رێبوار سیوەیلی

من لەڕوانگەی سیاسییەكەوە هیچ تێڕوانینێكم بۆ ئەم كێشەیە نیە، بەڵام وەك هاوڵاتییەك بیروڕایەكم لەو بارەیەوە هەیە، كە هەرگیز نەمشاردۆتەوە. مێژووی عێراق مێژوویەكی یەكدەست و مێژووی تاكە میللەتێك و مێژووی یەك كەلتوور نیە. لەپرۆسەی سیاسیی بە دەوڵەتبوونی عێراقیشدا، هەتا ئێستا هیچ حكومەتێك، یان پڕۆژەیەكی سیاسیی نەبووە كە بیر لەڕێكخستنی عێراق لەسەر بنەمای جیاوازییە كەلتووری و نەتەوەیی و مەزهەبییەكانەوە بكاتەوە و بگرە زۆرینەی ئەو حكومەتانەی لەبیستەكانەوە تا ئێستا لەعێراقدا حكومیانكردووە، ئەم جیاوازییانەیان قووڵتر و خوێناویتر كردونەتەوە. جیاوازیی شیعە و سوونە بۆخۆی جیاوازییەكی كەلتووری و مەزهەبیە كە ئەگەر هەر لەم ئاستەدا مامەڵەی لەگەڵ كرابا، دەكرا زۆر داهێنان و گفتوگۆی بەسوود لەنێوان سوونە و شیعەكاندا بەرجەستە بكات، كە بۆ عێراق وەك گشتێك سوودمەند بوایە. بەڵام كاتێك بە درێژایی مێژوویەك ئەم جیاوازییە كەلتووریە، بە ئایدیۆلۆژی دەكرێ و شیعەبوون و سووننەبوون وەك دوو سەنگەری دژ بەیەكیان لێدەكرێت، ئیتر بوار بۆ هێزی داهێنان نامێنێتەوە و مرۆڤ دەكرێتەوە بەناو توناوتونێكی توندوتیژیی بێبڕانەوەدا، كە كۆتاییەكەی دیار نیە. بەهەمان شێوە كاتێك لەخۆتێگەیشتنی كوردەكان جیاوازە لە لەخۆ تێگەیشتنی نەتەوەكانی تری عێراق، بەڵام ئەمەیان وەك تاوانێك بۆ جوداخوازیی لەسەر تۆمار دەكرێت، ئیتر جیاوازیی وەك هاندەرێك بۆ خۆ سەلماندن و دروستكردنی شوناس مانای نامێنێت. لەم كاتەشدا جیاوازیی دەبێتە سەنگەرێك بۆ بەرگریكردن لەخود، تاكو مانەوە دەستەبەر بكات. بۆیە لەناو ئەم مێژووەدا، كۆی هێزە ناخەكی و هۆكارەكانی بەخودبوون لەژیانی مرۆڤی عێراقیدا بەجۆرێك ئاڵۆز بوون و سیاسیاوی و ئایدیۆلۆژیزە كراون، كە زەحمەتە بتوانرێ شتێكی یەكدەست و مێژوویەكی یەكپارچە و شوناسێكی یەكگرتوو بۆ ئەو بارودۆخە لە داهاتوودا پێكبهێنرێ، هەروەكچۆن لەڕابردووشدا ئەوكارە نەكراوە. لەبەر ئەوە بە بڕوای من، عێراق بەهەمان شێوەی مێژووەكەی لەداهاتووشدا دووچاری دابەشبوون و پارچەپارچەبوونی بەردەوام دەبێت، بەبێ ئەوەی بتوانێ نۆرمێك، یان كەلتوورێك، یان سیاسەتێك، یاخود سیستەمێك دابهێنێ، كە ئەو پارچانە لەناو فەزایەكی ئەمنی و متمانەیەكی گشتی لایەنە پێكهێنەرەكانیدا، یەكبخاتەوە. بۆیە بەبڕوای من، مێژووی داهاتووی عێراق لەڕابردووەكەی تراژیدیانەتر دەبێت و ڕۆحی مرۆڤی عێراقی لەغوربەتێكی بەردەوامدا گێنگڵ دەدات. لەبەر ئەوە پێویستە بیر لەداهاتوویەك بكرێتەوە، كە ئیرادەی مرۆڤیی عێراقی خۆی بەو پاساوانەوە خەریك نەكات، كە جیاوازییەكانی قووڵتر دەكاتەوە و لەناكۆكیدا جێیدەهێڵێت. بەڵكو پێویستە سەرلەنوێ بتوانرێت مرۆڤی عێراقی بخرێتە سەر ڕێگایەك بۆ ناسینەوەی جیاوازیی وەك هێزی داهێنەرانە و خێر، نەك بۆ قووڵكردنەوەی تراژیدیاكان و مەودا دروستكردنی شەڕانیانە لەگەڵ ئەوانیتردا. بەبێ گۆڕینی تێگەیشتنی مرۆڤی عێراقی بۆ مانای جیاوازی، ناكرێ پێشبینی عێراقێكی بێ كێشە بكرێت، تەنانەت ئەگەر بشكرێتە سێ هەرێم، بەڵام ئەو تێگەیشتنە نێگەتیڤە لەسەر جیاوازیی لەخەیاڵگەی ئەم مرۆڤەدا بمێنێتەوە، هەر كێشەكان چارەسەر نابن، چونكە ئەو كاتە هەر یەكێ لەو سێ هەرێمانە بە دەست هەمان هەژاریی كەلتووری و بەدحاڵیبوونەوە دەناڵێنن، كە مێژووی ڕابردوو لە سەدەی بیستەمدا لەنێوان خەڵكە جیاوازەكانی عێراقدا دروستیكردن. پێویستە پێش هیچ دابەشكردنێكی جوگرافیانە و هەرێمیانە، ئیعتیبار بۆ كەلتوورێكی ئینسانیانە لەعێراقدا بگێڕینەوە، كە ڕێز لەجیاوازیی نەتەوەیی، كەلتووری و سیاسی و مەزهەبی لایەنەكان بگرێت.