"بەهۆی كـــارنەكردنی پیـــــاوەكانمان ئێمە زۆر جار ناچار بە كاری لەشفرۆشی دەبین"

سڤیل: هاوكار محێدین


ماوەی پەنجا ساڵە، نزیك بە 1000 خێزانی قەرەج لەكۆمەڵگایەكی نزیك شاری دهۆك نیشتەجێن. لەناو قەرەجەكان فرەژنی و ژنكوژی نییە، بەڵام ژنەكانیان گلەیی ئەوە لەپیاوەكانیان دەكەن، كە هیچ كارێك ناكەن و ناچار بەسواڵكردنیان دەكەن، لەو ناوەشدا ئەوان رووبەڕووی دەستدرێژی سێكسی دەبنەوە و دەشبێت قبوڵی بكەن.
مامۆستا (فەرهاد موسا) شارەزای بواری مێژوو لەزانكۆی دهۆك، لەبارەی بنەچە و نەژادی قەرەجەكان ئاماژە بۆ دوو بۆچوونی جیاواز دەكات، كە یەكێكیان پێیوایە نەژادی قەرەج بۆ وڵاتی هیندستان دەگەڕێتەوە و ئەوان لەوێوە پەڕاگەندەی وڵاتانی دنیا بووبن. بەگوێرەی بۆچوونەكەی دیكەش، قەرەج لەقاجاری فارسی هاتووە و ئەوان چەندسەد ساڵێك لەوڵاتی ئێران حوكمیان كردووە و دوای نەمانی فەرمانڕەوایەتیان بەناچاری كۆچی زۆرەملێیان پێكراوە.
مامۆستا فەرهاد، كە خۆیشی بەڕەگەز قەرەجە، دەڵێت "منیش بۆچوونم لەگەڵ رایەكەی دووەمە كە ئێمەی قەرەج لەقاجاری فارسییەوە هاتبین، چونكە جگە لەبەڵگەنامە مێژووییەكان، وەكو وشەش، قەرەج لەقاجار نزیكترە"، ئەو مامۆستایەی زانكۆ رونیشی كردەوە كە قەرەج زمانی تایبەت بەخۆیان هەیە، بەڵام بەهۆی تێكەڵیان لەگەڵ هەر نەتەوەیەك، زمانەكەی خۆیان بۆ ناوماڵ دەهێڵنەوە و بۆ دەرەوەش بەزمانی نەتەوە سەردەستەكە قسان دەكەن، هەروەك چۆن قەرەجەكانی دهۆك بەشێوەزاری بادینی قسە دەكەن. دەڵێت "بەزمانی قەرەجەكان دەگوترێت (رۆمانی)، بەڵام ئەو ناوە هیچ پەیوەندیەكی بەوڵاتی رۆمانیاوە نییە، تەنها زمانێكی تایبەت بەقەرەجەكانە و هەر بەتەنها خۆشیان قسەی پێدەكەن و لەیەكتری دەگەن".
فرەژنی یەكێ لەو دیاردە كۆمەڵایەتیانەیە كە تاڕادەی نەبوون لەناو قەرەجەكان بوونی نییە، بەڵام وەكو ئەو مامۆستایەی زانكۆ ئاماژەی پێدەكات، سەرەڕای ئەو كۆتوبەندانەی خراوەتەسەر فرەژنی، بەڵام ئەگەر پیاوەكە ژنێكی دیكەی تاڕادەی عاشقبوون خۆشبووێت و ژنەكەی یەكەمیشی رازی بێت بەزەواجەكە، ئەوا دابونەریتی كۆمەڵایەتی قەرەجەكانیش لەبەرامبەری پاشەكشە دەكات.
شووكردنی كچان لەناو قەرەجەكان دەبێت بەرەزامەندی كچە بێت و هیچ كەسێك نەبێتە هۆكارێكی فشار لەسەری، هەروەك پێشوەختەش مارەیی و نەختی هەموو كچێك دیاریكراوە و كەس بۆی نییە لەوە لابدات. مامۆستای ئاینی (خەلیل موسلح) كە ئەندامی لێژنەی فتوایە لەیەكێتی زانایانی ئاینی ئیسلامی و خەڵكی كۆمەڵگای (ئادار)ەو بەرەگەزیش قەرەجە، بۆچوونی وایە كە قەرەجەكانی كۆمەڵگای ئادار و دانیشتووانی پارێزگای دهۆك، لەزۆر شت جیاوازن.
لەبارەی چۆنیەتی ژن مارەكردن لەناو قەرەجەكان، ئەو مامۆستایە ئاینییە دەڵێت "دایك و باوكی كوڕەكە بەیەكەوە دەچنە ماڵی كچەكە و داوا لەكچەكە دەكەن كە شوو بەكوڕەكەیان بكات، ئەگەر توانیان كچە رازی بكەن، ئەوا هیچ كەسێك ناتوانێت رێگری بكات و كچەكە دەبێتە هی ئەوان".
