سڤیل: سمكۆ محەمەد

بەپێچەوانەی هەموو ئەو بۆچوونانەی كەپێیانوایە ئەم كێشەیەی ئێستای نێوان مالیكی و تاریق هاشمی كەبۆتە قەیرانی دەسەڵاتدارێتی حكومەتی عێراق و پرۆسەی سیاسی عێراقی پەكخستووە، گوایە باگڕاوندێكی هەیەو سەرچاوەی كێشەكەش سوننەیە، لەراستیدا جەوهەری كێشە بنچینەییەكە شیعەكانن كەناتوانن لەیەك كاتدا هەم لەگەڵ ئامریكابن و هەم لەگەڵ ئێران، سوننەكانیش بەسیاسەتێكی دوفاقیانە كاریان كردووە كەنەیانتوانی ببنە بەشێك لەپرۆسەی سیاسی لەعێراق كەلەیەكەم هەنگاویاندا هاتنی ئامریكایان رەتكردەوەو دواتریش دەستوور، بۆیە بۆ ئامریكا ئاسان بوو سیناریۆیەكی وەكو ئەوەی ئێستا بخوڵقێنێ و هەردوو بیانووەكە بكاتە واقیع، بەمەش پێدەچێ جەنگێكی تایەفی دیكە سەرهەڵبدات و گۆڕانكاری لەعێراق رووبدات، بەڵام نەك وەكو ئەو دیمەنانەی لەنیشتیمانی عەرەبی دەبینرێت.
كشانەوەی سوپای ئامریكا
یەكێك لەو سیناریۆیانەی كەبۆتە مانشێتی سەرەكی میدیاكان، ئەوەیە كەئامریكا لەرووی سەربازییەوە پاشەكشێ دەكات لەعێڕاق، ئەمەش دۆخە سیاسی و ئەمنیەكە بەرەو چارەنووسێكی نادیار دەبات، ئەم سیناریۆیانە رووە شاراوەكەی راستە نەك ئاشكراكەی كە لەتەقینەوەی پارلەماندا كۆكراوەتەوە، چونكە ئامریكا نیگەران نییەو بەفشاریش لەعێراق دەرناكرێ، بەڵكو لەرەتكردنەوەی بەرژەوەندیەكانی نیگەران بوو كەفرۆشتنی نەوت بوو بەكۆمپانیای (ئەلیكسۆ مۆبایل) كەدواجار مالیكی لەگەڵ چوونی بۆ واشنتۆن پێی ڕازی بوو.
لەرابردوودا ئامریكا زۆر هەوڵیدا لەگەڵ دەسەڵاتی شیعەكاندا بتوانێ لەناوچەكەدا بمێنێتەوە، مەسەلەی پرۆتۆكۆڵی ئەمنی لەگەڵ حكومەتی عێراق و بەتایبەتیش مالیكی، هەروەها بەهێزبوونی دەستی ئێران لەعێراق و بێبەهاكردنی هێزی سەربازی و ئیداری سیاسی ئامریكا، بەشێكی ئەو قەیرانەیە كەئەگەرێك هەبوو عێراق لەو دۆخەی خۆیدا بمێنێتەوەو بەهەڵبژاردن چارەسەری بكات، بەڵام ئەم ئەگەرە پێچەوانە بووەوە كەدەبێ وەكو گۆڕانكاریەكانی وڵاتانی عەرەبی بگۆڕێ، بەو پێیەی كەئامریكا و دەوڵەتە زلهێزەكان لەم ناوچەیە هێزی سوننە مەزهەبی ئیسلامی بەستایلێكی نوێ زیندوو دەكەنەوەو وەكو ئەزموون، چونكە كەیسی ئێران هێشتا لەو پرۆژەیەدا ئەكتیڤ نەكراوە كەلەرۆژهەڵات تۆمار كراوە، بەڵام دواهەمین سەردانی مالیكی بۆ واشینتۆن، ئەو ئەگەرەی دوورخستەوە كەگۆڕانێكی هاوچەشنی بەهاری ئیسلامی بێت و سوننەكان هەمان شانسی هێزە ئیسلامیەكانی دیكەیان هەبێ، رەنگە ئەمە باشترین بیانووبێت بۆ شیعەكان كەهاوپشتی لەو سیناریۆیانە بكەن كەئامریكا لەپشتیەوەیەتی و گۆڕانكاریەكان بەنەفعی شیعەكان بێت لەئێستادا.
