو كێشەیە پێویستی بەبڕیارێكە كە لەسەرۆكایەتی هەرێمەوە دەربچێت، ئەوان چ بڕیارێك دەربكەن، ئێمە ئامادەین جێبەجێی بكەین.
سڤیل: ژنان لەئاكرێ تائێستاش پەچە (نیقاب) دەپۆشن، كە ئەو دیاردەیە لەهیچ شوێنێكی كوردستان نەماوە، ئێوە وەكو حیزب رۆڵتان چیبووە بۆ كاڵكردنەوەی ئەو دیاردەیە؟
قادر قەچاخ: ئەوە زۆر گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، دوای ئەوەی كە ئاكرێ گەورەبوو. لەناو ئاكرێ بەخۆی وایە، شەقامێك هەیە لەلای قشلە، ئەوەش وەكو كەلتوورێك ماوە، ئەگەرنا لەدەوروبەری ئاكرێ ئەوە نەماوە، بەتایبەت پاش كردنەوەی كۆلیژێك و پەیمانگا و چەند قوتابخانەیەك، ئێستا ئەو دیاردەیە گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، بەڵام ئەمەش ئەگەر بۆ دواوە بگەڕێیتەوە، دیسانەوە هەر دەستی دوژمنی تێدایە، ئەو رژێمانەی كە لەدوای یەكتر هاتن، ئەو كێشانەی لەنێوان عەشیرەتەكانی دەوروبەری ئاكرێ دروستكرد، هەر بەهۆی ئەوەوە دەهاتن و لەناو ئاكرێ ژنیان دەڕفاند، جا بۆیە كە ئەو پەچانەیان خستۆتە سەرچاویان بۆ ئەوەبووە كە نەزانن ئەو ژنە پیرە، یان گەنجە، بەڵام ئێستا ئەو شتە نەماوە.
بەڵام ئەو دیاردەیە، دیسانەوە هۆكارێكی باشبوو بەدەست مامۆستایانی ئاینییەوە، كە بەناو خەڵكیدا بڵاوی بكەنەوە، كە شتێكی خێرە ئەگەر بەو شێوەیە بێت.
سڤیل: بۆ تێپەڕاندنی هەموو ئەو كێشانەی كە لەنێو كۆمەڵگای كوردیدا هەیە، پێویستە چی بكەین؟
قادر قەچاخ: دەبێ كار لەسەر منداڵ بكەین، ئێمە تائێستا وەكو پێویست كارمان لەسەر منداڵ نەكردووە، یابانییەكان پێش ئەوەی منداڵی خۆیان بنێرنە باخچەی ساوایان، دەینێرن بۆ سێ دەورەی دیكە، كاتی خۆشی لەیۆنان منداڵی خۆیان دەناردە دوو دەورە، یەكیان بەدەنی و ئەوەی دیكە فیكری، ئەوەبوو داهێنەرانی ئەوانە چی دەرچوون؟ سوقرات و ئەفلاتون و ئەرەستۆ، هی ئێمەش دەرچوون، بنلادن و زەرقاوی و شێخ زانا و سەرۆك جاش.