بۆ مارەی و نەختی ژن گواستنەوەكەش، خەلیل موسلح گوتی "دوای رازیبوونی كچە، ماڵی كوڕەكە وەكو دیاری 600 هەزار دینار دەدەنە دایكی كچەكە و بۆ كچەش 100 گرام زێڕ دەكڕدرێت". قەرەجەكانیش ئێستا ئاهەنگی بوك گواستنەوە دەبەنە هۆڵەكانی ئاهەنگگێڕان، بەڵام بەوتەی مامۆستا ئاینییەكەی قەرەجەكان، ئەگەر هەر ریشسپیەك كۆچی دوایی بكات، ئەوا بۆ ماوەی ساڵێك هەموو ئاهەنگەكانی بوك گواستنەوە بەبێ "هەرا" دەكرێت. لەبارەی كێشە كۆمەڵایەتیەكانیش، ئەوان لەچوارچێوەی یاسا بەدەرنین، بەڵام تا بۆیان بكرێت، كێشەكان بەڕێگای عەشایەری و لەناوە خۆیان چارەسەر دەكەن.
بەگوێرەی ئەو زانیاریانەی كە مامۆستا (خەلیل موسلح) دەیانخاتە روو، قەرەجەكانی دهۆك، لەساڵی 1959 هاتوونەتە دەوروبەری دهۆك و دواتر لەكۆمەڵگای ئادار نیشتەجێ بووینە. وەكو ئەویش ئاماژەی پێدا لەو چەندین ساڵە، لەگەڵ دهۆكییەكان وەكو برا ژیاون و هیچ كێشەیەكیان نەبووە. لەڕووی پابەندبوونی قەرەجەكانیش بەئاینەوە، دەڵێت "لەكۆمەڵگای ئادار گرنگیەكی زۆر بەئاینی ئیسلام دەدرێت و زۆربەی گەنجەكانیش نوێژ دەكەن".
قەرەجەكان پێشتر بەوە ناسرابوون، كە ئۆقرەگرتنیان بۆ نییە و لەهیچ شوێنێك بەبەردەوامی جێگیر نابن، هەر بۆیەش پێویستیان بەپارەگرتن نییە، بەڵام لەدوای نیشتەجێبوونیان لەكۆمەڵگایەكی سەربەخۆ، ئەوانیش ئێستا بۆچوونی جارانیان نەماوە، هەر وەك مەلا خەلیل دەڵێت "ئەوانەی پێش ئێمە، پێویستیان بەپارە نەبوو، چونكە پاشەڕۆژیان نەبوو، بەڵام دوای ئەوەی ئێمە نیشتەجێ بووین و دوارۆژی خۆمان زانی، هەربۆیە پیویستمان بەپارەش هەیە"، گوتیشی "ئێمە ئێستا لەبیری ئەوەداین كە چۆن منداڵەكانمان بنێرینە زانكۆ و بۆخۆیان شارەزایی پەیدا بكەن".
لەبارەی پرۆژەی خزمەتگوزاری و گرنگیدانی حكومەت بەكۆمەڵگای ئادار، یەكێ لەگەورە پیاوانی قەرەج لەو كرمەڵگایە، بەناوی (تەیسیر حەسەن) دەڵێت "حكومەت زۆر لەگەڵمان باشە و لە 90%ی پرۆژەكانمان بۆ جێبەجێكراوە و هیچ كێشەیەكمان لەو بارەیەوە نییە".
لەناو قەرەجەكان، بەئەستۆ گرتن و پەیداكردنی بژێوی رۆژانە، بەپلەی سەرەكی كەوتۆتە سەرشانی ئافرەت، بۆیە ژنانی قەرەج لەو رووەوە گلەییەكی زۆریان لەمێرد و باوك و براكانیان هەیە كە زۆرجار ناچار بەسواڵكردنیان دەكەن. ژنێكی قەرەج لەكۆمەڵگای ئادار، كە نەیویست ناوەكەی ئاشكرابكرێت، دەڵێت "راستە ئێمەی ژنان سواڵ دەكەین، بەڵام ئەوەش ئێستا گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە و ژنێكی كەم لەكۆمەڵگا پەنا بۆ سواڵكردن دەبەن، چونكە ژیانی ئێمەش گۆڕاوە و ژنانی قەرەج هەر بەئیشوكارەكانی ناو ماڵ رادەگەن"، ئەو ژنە كە نەیویست لەوە زیاتر قسە بكات، بەڵام (حەلیم خان) سەرباری بێمنەتبوونی لەهێنانی ناوەكەی، گوتیشی "ئێمە زۆرجار پەنا بۆ كاری لەشفرۆشیش دەبەین و هەندێجاریش بەزۆر و بەبێ پارە دەستدرێژی سێكسیمان دەكرێتەسەر"، حەلیم، ئەوەشی گوت كە "پیاوانی ئێمە هەموو ئەو گوناهانەیان دەكەوێتە ئەستۆ كە ئێمە دەیكەین، چونكە ئەوان ناچارمان دەكەن بچینە دەرەوە و پارە پەیدابكەین، زۆرجاریش لەكاتی سواڵكردن، یاخود لەبێ پارەیی ناچار بەسێكسكردنی ناشەرعی دەبین".
پیرەپیاوێكی قەرەج بەناوی (مازن عەلی) لەبارەی شێوازی مامەڵەكردنی ئەوان لەبەرامبەر ژنان، لەو رووەوە، دەڵێت "لەبەرئەوەی ئێمە هیچ زوڵمێك لەژنان ناكەین و بەدڵی خۆیان شوو دەكەن، هەر بۆیەش ژنسووتان و ژنكوشتن لەناو ئێمەدا نییە"، وەكو ئەویش گوتی "قەرەج بەهیچ شێوەیەك ژنان بەناوی ناموس ناكوژن و گرنگیش بەو مەسەلەیە نادەین".