رێبوار سیوەیلی

بە هیچ شێوەیەك ئەمە ئەركی ئێمە نییە ئەو بیانوە نەهێڵین، چونكە هەبوونی هێزەكانی پەژاك مەسەلەیەكە پەیوەندیی بە كێشەی ناوخۆی ئێرانەوە هەیە و هەر دەبێت ئێرانیش بۆخۆی ئەو كێشەیە چارەسەر بكات، نەك بیگوازێتەوە بۆ وڵاتانی دراوسێی و بیسەپێنێ بەسەر هەرێمی كوردستاندا. لەبەر ئەوە بیانووەكەی كۆماری ئیسلامی ئێران هیچ لە جێی خۆیدا نیە و جۆرێكە لە بەهانەگرتن بە ئیدارەی حكومەتی هەرێمی كوردستان، كە ڕەنگە هۆكاری بەهانەكەیان بەهیچ شێوەیەك پەیوەندیی بە هەبوونی پژاكەوە نەبێت. كۆماری ئیسلامی ئێران، لەو ماوە زۆرەی تەمەنی خۆیدا كێشەگەلێكی زۆری لەگەڵ كۆمەڵگا و كەلتووری ئێرانیدا هەیە و نەیتوانیوە چارەسەریان بۆ بدۆزێتەوە. بۆ نمونە كێشەی مۆدێرنێتە و دین، كێشەی مافی مەدەنی هاووڵاتیان و شەریعەت، كێشەی دیموكراتیزەكردنی ئیسلام، كێشەی پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ و كێشەی ئابووری و كێشەی مادەهۆشبەرەكان و دەیان كێشەی تر. ئەمە جگە لە هەبوونی كێشەی سنوورەكان و هێزەجیاوازە چەكدارەكان لەئێراندا. لەجیاتی ئەوەی كۆماری ئیسلامی مامەڵەیەكی تەندورستانە و واقیعیانە لەگەڵ ئەمجۆرە كێشانەدا بكات، دێت هەر جارەی بەپێی جۆری كێشەكە، هۆكارێكی دەرەكیشی بۆ دەدۆزێتەوە و بەهێرشكردنە سەر ئەو هۆكارە وەهمیە دەیەوێ دروشمگەلێك لەسەر كەسایەتی سیاسی وڵاتەكە بەرهەم بهێنێ. بۆ نمونە كۆماری ئیسلامی ئێران بەبەردەوامی، لەبەرامبەر كێشەكانی وەك مافەكانی مرۆڤ، كێشەی مۆدێرنێتە و دین، كێشەی مافی مەدەنی هاووڵاتیان، بەگشتی خۆرئاوا و بەتایبەتیش ئەمەریكای تاوانبار كردووە، بەوەی دەستدەخەنە كاروباری ئاساییشی وڵاتەكەیەوە. هەندێ كێشەی تری كۆمەڵگای ئێرانی دەبەستێت بە سیاسەتی ئیسرائیلەوە، بۆ هەندێكی دیكەی وەك مادەهۆشبەرەكان، ئەفغانستان و وڵاتانی دیكە دەكاتە هۆكار و ئیتر بەو جۆرە و بۆ كێشە سنووری و سیاسیەكانیشی دەستی تاوان بۆ هەرێمی كوردستان ڕادەكێشێ. من بۆخۆم گومانم هەیە لەهەر جۆرە دۆستایەتیەكی ڕاستەقینەی بەشێكی زۆری ئەو دەسەڵاتدارە ئێرانیانەی لەئێستای كۆماری ئیسلامیدا، پێگە و دەسەڵاتیان هەیە لەگەڵ كورد و هەرێمی كوردستان. ئەو دەرخستە و قسانەش كە لەبارەی وەها دۆستایەتیەكەوە گوێمان لێیان دەبێت، تەنیا دەرخستەی میدیایین و پەیوەندییان بە نیەت و پرانسیپەوە نییە. كۆماری ئیسلامی لە دوو سەرچاوەوە خۆراك بۆ بیروڕا خراپەكانی لەسەر كورد، وەردەگرێ. سەرچاوەی یەكەمیان كەلتوور و مێژووی فارسسەنتەریی ئێرانیە، كە تێیدا هەمیشە وێنای كورد و كەسایەتی كورد وەك مرۆڤێكی