سڤیل: لاری دایامۆند*

لەكاتێكدا هێزەكانی ئەمەریكا خاكی عێراق بەجێ دێڵن، ئەوكەسەی دەیەوێ تروسكەیەكی پێشكەوتن بەدی بكات لەنێوەندی زۆنگاوی گەندەڵی و فیتنەی تائیفی و چەقبەستویی سیاسیدا، دەبێ بڕوانێتە قەدپاڵی چیاكانی سلێمانی لەكوردستان. لەوێدا لەسەر 400 هیكتار زەوی تەپوتۆزاویدا بورجێك لەشوشە و ستیل و بەردی ئۆرشەلیم بونیاد دەنرێت، تا بكرێتە باڵەخانەی زانكۆی ئەمریكی لەعێراق-سلێمانی (AUI-S). ئەم پرۆژەیە كە لەئێستادا 500 قوتابی عێراقیی هەیە تا لەسەر مۆدێلی ئەمریكایی پەروەردەیان بكات، نیشانەیەكی پێشكەوتنی كوردستانە بەرەو كۆمەڵگەیەكی مۆدێرن و گەشەسەندوو. كاتێك من لەمانگی نۆڤەمبەری ئەمساڵ سەردانی ئەو زانكۆیەم كرد، پرسیاری بەردەوامی سەرزاری زۆربەی هەرە زۆری قوتابییە كوردەكان ئەمەبوو: كەی دەبینە خاوەنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ؟
تێگەیشتنی ئەوە سەخت نییە كە بۆچی ئەم پرسیارە دەكەن. ئەگەر تەماشایەكی ئەو هەموو كرێنی بیناكردنە لەسلێمانی و هەولێر، ئەو بازاڕە چالاكانە، ئەو گەنجە سۆزدارانە بكەین، دەبینین كوردستان لەبەهاری خۆیدا دەژی– هەلومەرجێكی ئابوری و سیاسی ئەوتۆ كە لەمێژوی نوێی كورددا بێوێنەیە، كە بەوەی 25-30 ملیۆن كەسن و لەچوار وڵاتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەژین، بێئەوەی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان هەبێت، بەگەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەت لەجیهان باسیان دەكرێت-.
بەدەر لەزانكۆكەش، كوردستان لەگەشەكردندایەو پێشبینی دەكرێت ئابورییەكەی لەساڵی داهاتودا بەڕێژەی 12% گەشە بكات. وەبەرهێنان دادەبارێتە ناو هەرێمەكە، ئەویش تەنها لەو ژمارە زۆرەی كۆمپانیا جۆراوجۆرە توركییەكانەوە نا، بەڵكو لەكۆمپانیا نەوتییە ئەمریكییەكانی وەك ئیكسۆن و هەروەها كۆمپانیای جۆراوجۆری بوارەكانی هوتێل و بونیاتنانی و فرۆشیاریی لەوڵاتانی عەرەبییەوە. ئەگەر بانگەشەی حكومەتی هەرێمی كوردستان راست بێت بەوەی 45 بلیۆن بەرمیل نەوتی ژێر زەوییان هەیە، ئەوا ئەو هەرێمە لەسامانی نەوتدا لەسەر ئاستی جیهان لەڕیزی شەشەمدایە.
بەپێچەوانەی وڵاتە ئابورییەكانی تری رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە –كە پڕن لەگەندەڵی و كەموكورتن لەدیموكراسییەتدا و سێیەك و زیاتری گەنجەكانیان بێكارن- كوردستان شانازی دەكات بەوەوە كە سیستمێكی پتەوی پلورالیزمی هەیە. هەردوو حزبی فەرمانڕەوا و بنەماڵەی دیار (پارتی دیموكراتی كوردستانی مەسعود بارزانی و یەكێتی نیشتمانی كوردستانی جەلال تاڵەبانی) لەدوای شەڕی ناوخۆیی نەوەدەكان ناكۆكییەكانیان خستە لاوە. هەرچەندە رێككەوتنی دابەشكردنی دەسەڵات لەنێوان ئەم دوو لایەنەدا وا دەردەكەوێت گەندەڵ بێت و دەنگی ئەوانی دی كپ بكات، لەهەڵژاردنەكانی 2009دا هاوپەیمانێتییە فەرمانڕەواكە تەنیا 60%ی دەنگەكانی هێنا و رووبەڕووی ئۆپۆزسیۆنێكی نوێ بووەوە بەناوی گۆڕان. لەكوردستانی ئەمڕۆدا فەزای دەربڕین كراوەتر و ئازادترە لەچاو ناوچەكانی تری عێراق، بەڵام زۆریشی ماوە پێی بڵێین پێرفێكت.
بەكورتی دۆخی كوردستان زۆر لەدەڤەرەكانی تری عێراق باشترە، بۆیە لۆژیكییە هاوڵاتییەكانی بپرسن ئاخۆ بۆ ناكرێ بەرەو هەبوونی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان هەنگاو بنێن. ئەی دەبێ وەڵامی ئەمەریكا چی بێت بۆ 95%ی خەڵكی ئەو هەرێمە كە لەحاڵی ڕاپرسیدا دەنگ بۆ سەربەخۆیی دەدەن.
