سڤیل: دهۆك

ئێــــــزیدیەكـــــــــان پـــــاشماوەی ئاینی (میترائی)نە و بەدرێژایی مێژوو 72 جار كۆچی زۆرەملێیان پێكراوە و ملیۆنان كەسیان لەو پێناوەدا لەناوچووە. لەناو ئێزیدیەكان 5 جەژن هەیە و سێیانیان لەلالش بەڕێوە دەچێت و ئێزیدیەكانی سەرانسەری جیهان بەشداری تێدا دەكەن. ئێزیدییەكان بەڕۆژوو دەبن، بەڵام رۆژووی ئەوان تەنها 3 رۆژە و رۆژی چوارەم جەژنە. لەئاینی ئێزیدی بزوتنەوەی تەبشیری نییە و لەهیچ كەسێكیش قبووڵ ناكرێت ئاینەكەی خۆی بگۆڕێت و دەسبەرداری ئێزیدیاتی خۆی بێت، یا لەئاینێكی دیكەوە ببێ بەئێزیدی. هەر بەپێی دابونەریتی ئاینی و كۆمەڵایەتی ئێزیدی، هیچ چینێك بۆی نییە ژن لەچینەكەی دیكە بخوازێت، چونكە ئەوان لەسێ چین پێكهاتوون. بەڕێوەبەری گشتی كاروباری ئێزیدیان لەوەزارەتی ئەوقاف و كاروباری ئاینی حكومەتی هەرێمی كوردستان، لەوەڵامی پرسیارەكانی (سڤیل) جگە لەو پرسانەی ناو ئاینی ئێزیدی، تیشكی خستەسەر چەندین پرسی دیكەی ناو ئاینەكەیان.
خێری بۆزانی، لەدەسپێكدا هێمای بۆ ئەوەكرد كە ئاینی ئێزیدی هەرچەندە ئێستا ئاینێكی سەربەخۆیە، بەڵام پاشماوەی ئاینی (میترائی)یە و لەكۆندا بەشێك بووە لەو ئاینە كە 4500 ساڵ بەر لەزاین هەبووە و لەهیندستانەوە هەتا ئەوروپای گرتۆتەوە، دەڵێت "دابونەریتی ئاینی و كۆمەڵایەتی ئێزیدی و میترائی یەك شتە و ئەوەی لەپەرتوكی ئەواندا هاتووە لەلای ئێمەش هەیە"، خێری باسی لەوەشكرد كە دوای هاتنی ئاینی زەردەشتی و توانەوەی چەند ئاینێك لەناویدا، ئێزیدی هەروەكو خۆیان مانەوە و لەناو ئەو ئاینە تازەیەدا نەتوانەوە.
ئەو بەڕێوەبەرە گشتییەی كاروباری ئێزیدیان، گوتیشی "سەرت سوڕ دەمێنێ، ئەگەر بەوردی سەیری مێژووی ئێزیدیەكان بكەیت، ئێمە بەدرێژایی مێژوو 72 جار كۆچی ملیۆنیمان كردووە و ژمارەیەكی یەكجار زۆرمان لەو كۆچە زۆرەملێیانە لێ كوژراوە. ئێزیدی بەردەوام، بەناچاری تووشی شەڕكردن هاتووە و مێژووی ئێمە، خوێنی خۆمانە و بەخوێن نووسراوەتەوە".
خێری بۆزانی، ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد كە لەناو ئێزیدیەكان سێ چین (پیر- مورید- شێخ) هەیە و ئەو سێ چینە هەریەكە بەجیا ژن و ژنخوازی لەنێوان خۆیاندا دەكەن و بەهیچ شێوەیەك نابێت، كەسێك كە لەچینی شێخەكان بێت، بچێ ژن لەچینی موریدەكان بخوازێت. ئەمەش هیچ جارێك رووی نەداوە و "شتێكی ناشەرعییە". هەرچەندە ماوەیەك بەر لەئێستا ژنهێنان لەناو ئێزیدیەكان روو لەكەمی بوو، كوڕان لەجیاتی ژنهێنان، هەموویان لەبیری چوونە دەرەوەی وڵات بوون، بەڵام لەدوای بڕیارەكەی (ئەنجوومەنی رۆحانی ئێزیدیان) بەوەی كە نابێت نەختی هیچ كچێك لە 75 گرام زێڕ زیاتر بێت، جارێكی دیكە گەنجان لەبری چوونە دەرەوە، روویان لەپێكهێنانی ژیانی هاوسەری كردەوە.
شێخادی، كەسێكی سۆفیگەر بووە و لەكۆتایی سەدەی 11 و سەرەتای سەدەی 12 ژیاوە. ئەو لەناوچەی (هەكاری) كوردستانی باكوور هاتووە و لەشێخادی كە ئێستا (لالش)ی پێدەڵێن، نیشتەجێ بووە.
لالش تاكە پەرستگای ئێزیدیەكانە لەسەرانسەری جیهان، لەو 5 جەژنەی كە ئێزیدیەكان ساڵانە دەیگێڕن، مەراسیمی بەڕێوەچوونی 3 جەژن لەلالش دەكرێت و ئێزیدیەكانی سەرانسەری دنیا دێنە لالش و بەشداری لەرێورەسمە ئاینییەكان دەكەن.
