سۆما ئەمین، ساڵی 1981 لەكەركوك لەدایكبووە، ماوەی 18 ساڵە لەوڵاتی سوید دەژی، بڕوانامەی ماستەری لەسەر مەسەلەی شەرەف لەزانكۆی )ئومیدی( وڵاتی سوید هەیە، زیاتر لەشەش ساڵیشە لەبواری ئافرەتان و كێشەكانیان كار دەكات، لەم چاوپێكەوتنەیدا لەگەڵ (سڤیل) باس لەشەرەف و بنەما و كۆڵەگەكانی دەكات، هاوكات قسە لەسەر بارودۆخ و كێشەكانی بەردەم ئافرەتانی كوردستانیش دەكات.

سڤیل: رەنجدەر عەبدولڕەحمان

سڤیل: شەرەف چییە؟
سۆما ئەمین: شەرەف بۆ زۆر مانا بەكاردێت، بەڵام لەكۆمەڵگای كوردیدا و لەئاینی ئیسلامدا بەئافرەتەوە بەستراوەتەوە، شەرەف مانای سەربەرزییە، مانای ئەوەیە كە تۆ ئێشێك بكەیت، شانازی پێوە بكەیت و سەرت پێیەوە بڵند بێت، بەشێكی باش لەكەسایەتی مرۆڤ پێكدەهێنێت، بەڵام بەداخەوە لەكۆمەڵگای كورد و رۆژهەڵات بەگشتی وشەی شەرەف بەستراوەتەوە بەئافرەتەوە، واتا شەرەفی پیاو ژنەكەی یان خوشك و دایكییەتی، نەك كارەكانی خۆی، كە بەڕاستی ئەمە هەڵەیە و شەرەفی پیاو ژنەكەی نییە، بەڵكو ئاكار و رەفتارەكانی خۆیەتی. هەر كاتێك خوشك و دایك یان خێزانی پیاوێك كارێكی ناڕەوای كرد، ئەوە پیاوەكە شەرەفی نەماوە و سەربڵندی و سەربەرزی هاتۆتە خوارەوە، كە بەڕاستی ئەمە تێگەیشتنێكی هەڵەیە لەشەرەف، دەبێت هەوڵبدەین بیگۆڕین، ئەمە هەر لەوڵاتی ئێمە نییە، لەوڵاتی سویدیش هەمان كێشە هەیە، كە من ماستەرەكەم لەسەر مەسەلەی شەرەفە لەو وڵاتە، ئێستا ئێمە بەهاوكاری حكومەتی سوید لیژنەیەكمان دروستكردووە بۆ ئەوەی تێگەیشتنی خەڵك بۆ ئەم چەمكە بگۆڕین و چیتر شەرەفی پیاو نەبەسترێتەوە بەئافرەتەوە.
سڤیل: تۆ ماوەی چەند ساڵێكە لەبواری ئافرەتاندا كاردەكەیت لەوڵاتی سوید، ئەو ماوەیەی لەكوردستانیت بارودۆخی ئافرەتی كورد، چۆن دەبینی؟
سۆما ئەمین: كچ و ژنی كوردستان زۆر داماون، پێشكەوتنێك دروستبووە لەو بوارە، بەڵام بۆ من پێشكەوتنێك نییە لەئاستی پێویست بێت، لەكوردستان كچ بەردەوام دەبێت چاوەڕێی دەستی پیاو بێت، ناتوانێت بڕیار بدات، لەبریارێكی بچوكەوە تا بڕیارێكی گەورە دەبێت چاوەڕێی پیاو بكات، بەهیچ شێوەیەك ئافرەت ئازاد نییە. ئەو كەسەی لەناو خانەوادەكەی خۆی ئازاد بێت لەناو كۆمەڵگا ئازاد نییە، ئەو كچەی لەماڵەوە ئازاد بێت و بەدڵی خۆی بێت و بڕوات لەناو كۆمەڵگادا سومعەیەكی خراپی بۆ دروست دەبێت، ئەگەر بێت و سنورێك ڕەتبكات لەو سنورانەی كە دانراوە بۆ ئافرەتی ئێمە، لەبەرئەوەی خەڵكی بەگشتی بەپیاو و ژنەوە بەم بارودۆخە ڕاهاتوون، بۆیە ئەو كەموكوڕیانەی لەژیانی ئافرەتی كوردا هەیە، نایبینن و هەستی پێناكەن.