راگەیاندنی سەربەخۆیی لەلایەن كوردەكانی عێراقەوە لەگەڵ فشارێكی سەربازی و گەمارۆیەكی ئابوری لەلایەن دراوسێكانی كوردستانەوە رووبەڕوو دەبێتەوە. ناوچەكانی تری عێراقیش رازی نین بەجیابوونەوەی بەشێكی وڵاتەكە –نەك هەر لەبەر سامانە نەوتییە زۆرەكەی، بەڵكو لەبەر شانازیی نیشتمانیش-. ئێران و توركیا و سوریاش وا دەبینن جیابوونەوەی كوردی عێراق كوردەكانی ئەمانیش دەوروژێنێ و وا دەكات داوای جیابوونەوە یان دروستكردنی دەوڵەتێكی سەرتاپا كوردیی بۆ هەموویان بكەن. هەر چوار دەوڵەتەكەش كار بۆ شكستهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی دەكەن. بەكۆنترۆڵكردنی بۆرییە نەوتییەكان (كە بەتوركیادا تێپەڕ دەبن) و ڕاڕەوە بازرگانییەكان دەتوانن ئەو بەرەنجامە بەدەستبێنن.
خۆشبەختانە هەڵبژاردنێكی كرداریتر لەبەردەستی كورداندایە. دەبێ هانیان بدەن هاوتەریبی كۆمەڵگەیەكی بچكۆلە و جیاواز هەنگاو بنێن: تایوان، كە دەمێكە لەژێر هەڕەشەیەكی هاوشێوەدایە لەلایەن چینەوە. تایوان لەهەموو روویەكەوە وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ رەفتار دەكات، بەڵام سەربەخۆیی تەواوەتیشی لەچین رانەگەیاندوە. لەدوو دەیەی رابردوودا تایوان پەیوەندی پتەوی ئەمنی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتوەكان گرێداوە، ئەویش بەڕۆیشتن بەئاراستەی دیموكراسی و چەسپاندنی. لەهەمان كاتدا خۆیشی بەدوور گرتوە لەئینتیحارێكی نیشتمانیی، ئەویش بە دان بە خۆداگرتن و كۆنتۆلكردنی خواستە جوداخوازییەكان و پراگماتیكییانە دروستكردنی پەیوەندی ئابوری و كۆمەڵایەتی لەگەڵ چین. كاتێكیش سەركردەیەكی سەرەڕۆی تایوانی زیاد لەپێویست بەرەو ئەجێندای سەربەخۆیی هەنگاوی نا، ئەمەریكا رووبەڕووی وەستا ئەویش بە بەكارهێنانی ئەو كارتەی كە دەڵێ ئەمریكا پەیوەست دەبێ بەپشتیوانی ئەمنیی تایوان مەگەر ئەو وڵاتە تاكلایەنە –و بێ ئەقڵانە- دۆخی هەنوكە (وەزعی ڕاهن) دەستكاری بكات.
مۆدێلی تایوان دەكرێ سەرنجڕاكێش، یان لانی كەم پەسەند بێ، بۆ كوردان، ئەویش بەهۆی پرۆسەی بەجیهانیبوون. بۆ چەندین ساڵ و بگرەی دەیەی داهاتوش، ئەو سنورە هەڕەمەكییانە دەمێننەوە كە ئەوروپییەكان ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییان پێ بەش كرد و بوونە سنوری دەوڵەتانی ئێستا. بەڵام دۆخی بەجیهانیبوون و دروستبونی جڤاك و پەیوەندی نوێی ئابوری و هاتنە ئارای شێوازی نوێی سەروەری وایكردوە ئیدی دەوڵەت بەپێناسەكەی جاران ئەوەندە پێویست نەبێت. بۆیە كورد ئەگەر زیرەك و وریا بن، لەچوارچێوەی سنورەكانی ئێستا و بەپێی ئەو دەستورە فیدرالییەی لەسەری پێكهاتون ڕێڕەوی خۆیان هەڵدەبژێرن. دەتوانن سود لەپشكی خۆیان لەنەوتی عێراق وەربگرن و شوێن هەنگاوی توركیای دراوسێی باكوریان بكەون بۆ پێكهێنانی كۆمەڵگەیەكی پێشكەوتو و سەربەست. لەڕاستیدا ئەگەر كورد قەناعەت بهێنن واز لەخەونی سەربەخۆیی كورد –كە بۆ ئێستا مەحاڵە- بهێنن لەبەرامبەر گەشەسەندنی كورد و پێشكەوتنی، ئەوا دەكرێت كوردستان ببێتە ناوەندی سەربەستی و كرانەوە و بزوتنەوەیەكی ئابوری ئەوتۆ كە وابكات خەڵكی بەرەو ئەوێ بچن، نەك لێی دەربچن.
لەنۆ ساڵی رابردوودا ئەمریكا بەتێوەگلانی لەعێراقدا، گەلێ هەڵەی كردووە. بەڵام ئەو شتەی كردومانەو راست بووە بریتی بووە لەڕاگرتنی باڵانسێك لەنێوان ئیلتیزامی ئەخلاقی بەرامبەر گەلی كورد لەلایەك و ئیلتیزامی سیاسی بۆ پاراستنی یەكێتی عێراق لەلایەكی دی. ئەم چیرۆكی سەركەوتنەی ئەمڕۆ لەكوردستان (هەرچەندە سەركەوتنێكی تەواویش نییە) بەرهەمێكی ئەو جۆرە سیاسەتكردنەیە. ئەگەر سەرانی كوردستان لەبری سەربەخۆیی تەواوەتی، ئەم سەربەخۆییەی ئەمری واقیع قبوڵ بكەن و دیموكراسییەكەیان بەردەوام بێ لەگەشەكردن، هەروەك تا ئێستا بەردەوام بوە، ئەمەریكا دەستكەوتێكی گەورەی هەبووە لەو وەبەرهێنانەی دەستی دابویە، تەنانەت ئەگەر ناوچەكانی تری عێراقیش نالەبار و بێهیواكەر بن.
***
و: سەروەر سالار چوچانی
سەرچاوە: سایتی The New Republic
* هاوڕێی پایەبڵندی دامەزراوەی لێكۆڵینەوەی نێودەوڵەتییە لەزانكۆی ستانفۆردی ئەمریكایی