عێراقیە عێراقی نییە
سكاڵاكردنی یاسایی مالیكی لەسەرانی سوننەو بەتایبەتیش تاریق هاشمی، ئەو بیانووە یاساییە نییە كەگوایە هێرشە تیرۆریستیەكەی بەردەم پارلەمانی عێراقی ساڵی پار و دەستی ئەوانی تێدا بووبێت، بەڵكو ئەو پارادۆكسە سیاسیەیە كەسوننەكان هەم لەگەڵ ئامریكا و هەم لەگەڵ عێراق هەیان بووە، چونكە بەردەوام عەرەبە شۆڤێنی و سوننەكان وڵاتانی كەنداویان بەپاڵپشتی خۆیان زانیوە، بۆیە پێیانوابوو ئەم كارتە سیاسیە سەركەوتووە كەسەرانی عەرەب بەكارتێكی بەهێزیان دەزانی، بەڵام كەدواجار بەرووخانی بەشێك لەو سەركردانە حوكمڕانیان نەماو روخان، ئەوانەش كەماون هێزێكی ئەوتۆی جارانیان نەماوە تاكو بتوانن پشتگیری لەتایەفەیەك بكەن كەلەعێراقەو وەكو مەزڵومێك لەژێر دەسەڵاتی شیعەدایە، شیعەش بەتایبەتی حیزبی دەعوەو خودی مالیكی، بۆیە یەكێك لەقەیرانەكانی سوننەو لیستی ئەلعێراقیە لەكۆندا ئەوەبوو كەنەیتوانی كارتی خۆی بەكاربهێنێ، نمونەش رەتكردنەوەی دەستووری عێراقی و بایكۆتكردنی مەسەلەی هەرێمەكان و دژایەتیكردنی ئامریكا لەناوچەكەداو دیوار دروستكردن لەنێوان سنووری خۆیان و هەرێمی كوردستان لەلایەن سوننەكانەوە بوو، بەمەش گەورەترین كێشەیان بۆخۆیان قوڵتر كردەوە، ئەمەش ئەوەی سەلماند كە ئەلعێراقیە نەبوو بەهێزێكی پتەوی عێراقی، هەروەك ئەوەی لەهەڵبژاردنەكاندا دەنگێكی زۆری هێناو بزركرا، هۆكاری یەكەمیش ئەوەبوو كە هاوپشتی كورد نەبوون، لەهەمانكاتدا هاوپشتی حیزبی دەعوە و مالیكیش نەبوون بۆ سەرخستنی حكومەتەكەی، لەحاڵێكدا بەشێكی گەورەن لەپێكهاتەی سیاسی و دەسەڵاتی عێراق و ناوچەكەشیان بەبارتاقای ناوچەی كوردستان و شیعەنشین بەروبومی نەوتی نییە، بۆیە بۆ ئامریكا هێزێكی گرنگ نین.
مەترسیەكانی بەهەرێمبوونی ناوچەی سوننە
یەكێكی دیكە لەو سیناریۆیانەی كەسوننەكان بەسیاسەتی هەڵە دەكاتە قوربانی ناوخۆی عێراق و بۆ دەرەوەش وادەزانن شانسێكی باشە، ئەوەیە كەپێشتر خودی سوننەكان دژی سیستمی فیدرالی عێراق بوون و سێ هەرێمەكەیان قەبوڵ نەدەكرد و تاڕادەیەك هەرێمی كوردستانیشیان رەتدەكردەوەو لەسەرووی هەموشیانەوە ساڵح موتڵەگ، بۆیە لەمدواییەدا لەچەند پارێزگایەك هەرێمێكی سەربەخۆیان وەكو كارتێكی فشار بۆسەر حكومەتەكەی مالیكی بەكارهێنا، لەوانەش پارێزگاكانی وەكو دیالە و موسڵ و سەلاحەدین و ئەنبار و هتد، ئەمەش هۆكارێك بوو بۆ توڕەبوونی شیعەكان و بەتایبەتیش مالیكی، ئەمە جگەلەوەی سوننەكان تۆمەتباری یەكەمن بەتێوەگلان بەتیرۆریزم و تێكدانی سەقامگیری.
