سڤیل: فەیسەڵ خەلیل

مەلا كرێكار لەدیمانەیەكیدا لەگەڵ (NRT)دا پێشبینی ئەوەی كردووە كە "لەساڵی 2024دا دەوڵەتێكی ئیسلامی لەناوچەكە دروست دەبێت". ئەو مێژوویەشی بۆیە دیاركردووە، چونكە 100ساڵ بەسەر رووخانی دەوڵەتی عوسمانی تێپەڕدەبێت، كە بەدوا خەلافەتی ئیسلامی دەزانرێت، ترۆتسكی دەڵێ "لەسیاسەت هەر قسەیەك دەكرێت گرنگ نییە، بەڵام گرنگ ئەوەیە بزانرێت كێ ئەو قسەیە دەكات". بۆیە ئەگەر باس لەو پێشبینیەی مەلا كرێكار بكرێت، ئەوا بەر لەهەموو شتێك دەبێت باسی ئەوە بكرێت، كە مەلا كرێكار خۆی كە لەسەركردایەتیكردنی هیچ گروپێكی ئیسلامی سەركەوتوو نەبووە، پێشبینی دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی دەكات، بۆیە بەلەبەرچاوگرتنی ئەو هەقیقەتە سادەیە دەزانین ئەو پێشبینیەی مەلا كرێكار لەكوێ خۆ دەدۆزێتەوە.
خەلافەتی ئیسلامی یان دەسەڵاتی ئیسلامی لەسەردەمی پێغەمبەری ئیسلامەوە دەستپێدەكات و دواتریش خەلافەتی راشدین دێت، كە لەلایەن چوار خەلیفەی ئیسلامەوە لەدوای یەك بەڕێوەدەبرێت، لەدوای خەلافەتی راشدین و دەسەڵاتی ئومەوی و لەدوای ئەویش عەباسی و دوای كەوتنی عەباسییەكان كۆمەڵێك خەلافەتی بچووك وەك ئەزمونی خەلافەت لەمێژووی ئیسلام هەبوون، دواتر ئەزمونی 600 ساڵەی خەلافەتی عوسمانی هەیە، زۆرن ئەوانەی لەئێستا وەك گروپ یان وەك تاك سۆزیان بۆ گەڕانەوەی خەلافەتێك هەیە، لەشێوەی ئەو خەلافەتانەی كە لەڕابردوودا هەبووە، بەڵام بەر لەوەی باس لەئەگەری گەڕانەوە و نەگەڕانەوەی خەلافەتێكی وەها بكرێت، ئەوا خۆی كۆمەڵێك چەمكی سیاسی لەڕابردووی ئیسلامدا كە پەیوەندی بەبواری حوكمڕانی هەبووە، پڕ ئیشكالیەت بوونە، رەنگە لەسادە حاڵەتدا لەدوای پێغەمبەر ئەوەبێت كە خەلیفەكانی ئیسلام رووبەڕووی ئیشكالیەت بوونەتەوە، بۆ نموونە عومەر كوڕی خەتاب رۆژێك پرسیاری ئەوەی كردووە، كە ئایا ئەو مەلیكە یان خەلیفەیە؟ ئایا دەسەڵاتەكەی ناوبینێت چی، دیوان یان شتی تر؟ زۆرن ئەو تیۆریانەی كە باس لەئیشكالیەتی خەلافەتەكانی ئیسلامی دەكەن لەڕابردوودا، بۆیە شێوازێكی رەتكردنەوەی ئەگەری دروستبوونی خەلافەتێكی ئیسلامی نوێ ئەوەیە كە سەیری خەلافەتەكانی پێشوو دەكات و كەموكوڕییەكانی دیاردەكات و هەوڵی سەلماندنی ئەوە دەدات كە ئەو خەلافەتانە لەڕابردوودا تەنها بەناو ئیسلامی بوون، ئەگینا لەناوەڕۆكدا هەر وەك دەسەڵاتێكی ئاسایی كاریان كردووە، بۆیە ئەو بۆچوونە دەڵێ "خەلافەتێك كە لەڕابردوودا نەبووبێت، لەداهاتوودا چۆن دروست دەبێت".