لەئاینی ئێزیدی 5 جەژن هەیە، جەژنی (چلەی هاوین)، جەژنی (چلەی زستان) و جەژنی (جەمایێ)، كە رێوڕەسمی بەڕێوەچوونی هەر سێ جەژنەكە لەلالش بەڕێوە دەچێت. ئێزیدیەكان دوو جــــــەژنی دیكەشیان هەیە، جەژنی (رۆژوو)ی ئێزیدی، كە تێدا سێ رۆژ بەڕۆژوو دەبن و رۆژی چوارەم دەكرێت بەجەژن، ئەو سێ رۆژەشی كە بەرۆژوو دەبن هەروەكو رۆژووگرتنی ئیسلامەكانە لەمانگی رەمەزان، لەرۆژهەڵاتنەوە تاكو رۆژئاوابوون هیچ شتێك ناخۆن.
گەورەترین جەژنی ئێزیدیەكانیش، جەژنی (سەری ساڵ)ە، كە هەموو ساڵێك لەمانگی چواردا، مەراسیمی جەژن بەڕێوە دەچێت. بەڕێوەبەری گشتی ئێزیدیان لەوەزارەتی ئەوقاف، ئەوەشی رونكردەوە كە ئەوان بەپلەی یەكەم باوەڕیان بەخوا هەیە، لەدوای ئەویش باوەڕیان بە (تاوس مەلەك) هەیە، گوتیشی كە "لەئاینی ئێزیدی بەهیچ شێوەیەك كاری تەبشیری و بڵاوەپێكردنی ئاینی نییە، چونكە ناكرێت كەسێك كە لەبنەچەدا ئێزیدی نەبێت، بێتەسەر ئەو ئاینە، هەروەك چۆن ناشكرێت كەوا كەسێك ئێزیدی بێت و بچێتەسەر ئاینێكی دیكە".
ئێزیدیەكان، جگە لەخوا، باوەڕیان بەرۆژی دوایی و بەهەشت و دۆزەخیش هەیە، هەروەك باوەڕیان بەهەموو پێغەمبەرەكانیش هەیە، هەر لەهاتنی حەزرەتی ئادەم تاوەكو پێغەمبەری ئیسلام (د.خ)، ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە باوەڕیان بەهەموو ئەو مورشیدە ئاینیانەی ئێزیدی هەیە، كە لەدوای شێخادی هاتوون. بەوتەی (خێرێ بۆزانی) ئێزیدیەكان بەهۆی ئەو 72 كۆچە زۆرەملێیەی كە بەدرێژایی مێژوو پێیانكراوە و تووشی ئەو هەموو تاڵانی و ماڵ سووتاندنە بوونەتەوە، كتێبی پیرۆزی خۆیان لەدەستداوە و ئێستا تەنها دوو پەرتوكیان هەیە بەناوی (جلەوە) و (مسحەفا رەش)، ئەو گوتیشی "لەئاینی ئێمە، خواردنی خاس و گۆشتی بەراز، كوشتنی بەئەنقەست و سێكسكردنی ناشەرعی حەرامە و نابێت نزیكیان بكەویتەوە".
لەوەڵامی ئەوەشدا، كە لەئاینەكانی دیكەش ئەو شتانە خراوەتە چوارچێوەی حەرام، بەڵام خاس خواردن بۆچی حەرام بێت؟ ئەو تەنها گوتی "چونكە لەسۆفیگەری و خوداناسی، هەر رێگایەك تایبەتمەندی خۆی هەیە".
زۆرینەی هاوئاینانی ئێزیدی لەجیهان كەوتوونەتە كوردستان و بنكەی سەرەكیان لەلالشە، كە بەپێی ئامارەكانی وەزارەتی بازرگانی، ژمارەی ئێزیدیەكانی كوردستان، لەنێوان 500 بۆ 550 هەزار كەس دەبێت. بەشێوەیەكی گشتیش دابەش بوونەتە سەر هەردوو پارێزگای (دهۆك و موسڵ) و لە (باعەدرێ و شێخان و شاریا و خانكێ و خەتارێ و دێربوون) نیشتەجێن، كە ئێستا بەشی زۆریان لەرووی ئیدارییەوە سەر بەپارێزگای موسڵن. ئەمە جگە لەوەی بەشێكی كەم لەئێزیدیەكان لەسوریا و ئێران و كۆمارەكانی سۆڤیەتی جاران و ئەمەریكا و بەشێكی زۆریشیان لەئەوروپا و بەتایبەت وڵاتی ئەلمانیا دەژین، چونكە ئێزیدیەكان لەوڵاتی ئەلمانیا، بەهۆی ئەو گرنگی پێدانەی كە ئەلمان بەكەمە نەتەوەكانی دەدا، لەماوەیەكی كەم مافی پەنابەری وەردەگرن. هەر لەبەر ئەوەشە كە هەموو ئەو ئێزیدیانەی دەچنە دەرەوەی وڵات، دواتر لەئەلمانیا دەگیرسێنەوە.
خێری بۆزانی، ئەوەشی ئاشكراكرد، كە ئێستا میری ئێزیدیان لەوڵاتی ئەڵمانیا نیشتەجێیە و مافی پەنابەریشی وەرگرتووە.
بەوتەی بەڕێوەبەرەكەی كاروباری ئێزیدیان، كاتی خۆی زۆرینەی ئێزیدیەكان لەتوركیا ژیاون، بەڵام بەهۆی ئەو زوڵم و زۆریەی كە لێیان كراوە، ئەوێیان جێهێشووە و ئێستا بەشێكی كەمیان لەوێ دەژین.