بەهەرێمكردنی پارێزگاكان لەلایەن سوننەكانەوە، لەوێدا مەترسییە بۆ دەوڵەتی یاسا و شیعەكان لەلایەك، بۆ كوردستانیش لەلایەكی دیكە، ئەوەیە كەهێزی یەكەمن كەلایەنگری ئەو ئەگەرە سیاسیەن، بەمەش سیستمی فیدرالی عێراق دەخەنە ژێر پرسیارەوە كەلەدەستووری عێراقدا هاتووە، چونكە هەریەك لەكورد و شیعەكانیش بەسیستمی پارێزگاكان بەو ئەگەرە رازی نین و بەمەترسی دەزانن.
دوا دانیشتنی هەریەك لەئیبراهیم جەعفەری و ئوسامە نوجێفی سەبارەت بەچارەسەركردنی كێشەكان، دوو ستراتیژی لەپشتەوەیە كەداوایان لەمالیكی كردووە بەكێشەكەدا بچێتەوە، یەكەمیان ئەوەیە كەجارێكی دیكە كلیلی چارەسەر بەدەستی كوردەوە نەبێت، لەلایەكی دیكەوە گورزێك لەدەسەڵاتی تاكڕەوی مالیكی بدەن كەهەموو شیعەكان بەو سیاسیەتە قایل نین، چونكە بۆئەوان تائێستا سیناریۆ سیاسیەكان ئاشكرا نین و لەئایندەی خۆیان دەترسن.
زیندووكردنەوەی زەینی دیكتاتۆرییەت
زەینی دكتاتۆرییەت تائێستا لەفەزای سیاسی عێراقدا، نەك هەر نەڕەویوەتەوە، بەڵكو لەسایكۆلۆژییەتی سەرانی سیاسی عێراقدا هەرماوە، بۆنمونە یەكتر سڕینەوەی هەریەك لەشیعە بۆ سوننەو لەسوننەشەوە بۆشیعەكان لەژێر عینوانی تایەفەگەری كەچەند ساڵێكە بەردەوامە، لەچەند هێزێكدا كۆكراوەتەوەو پاڵپشتی ئێران و توركیایان هەیە، هەرچی شیعەیە هەڵگری ئەو فەزا سیاسیەیە كەدەعوا كێبەركێی دەكات، سوننەكانیش توركیا و وڵاتانی عەرەبی، بەڵام دواجار ئەم عەقلیەتە دكتاتۆریەتە بۆ مانەوەی دۆخەكەیە لەنێوان عەرەب و عەرەب، هەرچی كوردە لەمەیدانەدا كەوتۆتە نێوان بەرداشەكەوە، بۆیە بەناچار داوای كۆنگرەیەكی نیشتیمانی دەكات، لەحاڵێكدا ساڵێك بەر لەئێستا هەمان تەنگەژە هەبوو، لەهەرێمی كوردستان چارەسەر كرا، بەڵام نە بەرهەمی هەبوو، نەكێشەی كوردی وەكو كێشەی سیاسی عێراق تەماشاكرد، بەو پێیەی كەرێكەوتنەكە گوایە بەخزمەتی كورد دەگەڕێتەوە، كەچی ئەو 19 خاڵەی پێشكەش بەمالیكی كرابوو، تەنها خاڵێكیش جێبەجێ نەكرا.
یەكێك لەو هۆكارانەی كەزەینی دكتاتۆریەت لەعێراق زیندوو دەكاتەوە، رێگەپێدانی كورد بوو بەسیستمی تەوافوق و هاوبەشی بوو لەپرۆسەی سیاسی عێراق، بەڵام ئەم سیستمە تەنها لەچوارچێوەی عێراقی گشتی و یەكپارچەیی تەماشكرابوو، بۆیە لەچەند دەورەیەكی پارلەمانی و كابینەی حكومیدا، مەسەلەی هەرێمی كوردستان و نەوت و كێشەی سنوورەكان، وەكو خۆیان مانەوە و كێشمەكێشەكان بەردەوامیان هەبوو، ئەگەر كوردەكان لەمكاتەدا نەتوانن كارتی بەهێزی خۆیان پیشان نەدەن، ناتوانن جارێكی دیكە بەو چاكسازیە سیاسیەو ئەو نێواندارییەی نێوان شیعە سوننە، بەرهەمێك بۆ نەهێشتنی كێشەی كورد بەرجەستە بكەن، كەگەورەترین گرێی سیاسی عێراقە.