لەسەردەمی نوێشدا سێ جۆرە ئەزمونی دەوڵەتی ئیسلامی هەیە، كە هیچ كامێكیان لەویتر باشتر نەبووە، سودان كە ساڵانێكە كێشەی ناوخۆی هەیە، دواجار دووچاری لێكترازان بووەوە، دووەمیش ئەفغانستان بوو، كە لەدەرەوە و ناوەوە كێشەی هەبوو، نەیتوانی زیاتر چەند ساڵێك حكومڕانی بكات، ئەویتریش دەوڵەتی ئێرانی شیعە مەزهەبە كە لەسەر تیۆری خومەینی دروست بووە، ئەگەر ئێران لەو سێ نموونەیە بەبەهێزترینیان بزانین، ئەوا لەگەڵ هەموو هەوڵەكانی ئەو دەوڵەتە ئیسلامییە نەیتوانیوە كۆپیەكی خۆی لەدەرەوە دروست بكات، جا چۆن بیر لەدروستكردنی خەلافەتێكی ئیسلامی دەكاتەوە؟
توێژەرانی بواری ئیسلامی سیاسی سەدان لێكۆڵینەوەیان بۆ ئەو خەونی ئیسلامیەكان كردووە، كە بەهاتنەوەی خەلافەتی ئیسلامی دەبینن، توێژەرەكان زۆرجار لە وشەی "خەون" زیاتر وشەیەكی تریان بۆ ئەمە بەكارنەهێناوە، هەندێكیشان ئەو خەونەیان ناوبردووە بە "وەهم" یان بە "ئەفسانە"یان ناوبردووە، تەنانەت یەكێك لەتوێژەرەكان بەئەفسانەیەكی بێزاركەری ناو دەبات، چونكە بەر لەهەموو شتێك ئەو بیرۆكەیە رۆژئاوا ئیزعاج دەكات، رۆژئاواش بەباشی لەوە تێدەگات كە ئەگەر دروستبوونی خەلافەتێكی وەها مەحاڵیش بێت، ئەوا كەسانێك هەن كار بۆ هێنانەدی ئەو خەونە دەكەن، لێرەشدا رۆژئاوا خۆی بۆ لێدانی هەر گروپێك ئامادە دەكات، كە بیر لەدروستكردنی خەلافەتێكی وەها دەكاتەوە، تۆم پۆرتیوس كە چەندین لێكۆڵینەوەشی لەسەر ئیسلامی سیاسی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست كردووە، ئەو خاوەن ئەو ناوەیە كە لەخەونی ئیسلامییەكان ناونراوە، تۆم خەونەكە بە "وەهمێكی ئیزعاج" ناودەبات، لەبەر ئەوەی تۆم پێیوایە لێكچوونێك لەنێوان خەونی نازییەكان و خەونی ئیسلامییە توندەڕەوەكان هەیە، كە دەیەوێت خەلافەتی ئیسلامی دروست دابمەزرێنن، بۆ ئەمەش چەند خاڵێكی لێكچوون دیار دەكات كە ئەوانەن: ئیسلامییەكان هاوشێوەی نازییەكان بڕوایان بە رقلێبوونەوەی جولەكە هەیە گشتیان بەدوژمنی خۆیان دەزانن، هەموو نەهامەتییەكان دەخەنە ئەستۆی جولەكە، ئیسلامییەكان گشتیان رۆژئاوا بەسەرچاوەی بێئەخلاقی و فەساد دەزانن، جیا لەمانەش ئیسلامییەكان بۆ دامەزراندنی ئەو خەلافەتە باوەڕیان وایە كە ماوەیەكی درێژ دەخایەنێت كە دروستی دەكەن، وەك هیتلەر كە بڕوای وابوو سەركەوتنی نازییەكان بۆ سەرخستنی رەگەزی ئاری دەگاتە هەزارەی سێیەم، بۆیە رۆژێك بە سەرۆك ئەركانی سوپاكەی دەڵێت "ئەگەر لەبەرامبەر یەكێتی سۆڤیەت سەرنەكەوتین، ئەوا مانای ئەوەنییە كە كارەكان تەواو بوو، كاری ئێمە بە هەفتەیەك و چەند مانگێك كۆتایی نایەت بەڵكو دەگاتە هەزارەی سێیەم". بۆیە چەندین بەڵگەی تر وا دەكات كە تۆم قەناعەتی ئەوە بێت كە ئیسلامییەكان لەهەندێك میكانیزمدا هاوشێوەی نازییەكان بن.
