دادوەر عەبدولباست فەرهادی، جێگری سەرۆكی دادگای تێهەڵچوونەوە و سەرپەرشتیاری دادوەری دادگاكانی هەولێر و دهۆك، كە هاوكات وتەبێژی فەرمی ئەنجوومەنی دادوەریشە لەكوردستان، لەبارەی هۆكاری زیاتربوونی داوای تەفریق (جیابوونەوە) لەلایەن ژنان و هەمواركردنی بەشێك لەیاساكانی باری كەسی و ئەو كۆتوبەندانەی كە خراوەتە سەر یاسای فرەژنی و چەند پرسێكی دیكەی نێو دادگاكانی هەرێم، وەڵامی (سڤیل) دەداتەوە.

سڤیل: محەمەد گۆران

سڤیل: ئێستا لەناو دادگاكانی هەرێم، رێژەی ئەو ئافرەتانەی كە داوای تەفریق (جیابوونەوە) دەكەن، زۆر زیاترە لەرێژەی ئەو پیاوانەی داوای تەڵاق دەكەن، هۆكاری ئەمە چییە؟ كۆمەڵگای ئێمە بۆچی ئاوای لێهات؟!
عەبدولباست فەرهادی: ئەگەر سەیری یاسای باری كەسی عێراقی و یاسای باری كەسی هەرێم، كە لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە دەرچووە، بكەین، لەهەردوو یاساكە ژنان بە 17 رێگا و هۆكار دەتوانن داوای جیابوونەوە لەهاوسەرەكانیان بكەن، بەڵام پیاو تەنها تەڵاقەكەی لەدەستە. بۆیە دوای دەرچوونی یاسای باری كەسی و رۆڵی ئەو رێكخراوە ژنانیانەی كە هەوڵێكی زۆریان بەگەڕخست بۆ بەدەنگەوەهاتنی ژنان لەسەر مافەكانیان، هەروەها رۆڵی میدیاكان، بەشێوازە نەگەتیڤەكەی و بۆ تێكدانی كۆمەڵگای كوردی، بەتایبەتی نیشاندانی فیلمە دۆبڵاژكراوەكان كە لەگەڵ كۆمەڵگای ئێمە ناگونجێت، كە لەناو ئەو فیلمانە ئافرەت، مێردی هەیە و لەگەڵ پیاوی دیكە پەیوەندی هەیە، یا پیاو، ژنی هەیە و لەگەڵ ژنی دیكەش پەیوەندی هەیە، ئەمانە وایكردووە كە جۆرە لاسایكردنەوەیەك لەناو كۆمەڵگای كوردەواری پەیدا ببێت.
بۆیە هەموو ئەمانە وادەكات كە پرۆژەی هاوسەرگیری ئەو پیرۆزییەی جارانی نەمێنێت، چونكە ئەو پەیوەندییەی كە لەنێوان ژن و مێردێكی هاوسەر دروستدەبێت، پەیوەندییەكەی زۆر پیرۆزە بەلای هەموو دیانەتە ئاسمانییەكان، بەڵام ئێستا ژن و مێردی وا هەیە، ئەمڕۆ بەپێكەنینەوە دێنە دادگا و مارەبڕی دەكەن، پاش مانگێكی دیكە دێنەوە دادگا و لەیەكتری جیا دەبنەوە.
سڤیل: بەڵام ئێمە پرسیار لەهۆكاری پێچەوانە بوونەوەی دیاردەكە دەكەین؟ بۆچی پێشتر پیاو زیاتر ژنی تەڵاق دەدا و ئێستا ژمارەی ئەو ئافرەتانەی داوای تەفریق دەكەن، زۆر زیاترن لەپیاوەكان؟
عەبدولباست فەرهادی: پێشتر بەس پیاو بەژنەكەی دەگوت، سێ بەسێ تەڵاقم دای و تەواو، ژن داوای نەدەكرد، بەڵام ئێستا جۆرە وشیارییەكە و لەهەمانكاتدا جۆرە ناتێگەیشتنێكیشە. ئێستا لەوانەیە رێكخراوەكانی ژنان بڵێن، ئێمە وامانكرد كە ژن وشیار بێتەوە و داوای مافی خۆی بكات، بەڵام من دەڵێم بەپێچەوانەوە، ئەگەر لەرووێكی دیكەوە سەیری بكەیت، داواكردنی نادروستی مافەكانیش دەبێتە هۆكارێكی ئەم دیاردەیە.
راستە پێشتر ئافرەت لەناو كۆمەڵگای كوردی دەچەوسایەوە و داوای مافی خۆی نەدەكرد، شەرم و حەیایی پێبوو، بەڵام ئێستا ئافرەتەكانمان وای لێهاتووە و لێبوردەیی نەما لەنێو كۆمەڵگای كوردەواری.
سڤیل: بەڵام هۆكاری ئەمانە چی بوو، دواجار خۆ هەر دەبێت هۆكارەكەی بزانین؟
عەبدولباست فەرهادی: هۆكارەكەی، وەرگرتنی بیرۆكەی دەرەكی و جێبەجێكردنی بەشێوازێكی نادروست لەناو كۆمەڵگای خۆماندا.
