رێبوار سیوەیلی

بەبڕوای من ئەم دڵەڕاوكێیە پێشئەوەی هی خەڵك بێت، پێویستە خەمی یەكەمی دەزگا ئەمنییەكانی دەسەڵات و حیزبە سیاسیەكان بێت، چونكە ئەوان بەهۆی ئەو تەكنیك و شارەزاییانەی لە ڕێگەیانەوە كار دەكەن، هەروەها بەهۆی بوونی كەسانی خەمخۆر و پڕۆفێشناڵیشەوە لەناو دەزگا ئەمنیەكانی ئێمەدا، لەماوەی ساڵانی ڕابردوودا توانراوە متمانەیەكی جیدیی لەلای هاووڵاتیان دروستبكرێت سەبارەت بە دۆخی ئەمنی. لەڕوانگەی سیاسییەوە، ئەم متمانەیە دەستكەوتێكی گرنگی دەزگا ئەمنیەكانە و پێویستە باربووی ئەمە بە پشتگیریی مادیی و مەعنەوی ئەو كەس و لایەنانەی لەدابینكردنیدا بەشدار و كاریگەر بوون، بكرێتەوە. لەبەر ئەوە چەندە دروستكردنی ئەو متمانەیە كاتی ویستووە و چەندەش دەستكەوتی هەبووە، ئەوەندەش زیاتر پێویستە كار بكرێت بۆ هێشتنەوەی و لەدەستنەدانی. من كوشتن بە هەر بیانوویەك بێت، ڕەتدەكەمەوە، مەگەر تەنیا لەجەنگدا كە ناكرێت بەرگریی لەنەكوشتن بكەین، چونكە ئەو كاتەی جەنگ لەنێوان دوو حكومەت، یان هێزدا ڕادەگەیەنرێت، كوشتن لە ئەگەرەوە دەبێتە واقیع. لەگەلأ ئەوەشدا، كە ناكرێت ئینكاریی نەمانی كوشتن بەشێوەیەكی بنەبڕ بكرێت، وەلێ پێویستە كوشتن نەك هەر تەنیا بۆ كوژراو وەكو تراژیدیایەك لێكبدەینەوە، بەڵكە لایەنی بكوژیش بەهۆی پەنابردنی بۆ كوشتنی ئاشكرا و تەجاوزكردنی یاسا و سیستەمی دادوەری و سزای یاسایی، بەو لایەنە بزانین كە ئاوێك دەڕێژێت تا هەركەس مەیلی كوشتنی بەرامبەری هەبێت، لەسەر ئەم مۆدێلە بڕوات. لەبەر ئەوە، ئەمجۆرە كوشتنانە و نەتوێژینەوە و بەدوادانەچوونی جیدیی دەزگا ئەمنیەكان بۆیان، نەك هەر مەترسییە بۆ سەر ئەو متمانەیەی بۆخۆیانیان دروستكردووە، بەڵكو وەك بەشدارییەكی ناڕاستەوخۆش لەمۆدیلی كوشتنەكە لێكدەدرێتەوە، ئەمە جگە لەوەی مۆدیلێكی كوشتن دادەهێنێ كە ڕەوایەتی دەزگاكانی دادەوەری و هەبوون و نەبوونیان دەخاتە ژێر پرسیارەوە.
لەلایەكی ترەوە، ئەم بارە تێكچووەی ئاساییشی كۆمەڵگا درزێك بۆ هاتنەژوورەوەی ناحەزە ڕاستەقینەكانی كۆمەڵگای ئێمە دەكاتەوە، تاكو بتوانن پڕۆژەكانی خۆیان بۆ هەڵوەشاندنەوە و هەڕەشەكردن لە كۆمەڵگای ئێمە پراكتیزە بكەن. لە ساڵانی ڕابردووشدا ئەم درزە كە بەهۆكاری ململانێ و شەڕە ناوخۆییەكان دروست ببوو، هەلی گونجاوی بۆ پلان و پڕۆژەی موخابەراتی ناوچەكە ڕەخساند و ساڵانێكی زۆر بارودۆخی كۆمەڵگایان لە دەست هێزە سیاسییەكان، حكومەت و كەسایەتیە خاوەن بەرژەوەندییەكان سەندەوە و خۆیان حكومیان تێدا دەكرد. لەبەر ئەوە نابێت جارێكی دیكە ئەو دەرگایە بكرێتەوە و ململانێ ناوخۆییەكان خافڵمان بكەن لە ئاست تەماعە تێكدەرەكانی دەستە دەرەكیەكان.
پێوەرێكی جیدی بۆ سستی دەزگا ئەمنیەكانی سەر بە هێز و لایەنەكانی دەسەڵات لە لێكۆڵینەوە نەكردنیان لەمجۆرە ڕووداوانە، بە بڕوای من دەگەڕێتەوە بۆ دووری و نزیكی و ئاگاداری و نائاگاداریی ئەو دەزگایانە لەوەی كە ئاخۆ كوشتنەكان هەڕەشەن بۆ سەر بەرژەوەندیی ئابووریی لایەن و كەسایەتی و حیزبەكان، یان نا؟ هەرچەندە ئەو ڕووداوانە نزیكتر بن لەمجۆرە ئامانجانەوە، تاوانباران زووتر دەدۆزرێنەوە، هەرچەندەش تاوانەكان لەمجۆرە ئامانجانەوە دوور بن، سستییەك لەكارەكەدا دەبینرێت و ئەمەش دەریدەخات، كە دەزگا ئەمنیەكان هەتا ئێستاش چەمكێكی ئەوتۆیان سەبارەت بە كۆمەڵگاكەیان لەلا دروستنەبووە و لە چوارچێوەیەكی لۆكاڵیدا بیر دەكەنەوە. ئەمەش لەكاتێكدا پێویستە سیاسەتی ئەمنی و شەبەكەی پەیوەندییەكانی ئەو دەزگایانە و ئەو بەرژەوەندیانەش كە ئەوان بەرگرییان لێدەكەن، زۆر فراوانتر بێت لەو جوگرافیا و سنوورەی كە نزیكیان دەخاتەوە لە بەرژەوەندیی لایەنەكان و هێزەكان، ئەمەش بۆ ئەوەی بتوانن بەرگریی لەكۆی كۆمەڵگا و پێكهاتەكانی بكەن. ئەم ڕەهەندە لەپرۆسەی ئەمنی وڵاتی ئێمەدا لاوازە و وێڕای هەبوونی فۆرمێكی كۆمەڵایەتی بۆ كۆمەڵگای ئێمە، بەڵام هێشتا فۆرمێكی ئەمنی بە قەبارەی ئەم كۆمەڵگایەمان نییە. ئەمەش وا دەكات لەكۆمەڵگادا زۆر ڕووداو ڕووبدەن، كە لایەنی ئەمنی ئاگای لێیان نەبێت، یان ئاگای لێبێت و بە ئەركی خۆی نەزانێت ڕێیان لێبگرێت، یاخود ئاگاداربێت و بتوانێ ڕێگرییان لێبكات و كەچی نەیەوێت و بە ئەركی خۆی نەزانێت، چونكە لە دەڤەرێكی تر ڕوویانداوە، یان هەڕەشەی ڕاستەوخۆیان نیە بۆ سەر ئەو بەرژەوەندییانەی ئەو دەزگا ئەمنیە پارێزگارییان لێدەكات.