سڤیل: وەك خۆت باستكرد كەسایەتیەكی لاواز بۆ ئافرەتی كورد دروستكراوە، بۆ هەموو بڕیارەكانی دەگەڕێتەوە بۆ پیاو، چی بكرێت بۆ ئەوەی كەسایەتی ئافرەتی كورد بەهێز بكرێت و خۆی خاوەنی بڕیارەكانی خۆی بێت؟
سۆما ئەمین: هەوڵدان بۆ ئەوەی ئافرەتی ئێمە خاوەن كەسایەتیەكی بەهێز بێت، ناگەڕێتەوە بۆ تاكەكەس بەڵكو دەگەڕێتەوە بۆ كۆمەڵگا، ناتوانین بچین لەتەنها ماڵێكدا و لەبیركردنەوەی پیاوی ئەو ماڵەدا گۆڕانكاری دروستبكەین، چونكە هەر چەندە گۆڕانكاری لەماڵێكدا بكەین، بیركردنەوەیان بگۆڕین، ئەوان لەلایەن كۆمەڵگاوە دژایەتی دەكرێن، دواتر ئەوانیش ناچار دەبن بێنەوە سەر بیروڕای جارانی خۆیان بۆ ئەوەی لەسنوری كۆمەڵگا دەرنەچن، بۆ ئەوەی ئەو گۆڕانكاریانە دروست بێت، دەبێت لەزۆر لاوە كاری بۆ بكرێت. ئەو پیاوانەی كە نمونەن لەناو كۆمەڵگادا گرنگە ئەوان لەخۆیانەوە دەستپێبكەن، ئەوان ببنە نمونەیەك بۆ كەسانی دیكە، چونكە خەڵك سەیری ئەوان دەكات، پێویستە ئەوان لەگەڵ خێزان و دایك و خوشكی خۆیاندا بچنە دەرەوە، ئەوان ماف بدەن بەخێزانی خۆیان، بەداخەوە زۆرجار هەست بەدوو ڕوویی ئەو پیاوانە دەكرێت، لەدەرەوە قسەیەك دەكەن و لەماڵەوە پێچەوانەكەی پراكتیك دەكەن. زۆرجاریش ژنان خۆیان رێگا دەدەن بەپیاوان كە ڕێگریان لێبكەن، خۆیان لەماڵەوە دادەنیشن، خوێندن تەواو ناكەن. بەڕاستی ڕاگەیاندن گرنگییەكی زۆری هەیە بۆ ئەم مەسەلەیە، زۆر پێویستە ڕاگەیاندنەكان بەردەوام كێشەكانی ئافرەتی كۆمەڵگای كوردی بخەنە ڕوو، لەباسكردنی بەردەوامی كێشەكان چارەسەری گونجاو دەدۆزرێتەوە، هەروەها حكومەت لایەنێكی گرنگی چارەسەركردنی كێشەكانی ژنانە، حكومەت دەبێت پرۆژەی ستراتیژی هەبێت بۆ ئەم مەسەلەیە، پرۆژە بۆ بەهێزكردنی تواناكانیان، گرنگی پێدانی ئەو پرۆژانەی كە خوێندەواری ئافرەتان زیاتر دەكات.
سڤیل: تۆ باسی ئەوەتكرد كە پێویستە ئازادی بدرێتە ئافرەت و بچێتە دەرەوە، زۆرجار ئەمەی تۆ باسی دەكەیت، هەندێك كەس بەبەڕەڵایی ناوی دەبەن؟ ئایا ئافرەتێك بچێتە دەرەوە و مومارەسەی هەندێك مافی خۆی بكات، ئەوە بەڕەڵایە؟
سۆما ئەمین: منیش ئەو پرسیارەم هەیە، بۆچی كوڕ ئەو مافەی پێدەدرێت كە بتوانێت بەدڵی خۆی لەكوێ دەبێ، كەی دێتەوە ماڵ، لەگەڵ كێ هەڵسوكەوت دەكات؟ ئەمانە بەهیچ شێوەیەك كارناكاتە سەر سومعەی ئەو كوڕە، ئەی بۆچی ئەگەر كچێك نیوەی ئەوەی كوڕ دەیكات، بكات، ناوی دەنرێت بەڕەڵڵا.