سڤیل: ئێوە كە لەدادگاكان دانیشتوون، یاسا جێبەجێ دەكەن، بەڵام یاسا داناڕێژن، بێگومان هەندێ لەو یاسایانەش كە دەردەچن بەدڵی ئێوە نییە؟ هەستناكەن هەمواركردنی یاسای باری كەسی و كۆتوبەندكردنی یاسای فرەژنی، بۆ كۆمەڵگای ئێمە شتێكی شیاو نەبوو؟
عەبدولباست فەرهادی: بێگومان وایە. من ئەزموونێكت بۆ باس دەكەم لەوڵاتی تونس كە فرەژنی تێیدا قەدەغەكرا. زانیاری بۆ پۆلیسی ئەو وڵاتە هات و گوتیان، كابرایەك ژنی دووەمی هێناوە و لەفڵانە شوققەیە، ئەوە ژنەكەی یەكەمی خەبەری لێدابوو. پۆلیس چوون و بەسەر كابرایان دادا، وا دەبینن لەگەڵ ئافرەتێكە، كە لێیان پرسی بۆچی ژنی دووەمت هێناوە و دەبێت سزا بدرێیت؟ كابرا وەڵامی دانەوە و گوتی، نەخێر ئەوە دۆستمە و لەگەڵی رادەبوێرم. پۆلیس داوای لێبووردنی كرد و یەكسەر گەڕایەوە.
بۆیە ئێمە رازی دەبین كە هەر پیاوێك جگە لەژنەكەی لەگەڵ چەند ئافرەتێكی دیكە رابوێرێت، یا ژنێك جگە لەمێردەكەی لەگەڵ پیاوی دیكەش رابوێرێت، بەڵام رازی نینە كە پیاو جگە لەژنی خۆی بەحەلاڵی لەگەڵ ژنێكی دیكە بێت. ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە فرەژنی چارەسەرییە بۆ هەندێ حالەت، بەڵام ئێمە كە ئێستا ئەو دەرگایەمان لێگرت، ئەو پەنا دەباتە بەر شتی دیكە. ئێستاش زۆركەس كە بیەوێت ژنی دووەم بهێنێت، دەچێتە دادگای مەخموور و پردێ كە سەر بەحكومەتی ناوەندییە، ئێمەش هیچمان پێناكرێت، چونكە هیچ یاسایەك نییە كە رێگری لێبكات و ئەوێش دادگایەكی میری و باوەڕپێكراوە.
سڤیل: باشە مەبەست لەوەی چییە كە پیاوێك نەتوانێت بەشەرعی سیكس لەگەڵ دوو ژن بكات، بەڵام بۆی هەبێت لەپاڵ ژنەكەی، لەگەڵ شەش ژنی دیكەش رابوێرێت؟ ئایا بەوجۆرە ئەو یاسایانەشی كە باس لەخیانەی زەوجی دەكەن، ئەوانیش ناخرێنە ژێر پرسیارەوە؟
عەبدولباست فەرهادی: من زۆرجار قسەم لەگەڵ ئەو ژنانە كردووە، ئەوان دەڵێن گرنگ ئەوەیە، پیاوەكە كە لەدەرەوە لەگەڵ ئافرەتێكی دیكە رادەبوێرێت، خۆ ئەو ئافرەتە نایەتەوە ناو ماڵێ و لەگەڵ من بەشدار نابێت لەژیانەكەی. ئەو ئافرەتانە دەڵێن پیاوەكە لەدەرەوە هەرچ كارێك بكات، خۆ شەوان دێتەوە لای من!.
بەڵام بەپێی ئەو یاسایەی كە هەمواركراوە، هەر پیاوێك لەدەرەوەی بازنەی هاوسەرگیری ئەگەر خیانەت لەژنەكەی بكات، یاخود ژنێك خیانەت لەپیاوەكەی بكات و لەگەڵ پیاوێكی دیكە دۆستایەتی هەبێت، كە بۆ دادگاش ئەو شتە سەلمێنرا، ئەوە بەپێی ماددەی 377 كە هەمواركراوە سزا دەدرێت. لەیاساكانی عێراقی دەڵێت، ژن تەنها ئەوكاتە مافی ئەوەی هەیە كە داوا لەسەر پیاوەكەی تۆمار بكات و بەخیانەتكار تۆمەتباری بكات، ئەگەر پیاوەكە ژنی هێناوە ناو ماڵێ، بەڵام لەدەرەوە پیاو هەر كارێك بكات، ژن بۆی نییە داوا تۆمار بكات. بەڵام یاسای عێراقی رێگای بەپیاو داوە، كە ئەگەر ژنەكەی لەدەرەوەی ماڵیش، خیانەتی كرد، پیاو بتوانێت داوا تۆمار بكات. ئێستا ئێمە لەپەرلەمانی كوردستان، ئەو مافەمان بەیەكسانی داوەتە ژن و پیاو، واتا ئەگەر پیاوەكەش لەدەرەوەی ماڵێ خیانەتی كرد، ژنەكە بۆی هەیە شكات بكات.