لەو لێكدانەوەی تۆم دوو شت دەردەكەوێت، كە یەكەمیان ئەوەیە خەونی ئسلامییەكان موتڵەقە، ئەمەش وا دەكات مەحاڵ بێت، لەبەرامبەیشدا رۆژئاوا دەستەوەستان ناوەستێت، بەڵكو رووبەڕووی دەبێت، ئەمەش ئاستەنگێكی ترە لەبەردەم دروستبوونی خەلافەتێكی ئیسلامی.
كۆمەڵێك توێژەری تر هەر لەناو خودی موسڵمانان پێیانوایە كە دروستبوونی خەلافەتێكی ئیسلامی كۆمەڵێك كێشەی هەیە، لەوانە فرەحزبی و فرە مەزهەبی لەناو موسڵماناندا، ئەگەر خەلافەتێك دابمەزرێت ئەوا كامە مەزهەب باڵادەست دەبێت؟ رەنگە ئەمە قورسترین پرسیار بێت كە مەلا كرێكار و ئەوانەی خەون بەخەلافەتی ئیسلامی دەبینن دەبێت وەڵامی بدەنەوە.
ناكۆكی نێوان موسڵمان، هەقیقەتێكە نكۆڵی لێناكرێت، رەنگە لەسەدەی نوێدا بیستەم و بیست و یەكەم، ئەگەر ئیمپراتۆریەت دروست نەكرێت، ئەوا پێكهێنانی ئەو رێكخراوانەی كە بە خێزانی نێودەڵەوتی یان كۆمەڵگای نێودەوڵەتی ناودەبرێت ئەلتەرناتیف بن بۆ هێزی ئیمپراتۆریەت ئاسا، هاوشێوەی ئەنجومەنی ئاسایش و نەتەوەیەكگرتووەكان، ئەمڕۆ موسڵمانانیش ئەنجومەنێكی نێودەوڵەتیان هەیە بەناوی ئەنجومەنی كۆنگرەی ئیسلامی، كە ئەو ئەنجومەنە لەلایەن نموونەی كەسانی وەك داود ئوغلو كە لەكتێبەكەیدا زۆر رەخنەی لەو كۆنگرەیە گرتووە، زۆرتریش رەخنەی لێگیراوە، بۆیە ئەگەر موسڵمانان نەتوانن ئەنجومەنێكی نێودەوڵەتیان هەبێت، چۆن بیر لەئیمپراتۆریەتی كەونی دەكەنەوە.
راستە بەهاری عەرەبی كۆمەڵێك هوتافی ئیسلامی تێدا بەرز بووەوە، كۆمەڵێك دەنگی زۆریش بۆ ئیسلامییەكان هات، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی ئەو لێكدانەوانەی سەرەوە، ئەو دەنگ و هوتافانە بەس نین بۆ ئەوەی وا لەكەسێكی وەك مەلا كرێكار بكات، كاتی لەدایكبوونی خەلافەتێكی ئیسلامی دیار بكات.