سڤیل: جگە لەدابونەریتە كۆمەڵایەتییەكان كە زۆرجار ڕێگرن لەبەردەم پێشكەوتنی ئافرەت، ئاینی ئیسلام چ ڕۆڵێكی لەم بوارەدا هەیە؟
سۆما ئەمین: بەپێی ئەو لێكۆڵینەوانەی من كردوومە، ڕەگی مەسەلەی شەرەف لەئاینەوە نەهاتووە، ئەگەر لەئاینیشەوە هاتبێت، ناتوانم بڵێم تەنها لەئاینی ئیسلامەوە هاتووە، چونكە ڕەفتاری زۆربەی مەسیحیەكان زۆر نزیكە لەو كارانەی لێرە دەكرێت، ڕێگری لەكچ دەكرێت و مافی ژن پێشێل دەكرێت، بۆیە نامەوێت بڵێم ئەمە لەئاینەوە هاتووە یان نا، دەكەوێتە سەر تاكەكەس، هەندێك كەس هەیە ئاین بەكار دەهێنێت بۆ شەرعیەتدان بەكارەكانیان. لەناو ئایندا زۆر كار هەیە بۆ كوڕ و كچ وەك یەك قەدەغە كراوە، كاتێك كوڕێك كارەكە دەكات ئاساییە، بەڵام كە كچێك هەمان كار دەكات سەركۆنە دەكرێت و تاوانبار دەكرێت.
سڤیل: زۆرجار دایك و باوك رۆڵیان هەیە لەزوو بەشوودانی كچان، دەڵێن كچ هەتا زوو شوو بكات باشترە، یان هەتا زوو بچێتە ماڵ و حاڵی خۆی باشترە، بۆچوونی تۆ لەم بارەیەوە چییە؟
سۆما ئەمین: ئەوە ڕاستە. زۆرجار دایك و باوك كاریگەری لەسەر زوو بەشوودانی كچان هەیە، بەهەموو شێوەیەك وا لەو منداڵە دەكەن، كە وابزانێت پرۆسەی هاوسەرگیری شتێكی زۆر باشە و شتێكی زۆر خۆشە، هەم كچ و هەموو كوڕ دەچنە ناو ژیانێكەوە لەدوای نەك چەند مانگێك، زۆربەی كات لەدوای چەند هەفتەیەكیش هەست بەگرانی ئەو ژیانە دەكەن، هەستبەوە دەكەن كە بەهیچ شێوەیەك ناگونجێن لەگەڵ یەكدا.
زۆربەی ئەو كوردانەی لەسویدن و لەتەمەنێكی بچوك دراون بەشوو، بەتایبەتی ئەوانەی بەخزمی خۆیان دراون بەشوو، ئێستا كێشەیەكی زۆریان هەیە، منداڵیشیان دروستكردووە و ژیانی ئەو منداڵانەش دەڕوخێنن لەسەرەتاوە، كە دایك و باوك نەگونجێن بەیەكەوە و هیچ خۆشەویستی نەبێت لەنێوانیان كارێكی زۆر دەكاتە سەر ئەو منداڵانە. زۆربەی ئەو كچانەی لەتەمەنێكی منداڵیدا شوو دەكەن لەداخی ماڵەوە ڕادەكەن، لەماڵەوە ئازاریان چەشتوە. زۆر بەستراونەتەوە، بۆیە دەیانەوێت بڕۆنە لای یەكێكی دیكە، وا دەزانن ئەو كەسە ئازادییەكی زیاتر و خۆشیەكی زیاتریان لەماڵی باوكی پێدەدات، بەڵام دواتر لەجەهەنەمێكەوە دەچنە جەهەنەمێكی دیكە، لەم ژیانەشدا خۆشەویستی وەرناگرێت، لەم ژیانەشدا ئازاد نابێت و دڵیان خۆش نابێت، لەدوای ماوەیەك هەستدەكەن پیاوەكە بۆ خۆی ژیانی خۆی دەبینێت، بەڵام ئەم هەر داماوە، دیسان دوای ماوەیەك ئەو برسێتییە بەدوای خۆشەویستی و ئازادی دروست دەبێتەوە، هەم دیسان هەوڵێكی تازە دەداتەوە بۆ ئەوەی ئەو كەموكوڕیەی لەناو ئەودا هەیە، بەشێوەیەك پڕ بێتەوە.