سڤیل: بەڵام ئێوە وەكو یاساناسانی كوردستان، بۆچی نەتانتوانی فشارێك بۆ سەر لیژنەی یاسایی پەرلەمان دروستبكەن كە یاساكە ئاوا تێپەڕ نەكرێت؟ ئەی بۆچی رازی بوون؟
عەبدولباست فەرهادی: هەر یاسایەك كە دەردەچێت، وا پێویست دەكات كە لیژنەی یاسایی پەرلەمان، لەو كەسانە بپرسن كە جێبەجێكردنی یاساكە لەلای ئەوانە. یاسای باری كەسی لەدادگای باری كەسی جێبەجێ دەكرێت، بۆیە وا پێویست بوو كەوا كۆنفرانسێكیان بەقازیەكانی دادگای باری كەسی كردبووا، یاخود چەند كۆبوونەوەیەكیان لەگەڵ كردبووان و لێیان پرسی بووان، كە ئاخۆ ئاستەنگەكان چین؟ راستە كە رێكخراوە ئافرەتیەكان داوای مافی ئافرەت دەكەن، بەڵام هەندێ شت وەكو خواردنی قوتووبەندە، موحەلەبە و لەگەڵ كۆمەڵگای ئێمە ناگونجێت، یاخود ئەمە وەكو ئەوەیە كە تۆ بەسەربانێك بكەویت و بیست پلیكانە بەشەقاوێك ببڕیت، ئەم جۆرە سەركەوتنەش زەحمەتە و لەوانەیە بەر ببیتەوە، ئێستاش كە یاساكە هەمواركراوە لەزۆربەی دادگاكان شرۆڤەی جیاجیای بۆ دەكرێت. یەكێ لەماددەكان دەڵێت، هەر كەسێك گرێبەستی ژنی دووەم بكاتن بەپێی یاسا سزا دەدرێت، لێرەدا هەندێك دەڵێن ئەو دادوەرە و مامۆستا ئاینییەش دەگرێتەوە كەوا گرێبەستەكەی كردووە و رێكخراوەكانی ئافرەتانیش مەبەستیان ئەوەیە، بەڵام كە دێیەسەر لایەنی جێبەجێكردن، كەس ئاوای شیناكاتەوە و تەنها ئەو پیاوە دەدرێتە دادگا كە ژنی دووەمی هێناوە، ئەگەر منداڵیش بێت، باوك و دایكی دەگرێتەوە.
سڤیل: زۆرجار لەپارك و شوێنە گشتییەكان كە كچ و كوڕێك بەیەكەوە دادەنیشن، پۆلیسێكیان لێ پەیدا دەبێت و پرسیاری ئەوەیان لێدەكات كە ئەوان چی یەكترن، ئایا بەپێی یاسا، پۆلیس بۆی هەیە تەداخول لەژیانی مەدەنی خەڵكی بكات؟
عەبدولباست فەرهادی: ئەگەر بەس دانیشتن و قسەكردن بێت، كەس بۆی نییە پرسیاریان لێبكات كە چی یەكترین، بەڵام ئەگەر دەستلەملانێ و ماچی بكاتن، كە ئەوە خەڵكی دیكە دەوروژێنێت، ئەوە بەپێی ماددەی 401 كە دەڵێت هەر كەسێك كارێك بكات كە لەگەڵ حەیا و دابونەریتی خۆمان نەگونجێت، ئەوە لەوانەیە بۆ ماوەی 6 مانگ بگیرێت.
سڤیل: بەڵام ئەوە ئەگەر ژن و مێردیش بن، ئەو ماددەیە هەر دەیانگرێتەوە. ئێمە باسی ئەوە دەكەین كەوا كچ و كوڕێك تەنها دانیشتوون و قسە دەكەن، ئایا پۆلیس هیچ مافێكی هەیە بەسەریانەوە؟
عەبدولباست فەرهادی: ئەگەر بەس بۆخۆیان دانیشتبن و قسەبكەن، لەسەر ئەوەش پۆلیس لێپرسینەوەیان لەگەڵ بكات. ئەوە ئەو كچ و كوڕە بۆیان هەیە داوا لەسەر پۆلیسەكە تۆمار بكەن و بڵێن تەداخولی لەژیانی شەخسی ئێمە كردووە.
سڤیل: لەپرۆسەی هاوسەرگیری، كچ و كوڕ ئەگەر تەمەنیان لەچەند ساڵی كەمتر بێت، ئێوە لەدادگا گرێبەستی هاوسەرگیریان بۆ ناكەن؟
عەبدولباست فەرهادی: پێشتر ئەگەر تەمەنی كچ و كوڕ 14 ساڵیش بووا، بەڵام موافەقەی وەلی ئەمری هەبووا، دەكرا، بەڵام ئێستا لەتەمەنی 16 ساڵی تاوەكو 18 دەبێت موافەقەی وەلی ئەمری هەبێت، ئینجا گرێبەستی هاوسەرگیریان بۆ دەكرێت. لە 18 ساڵیش بەسەرەوە، كچ و كوڕ زۆر ئاساییە بەبێ وەلی ئەمری بێت و هاوسەرگیری بكاتن.