سووك، نزم و بێ كەسایەتی كراوە و پیشاندراوە. كوردیش بۆخۆی بە جۆرەها شێوە، خۆراكبەخشی ئەم بۆچوونە بووە و تا ئێستاش ئەو كوردە لە ئاست فارسەكاندا زۆر خۆی بە كەم و نزم و پووچ دەزانێت. تەنانەت هونەرمەندە كوردە بەناوبانگەكانیش بەردەوام قسە لەسەر ئێرانیبوونی خۆیان دەكەن، وەك ئەوەی كەلتووری فارسسەنتەری دەیەوێ. سەرچاوەی دووەمی بۆچوونە نێگەتیڤەكەی كۆماری ئیسلامی ئێران لەسەر كوردەكان، بریتیە لەو ڕوانگە میراتییەی ئاینزای شیعە بۆ وێناكردنی غەیرە شیعەكان بەرهەمی هێناوە، بەتایبەتیش بۆ كورد. لەو ڕوانگەیەدا، كورد وەك (پیسێك)ی غەیرە شیعە تەماشای دەكرێت، نەك هەر لەبەر ئەوەی كوردە، بەڵكو لەبەرئەوەی بەشێكی زۆری كوردەكان سەر بەئایینزای سووننەن. هەردوو ئەم بۆچوونە، ئەگەرچی دەبوو ناكۆك و دژی یەكتر بوونایە، كەچی لەبەرامبەر كورددا، خۆراكبەخشی یەكتر بوون و ئەمەش وایكردووە هەرگیز نە لەسەر ئاستی ئایینی و نەلەسەر ئاستی نەتەوەیی گفتوگۆی شارستانیانە لە نێوان كوردەكان و فارسەكاندا سەر هەڵنەدات. بۆیە هەر تۆپێك كە ئەمڕۆ كۆماری ئیسلامی ئێران بەهەر بەهانەیەكەوە بە هەرێمی كوردستانیەوە دەنێت، دووبارەكردنەوەی ئەو بۆچوونە ئیتنیكی و مەزهەبییە دێرینەیە. ئەمەش كێشەیەكە زیاتر پێناسەی مەزهەب و سروشتی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیمان بۆ دەكات، نەك كوردەكان. بە مانایەكی تر، ئەمە ئەو دەبڵ مۆراڵییەی سیاسەتی كۆماری ئیسلامی لەئاست كوردەكان و هەرێمی كوردستاندا دەردەخات، كە لەلایەكەوە بەرژەوەندی ملیارد دۆلاریانەی لەكوردستاندا هەیە و ئەمەش بۆتە هۆی كەمبوونەوەی كێشەی بێكاری لە وڵاتەكەیدا، لەلایەكی تریشەوە، ناكۆكە لەگەڵ هەبوونی قونسوڵخانەی كۆماری ئیسلامی لەهەرێمی كورستاندا. لەهیچ شوێنێكی جیهاندا نەبووە تۆ بۆخۆت لەحەرەمی وڵاتێكی تردا ئامادەییت هەبێت و بە فەرمی قونسوڵخانەت كردبێتەوە و بۆمبارانیشی بكەیت. ئەم ئەتەكێتە پێشمۆدێرنبوون و نا مەدەنیبوون و شەڕانیەتی كۆماری ئیسلامی بەرامبەر كۆمەڵگایەكمان بۆ دەردەخات، كە ساڵەهایە لەدژی ستەمكاری قوربانی دەدات و ئیسلام یەكێكە لەئایینە فەرمییەكانی. سەبارەت بە هەڵوێستی حكومەتی عێراقیش، نابێت چاوەڕوانی هەڵوێستێك بین لەوەی حكومەتی ئێران جیاوازتر بێت. بۆ كەسانێك كە خۆیان گێل نەكەن لەئاست سیاسەتی حكومەتی ناوەندی لەبەرامبەر كورددا، بە ئاسانی خاڵی هاوشێوەی نێوان ئەو دوو حكومەتە دەبینن. بەڵام كاتێك كورد خۆی بە عێراقەوە (نووساندووە)، دەبێت بەرگەی ئەو بێحورمەتیانەش بگرێت، كە لەلایەن ئەم حكومەتە عێراقییەوە پێیدەكرێن.